BỘ KHOA HỌC VÀ CƠNG NGHỆ CHƯƠNG TRÌNH KHOA HỌC CƠNG NGHỆ CẤP NHÀ NƯỚC KX02/06-10 ********* B¸o c¸o tỉng KếT đề tài Nghiên cứu xây dựng mô hình tổ chức quản lý nhà nớc đặc thù đô thị trực thuộc trung ơng nớc ta M Số: KX02-03/06-10 Chủ nhiệm đề tài gs.ts Nguyễn quang ngọc Cơ quan chủ trì viện việt nam học khoa häc ph¸t triĨn 8696 HÀ NỘI – 2010 BAN CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI GS.TS Nguyễn Quang Ngọc GS.TS Trương Quang Hải TS Đoàn Minh Huấn THÀNH VIÊN THAM GIA ĐỀ TÀI GS.TSKH Lê Văn Cảm ThS Lê Tú Cẩm TS Lê Văn Định NCS Trần Thanh Hà GS.TS Trương Quang Hải TS Vũ Văn Hậu PGS.TS Nguyễn Minh Hoà TS Đoàn Minh Huấn CN Đỗ Văn Kiên PGS.TS Nguyễn Văn Kim ThS Vũ Đường Luân ThS Tống Văn Lợi TS Trần Thị Mai GS.TS Nguyễn Quang Ngọc PGS.TS Vũ Văn Quân TS Thaveeporn Vasavakul ThS Nguyễn Ngọc Thao ThS Đoàn Thị Thu PGS.TS Tôn Nữ Quỳnh Trân CN Bùi Văn Tuấn BAN THƯ KÝ ĐỀ TÀI CN Nguyễn Văn Phòng CN Đỗ Văn Kiên CN Bùi Văn Tuấn i MỤC LỤC MỞ ĐẦU………………………………………………………………………… CHƯƠNG MỘT CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN XÂY DỰNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẶC THÙ CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG………………………………………………………… TỪ YÊU CẦU CỦA CUỘC SỐNG THỰC TIỄN…………………………… MỘT SỐ KHÁI NIỆM………………………………………………… 10 2.1 Đô thị………………………………………………………………………… 10 2.2 Đô thị trực thuộc Trung ương……………………………………… 13 2.3 Mơ hình……………………………………………………………………… 15 2.4 Quản lý quản lý đô thị……………………………………………… 17 MỘT SỐ CÁCH TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG NƯỚC TA HIỆN NAY………………………………………………………………………… 20 3.1 Tiếp cận từ quan điểm hệ thống…………….……………………… 20 3.2 Tiếp cận lịch sử so sánh……………………………………… 21 3.3 Tiếp cận từ quan điểm “đơ thị” “đơ thị hố” 22 3.4 Tiếp cận từ quan điểm thực tiễn…………………………………… 23 3.5 Tiếp cận từ quan điểm hiệu quả…………………………………… 25 3.6 Tiếp cận từ quan điểm phát triển phát triển bền vững……………… 26 PHÂN LOẠI, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG ……………………………………………………… 28 4.1 Phân loại đô thị trực thuộc Trung ương Việt Nam nay… 28 4.2 Một số đặc điểm thị trực thuộc Trung ương………… 30 4.3 Vai trị thị trực thuộc Trung ương………………………… 35 CHƯƠNG HAI NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY…………………………………………………………………………… 40 TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ NÔNG THÔN LÊN THÀNH THỊ 40 ii NHỮNG YẾU KÉM, BẤT CẬP TRONG TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ Ở CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG HIỆN NAY………………………… 42 TÁC ĐỘNG CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA…………………………………………………… …… 48 TÁC ĐỘNG CỦA XU HƯỚNG HỘI NHẬP VÀ HỢP TÁC QUỐC TẾ….……………………………………………………………………………… 54 TÁC ĐỘNG CỦA QUY LUẬT PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG…………………… 58 TÁC ĐỘNG CỦA XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN DÂN CHỦ HÓA, PHI TẬP TRUNG HÓA VÀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN………………… 60 CHƯƠNG BA KINH NGHIỆM TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ MỘT SỐ ĐÔ THỊ LỚN CỦA VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI…………………………………… ………… … 64 QUA MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ MỘT SỐ ĐƠ THỊ TIÊU BIỂU CỦA VIỆT NAM TRONG LỊCH SỬ…………………………………………… 64 1.1 Thời Cổ trung đại (qua đô thị Thăng Long-Hà Nội)……………… 64 1.2 Thời Cận đại (chủ yếu qua thị Sài Gịn) …………………………….… 66 1.3 Thời Hiện đại (chủ yếu thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) 69 QUA MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ MỘT SỐ ĐÔ THỊ LỚN TRÊN THẾ GIỚI ……………………………………………………………….……… 74 2.1 Kinh nghiệm quản lý quyền thị Thành phố Luân Đôn (Vương quốc Anh)………………………………………………………… 74 2.2 Kinh nghiệm quản lý quyền thị Cộng hồ Liên Bang Đức………………………………………………………………………… 75 2.3 Mơ hình tổ chức quản lý Thủ Paris (Cộng hịa Pháp)………… 77 2.4 Mơ hình tổ chức quản lý Thủ Tokyo (Nhật Bản) 79 2.5 Đặc khu hành thủ BangKok - Mơ hình quản lý đô thị tiêu biểu Thái Lan 83 CHƯƠNG BỐN THỰC TRẠNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÁC ĐÔ THỊ TRỰC iii 87 THUỘC TRUNG ƯƠNG HIỆN NAY …………………………… TÌNH HÌNH QUẢN LÝ ĐÔ THỊ Ở THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG HIỆN NAY……………………………………………………………… 87 1.1 Thủ đô Hà Nội…………………… .……………………………… 87 1.2 Thành phố Hồ Chí Minh…………………………… …………… 92 1.3 Thành phố Đà Nẵng………………………… …………………… 97 1.4 Thành phố Hải Phòng………………………… ……………………… 102 1.5 Thành phố Cần Thơ……………………………… ………………… 105 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC QUẢN LÝ CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG HIỆN NAY 110 CHƯƠNG NĂM QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP VÀ PHƯƠNG ÁN XÂY DỰNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẶC THÙ CÁC THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG……………………………………………………… 116 QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP XÂY DỰNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẶC THÙ CÁC THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG……………………………………………………………… …………… 116 1.1 Quan điểm đổi mơ hình tổ chức quản lý nhà nước Thành phố trực thuộc Trung ương……….…………………………….…… 116 1.2 Giải pháp xây dựng mơ hình tổ chức quản lý nhà nước đặc thù Thành phố trực thuộc Trung ương………….……………………………… 118 MỘT SỐ PHƯƠNG ÁN THIẾT KẾ MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẶC THÙ CÁC THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG………… 121 2.1 Phương án 1: Mơ hình cấp quyền, khu vực hành …… 121 2.2 Phương án 2: Mơ hình cấp quyền, khu vực hành địa bàn thị, cấp quyền, khu vực hành địa bàn nông thôn…………………………………………………………………… 126 2.3 Phương án 3: Mơ hình cấp quyền khu vực hành địa bàn thị; cấp quyền, khu vực hành địa bàn nông thôn 130 MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI CƠ CHẾ VẬN HÀNH CỦA CHÍNH QUYỀN CÁC THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG………………… iv 131 3.1 Cơ chế vận hành……………………………….……………………… 131 3.2 Nhóm giải pháp chung đổi phương thức quản lý Thành phố trực thuộc Trung ương………………….………………………………… 133 3.3 Nhóm giải pháp đổi quản lý Thành phố trực thuộc Trung ương số lĩnh vực trọng yếu…………… ……………………………… 139 KẾT LUẬN………………………………………………………………… 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………… 152 PHỤ LỤC………………………………………………………………… 166 I MỘT SỐ VĂN BẢN LUẬT PHÁP……………………………………… 166 II KẾT QUẢ ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC………………………………… 210 III CÁC HỘI THẢO KHOA HỌC THUỘC ĐỀ TÀI……………………… 248 IV MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẶC THÙ CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG NƯỚC TA HIỆN NAY……… 251 V MỘT SỐ LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐƯỢC ĐÀO TẠO TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI……………………………………………… 286 v MỞ ĐẦU Nước ta có đô thị trực thuộc Trung ương Thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hải Phòng, thành phố Đà Nẵng thành phố Cần Thơ Đây đô thị lớn nhất, giữ vai trị vị trí cốt yếu nước hay vùng, miền kinh tế, xã hội văn hố đặc biệt quan trọng đất nước Có thể hình dung thị trực thuộc Trung ương trở thành “cực” động lực tăng trưởng kinh tế; trung tâm giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ lớn nhất; đầu mối giao thương sôi động nước ta với giới thời đại cơng nghiệp hóa, đại hóa, mở cửa hội nhập quốc tế Đô thị hàng ngày, hàng biến đổi, mà thay đổi đô thị trực thuộc trung ương, dù lớn hay nhỏ, theo chiều hướng tích cực, góp phần vào việc thúc đẩy đất nước phát triển; trái lại, theo chiều hướng tiêu cực, khơng tránh khỏi tạo thành lực cản dây chuyền kìm hãm khơng vùng thị mà có lan nước Hệ thống thị nước ta hình thành sớm nước ta sớm có thị quy mô lớn, nước ta dường chưa có quyền thị thực Mặc dù nội dung đối tượng quản lý thay đổi, áp đặt mơ hình tổ chức quản lý nơng thơn, chí nơng thơn cơng điền, độc canh vào quản lý đô thị Lối quản lý không phù hợp, thiếu hiệu gây muôn vàn phiền phức, cản trở nghiêm trọng tồn q trình phát triển thị Vì việc nghiên cứu xây dựng mơ hình tổ chức quản lý thị, đặc biệt đô thị trực thuộc Trung ương trở thành nhu cầu thiết, khơng thân phát triển đô thị, mà cịn phát triển chung đất nước Đề tài Nghiên cứu xây dựng mơ hình tổ chức quản lý Nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc trung ương nước ta, mã số KX02-03/06-10 theo định số 778/QĐ-BKHCN ngày 19 tháng năm 2006 Bộ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ, có trách nhiệm tổng hợp, tổng kết kinh nghiệm tổ chức quản lý đô thị lớn, đô thị trực thuộc Trung ương nước giới, lịch sử tại, đặc biệt học kinh nghiệm trình cải cách hành thị trực thuộc trung ương năm đổi vừa qua, làm sở xác định phương hướng giải pháp xây dựng mơ hình tổ chức quản lý nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương tồn hệ thống thị trực thuộc Trung ương Việt Nam Từ yêu cầu chung đó, đề tài phải tập trung giải số nhiệm vụ cụ thể: - Đánh giá khách quan thực trạng, hiệu tổ chức quản lý nhà nước đô thị trực thuộc Trung ương nước ta - Xác định sở khoa học cho việc xây dựng mơ hình tổ chức quyền chế quản lý nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, đại hoá, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hội nhập quốc tế - Đề xuất phương hướng, giải pháp xây dựng mơ hình tổ chức, chế quản lý nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương Về vấn đề tổ chức quản lý đô thị giới nghiên cứu nước nước đặc biệt quan tâm, năm qua có nhiều thành tựu quan trọng nghiên cứu đến vấn đề nói chung thị phát triển đô thị 3.1 Những thành tựu quan trọng nghiên cứu thị học giả nước ngồi liên quan đến đề tài khoa học phân thành nhóm nghiên cứu thị nói chung nghiên cứu đô thị Việt Nam Ở nước công nghiệp phát triển quản lý đô thị trở thành nội dung chủ yếu quản lý xã hội, nghiên cứu đô thị phát triển mạnh mẽ với đủ lĩnh vực ngành Đơ thị học, đó, nghiên cứu tổ chức quản lý đô thị vấn đề quan tâm nhiều nhất1 Trong năm gần đây, số cơng trình nghiên cứu thị, có vấn đề tổ chức quản lý đô thị, thu hút ý giới khoa học quản lý, có tác dụng thúc đẩy phát triển khoa đô thị học có giá trị thực tiễn cao Đó nghiên cứu khoa học tổ chức quản lý đô thị nói chung, chẳng hạn nghiên cứu G Shabbir Cheema [1987]: Urban Shelter and Services: Public Policies and Management Approaches (Duy trì dịch vụ thị: Chính sách cơng tiếp cận quản lý); G Shabbir Cheema [1993]: Urban Management: Policies and Innovations in Developing Countries (Quản lý thị: Chính sách Đổi nước phát triển); Weber [1997]: City management (Quản lý đô thị)… Trong nội dung quản lý đô thị, quản lý môi trường đô thị đặc biệt quan tâm, kể số tác giả tiêu biểu B.Nath, L.Hén, P.Compton, D.Devuyst [1999]: Environmental Management in Practice: Managing the Ecosystem (Thực tiễn quản lý môi trường: Quản lý hệ sinh thái); C.J.Barrow [1999]: Environmental Management: Principles and Practice (Quản lý môi trường: Nguyên tắc Thực tiễn); Dimitri Devuyst, Luc Hens, Walter De Lannoy [2001]: How Green is the City? Sustainability Assessement and the Management of Urban Enviroments (Làm cách để làm xanh thành phố? Đánh giá tính bền vững Quản lý mơi trường đô thị); Josef Leitmann [1999]: Sustaining cities: enviromental planning and management in urban design (Các thành phố bền vững: kế hoạch quản lý môi trường thiết kế đô thị)… Bên cạnh số nghiên cứu có tính tổng quát, phần nhiều nghiên cứu đề cập vấn đề khu vực, quốc gia cụ thể, kể Alexander V Kovriga [2001]: Urban Management and Local Government as New Institutions in the New Ukraine (Quản lý thị quyền địa phương thể chế Tân Ukraine); Toyohiro Kono [2001]: Trends in Japanese Management: Continuing Strengths, Current Problems, and Changing Prioritie (Các xu hướng quản lý Nhật Bản: Cường độ tiếp diễn, Những vấn đề tại, thay đổi ưu tiên) Vấn đề tổ chức quản lý đô thị nước phát triển thu hút quan tâm đặc biệt giới nghiên cứu, với cơng trình tiêu biểu như: Sam Romaya, Carole Rakodi Sonst [1998]: Building sustainable urban settlements: approaches and case studies in the developing world (Xây dựng khu định cư đô thị bền vững: tiếp cận nghiên cứu trường hợp nước phát triển); Mike Jenks, Rod Burgess [2000]: Compact Cities: Sustainable Urban Forms for Developing Countries (Những thành phố đơng dân: Hình thái thị bền vững cho quốc gia phát triển); Roger Zetter [2000]: Planning in cities: sustainability and growth in the developing world (Quy hoạch cho thành phố: bền vững tăng trưởng giới phát triển)… Thành tựu nghiên cứu đô thị giới, có vấn đề tổ chức quản lý thị, tài liệu tham khảo có giá trị cao cho việc triển khai nghiên cứu đề tài Thành tựu nghiên cứu đô thị Việt Nam liên quan đến đề tài giới học giả nước ngồi nghiên cứu thị nói chung, có đề cập đến vấn đề tổ chức quản lý đô thị, số trực tiếp đề cập đến vấn đề tổ chức quản lý đô thị, chủ yếu tập trung thành phố lớn2 Hai thập kỷ qua Việt Nam thực sách đổi mới, cơng cơng nghiệp hố, đại hoá đất nước diễn mạnh mẽ Trong bối cảnh đó, thị thị hố - có vấn đề tổ chức quản lý thị - đặc biệt thu hút quan tâm giới Việt Nam học nước Nhiều chuyên gia thị học quốc tế giữ vai trị chủ chốt hàng loạt chương trình nghiên cứu hội thảo khoa học quốc tế đô thị Việt Nam truyền thống đại, thị hố, tổ chức quản lý đô thị Có thể kể viết chuyên gia Nhật Bản, Pháp, Đức, Hàn Quốc, Singapore… hệ thống viết cho tiểu ban Đô thị Đơ thị hố Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ (1998) lần thứ (2008); cơng trình Pandolfi Laurent (1995), Philippe Papin (1997), Nguyễn Laurence (1998), David Koh Wee Hock (2000) Mặc dù phần nhiều chuyên khảo tổ chức quản lý đô thị kết nghiên cứu có ý nghĩa gợi mở vấn đề, Từ cuối kỷ XIX, đầu kỷ XX xuất nhiều cơng trình nghiên cứu học giả người Pháp lịch sử trị, hành Việt Nam, thị khu vực quan tâm Đó khảo cứu cơng phu E.Luro: Cours d’ administration Annamite (Diễn biến quản lý hành An Nam); Briffaut Camille [1912]: La Cité Annammite (Thành bang An Nam); Guillien Raymond [1942]: Composition et reccutemnt des corps municipaux de Hanoi, Haiphong et Saigon (Cơ cấu cách thức tuyển dụng máy quyền thành phố Hà Nội, Hải Phòng Sài Gòn)… Đầu thập niên 70 kỷ XX đáng ý có Woodside A.B [1971]: The development of social organizations on Vietnamese cities in the late colonial period (Sự phát triển tổ chức xã hội thành phố Việt Nam thời kỳ sau thuộc địa), Pedelahore Christian [1983]: Les éléments constitutifs de la ville de Hanoi, ville Vietnamiennes (Những yếu tố cấu thành Hà Nội thành phố Việt Nam) Magin France [1994]: Le mode colonial et son expression dans la ville Hanoi (Vietnam) (Phương thức thuộc địa diện thành phố Hà Nội - Việt Nam)… Pandolfi Laurent: La modernisation urbaine de Hanoi sous l’ angle des relations entre le secteur public et privé (Hiện đại hố thị Hà Nội góc độ mối quan hệ khu công cộng tư nhân) [1995]; Nguyễn Laurence: Esquisse de la politique de modernisation et de développement urbain Hanoi et Ho Chi Minh- Ville (1986-1996) (Phác thảo chiến lược đại hoá phát triển thị Hà Nội Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-1996) [1998], Philippe Papin: Des villages dans la ville aux villages urbains L’ espace et les formes du Hanoi de 1805 1940 (Từ làng thành phố đến làng đô thị hố Khơng gian hình thức quyền lực Hà Nội từ 1805 đến 1940) [1997], David Koh Wee Hock : Wards of Hanoi and State-Society Relations in the Socialist Republic of Vietnam (Phường Hà Nội quan hệ Nhà nước-xã hội Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) [2000]… cung cấp nhiều thông tin có giá trị làm sở cho việc nghiên cứu mơ hình tổ chức quản lý thị thành phố trực thuộc Trung ương nước ta Tuy nhiên, phải thấy thực tế là, chưa học giả nước đặt vấn đề nghiên cứu xây dựng mơ hình đặc thù tổ chức quản lý nhà nước đô thị trực thuộc Trung ương Việt Nam 3.2 Trong những thập kỷ qua, từ Việt Nam thực sách đổi mới, việc nghiên cứu đô thị, từ truyền thống đến đại học giả nước có bước phát triển vượt bậc Đối tượng nghiên cứu tồn đời sống thị, bình diện nước, vùng miền đô thị cụ thể, bao gồm nghiên cứu có tính tổng hợp, nghiên cứu có tính chun biệt, đó, vấn đề tổ chức quản lý đô thị nội dung trọng tâm, thu hút quan tâm đặc biệt giới nghiên cứu nhà quản lý Liên quan đến vấn đề tổ chức quản lý đô thị thành phố trực thuộc Trung ương, thành tựu nghiên cứu chia thành ba cấp độ nghiên cứu tổ chức quản lý xã hội nói chung, có đề cập đến vấn đề tổ chức quản lý đô thị; nghiên cứu có tính chun khảo tổ chức quản lý đô thị nghiên cứu có tính chun khảo tổ chức quản lý đô thị thành phố lớn, thành phố trực thuộc Trung ương Những nghiên cứu tổ chức quản lý xã hội Việt Nam, mức độ hay mức độ khác, có đề cập đến quản lý đô thị hay nghiên cứu tổ chức quản lý thị nói chung thời gian gần xuất tương đối nhiều, bao gồm sách chuyên khảo, nhiều luận văn đăng tạp chí chuyên ngành4 Những nghiên cứu có tính chun khảo tổ chức quản lý đô thị thành phố trực thuộc Trung ương số lượng xuất chưa nhiều Tuy nhiên, chủ đề ngày thu hút quan tâm đông đảo nhà khoa học, Những chuyên khảo đề cập cách tổng thể đến vấn đề tổ chức quản lý đô thị đáng ý Phạm Trọng Mạnh [2002]: Quản lý đô thị; Võ Kim Cương [2004]: Quản lý đô thị thời kỳ chuyển đổi; Nguyễn Đăng Sơn [2005]: Phương pháp tiếp cận quy hoạch quản lý đô thị Các luận văn đăng tạp chí chuyên ngành Hồng Kim Giao [1992]: Một cách xem xét thị lăng kính kinh tế thị trường quy luật quản lý để thiết kế máy quản lý thị; Thanh Lê [1994]: Đơ thị hố vấn đề quản lý đô thị; Nguyễn Văn Trù [1998]: Vấn đề thực phân cấp quản lý nhằm nâng cao quản lý nhà nước xây dựng quản lý đô thị; Dương Quang Tung [1998]: Mấy ý kiến bàn phương hướng đổi mơ hình tổ chức quyền thị nước ta nay; Đan Đức Hiệp [2001]: Chiến lược phát triển đô thị - cách tiếp cận phát triển quản lý đô thị; Đinh Văn Mậu [2001]: Nghiên cứu đổi mơ hình tổ chức quyền thị nước ta nay; Bùi Xuân Đức [2003]: Đổi mơ hình tổ chức quyền địa phương thị nay; Phạm Thị Phương Nga [2004]: Bàn chương trình đào tạo, bồi dưỡng quản lý nhà nước đô thị… Những chuyên khảo đề cập đến nội dung quản lý đô thị Thanh Lê [1996]: Đơ thị hố vấn đề quản lý thị - vấn đề xã hội học; Đỗ Minh Khuê [1997]: Những khía cạnh xã hội quản lý môi trường đô thị; Tương Lai [1996]: Tiếp cận xã hội học tự quản đô thị; Lê Như Hoa [2000]: Quản lý văn hố thị điều kiện cơng nghiệp hố, đại hố đất nước… cấp hạt (gồm thành phố (shi), thị trấn (cho; machi) làng (mura; son) Thủ đô Tokyo thực tế cấp tỉnh có 23 khu đặc biệt gọi quận (ku) giống quận (city) London, 26 thành phố, thị trấn làng Mỗi quận hay thành phố có đặc thù riêng có tính độc lập cao hệ thống quản lý Thủ đô Tất vấn đề quản lý hành thị chuyển giao cho quyền cấp quận Trên thực tế quận đô thị độc lập quyền quận quyền cấp sở nhà nước Bangkok từ vùng đô thị nằm gọn khoảng km2 sau kỷ phát triển thành vùng đô thị Thủ đô rộng 1600 km2 với khoảng triệu dân (năm 2001) Vùng Thủ đô Bangkok chia thành 50 quận nội thành, cận nội thành ngoại thành (với dân số khống chế mức 130000 người quận nội thành 100000 người quận ngoại thành) Trước xu phát triển nhanh tập trung cao đại đô thị, nước xu hướng phân quyền cho đô thị, mà thực chất trả lại chức đơn vị hành chính, đơn vị quyền cấp sở cho đô thị loại vừa hệ thống hay chuỗi đô thị hợp thành vùng đại thị trực thuộc phủ Trung ương Hồ Chí Minh tầm cao trí tuệ vị lãnh tụ tìm đường cứu nước, cứu dân, trải nghiệm sâu sắc kinh nghiệm sống thành phố trung tâm văn minh giới, thông qua đánh giá cách khách quan kinh nghiệm tổ chức quản lý thị tổ tiên, học tập có chọn lọc mơ hình tổ chức quản lý thị Thực dân Pháp triển khai Việt Nam trước đây, đến định tuyệt đối xem thị đơn vị hành chính-lãnh thổ khơng chia cắt quyền thị quyền cấp sở đất nước Mơ hình xét mặt lý thuyết lẫn thực tiễn đạt tới chuẩn mực quốc tế, phù hợp với nguyên tắc quyền thị giống với mơ hình tổ chức thị đại giới Có nhiều lý để giải thích thực trạng bất cập thiếu hiệu việc tổ chức quản lý đô thị nước ta nhiều thập kỷ vừa qua, lý có tính chất chung chưa thật hiểu đô thị, lại quan tâm xây dựng quyền thị, chí coi quản lý thị khơng khác quản lý nơng thơn giản đơn áp đặt mơ hình tổ chức, quản lý nông thôn vào đô thị Kinh nghiệm thành công không thành công nước giới mách bảo không nên đồng đại đô thị, vùng đô thị lớn với thị nói chung cần phải chia đại đô thị thành đô thị vừa tầm để xây dựng máy quyền cấp sở có khả tổ chức quản lý từ nhiệm vụ yếu thị đời sống gia đình, 16 cơng dân thuộc quyền Như cần phải khẳng định Thủ đô, thành phố trực thuộc Trung ương hay vùng đô thị xem xét đô thị mà nhiều đô thị tập hợp lại, phương thức quản lý khơng phải phương thức quản lý nông thôn, phương thức quản lý đô thị Vì thế, quyền vùng thị nên đươc tổ chức liên hợp quyền thị tất nhiên phải có phương thức phù hợp quản lý vùng đệm hay vùng nơng thơn thị hố 17 CHƯƠNG BỐN: THỰC TRẠNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÁC ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG HIỆN NAY Chúng tơi chưa có điều kiện nghiên cứu tất nội dung quản lý đô thị trực thuộc Trung ương (Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ), mà bước đầu tập hợp tư liệu quản lý nhà nước số lĩnh vực chủ yếu kinh tế, tài chính; quy hoạch xây dựng, kiến trúc; nhà đất ở; văn hóa, xã hội; dân cư an ninh, trật tự đô thị… Ở thành phố, lĩnh vực chủ yếu này, chưa thể khảo tả cách đầy đủ, mà tập trung vào hai lĩnh vực phản ánh rõ thực trạng quản lý (cả thành công khơng thành cơng) thành phố Nhìn chung máy quản lý quyền thị trực thuộc Trung ương cấp qua nhiều lần điều chỉnh kiện toàn, tổ chức máy chưa phù hợp với yêu cầu phát triển máy quản lý quyền vùng nơng thơn Bộ máy quyền cịn nhiều tầng nấc, chồng chéo gây cản trở công tác đạo, điều hành Việc tổ chức Hội đồng nhân dân cấp quyền thị cịn bộc lộ tính hình thức hiệu chưa cao, HĐND cấp phường, thị trấn Đội ngũ cán bộ, cơng chức có quan tâm đào tạo, bồi dưỡng, qúa nhiều bất cập, nghiệp vụ quản lý đô thị Một phận cán bộ, công chức không chuyên môn nghiệp vụ mà vô cảm, thiếu trách nhiệm trước công việc, nhũng nhiễu, hành dân Cơng tác quy hoạch, đào tạo, bố trí, sử dụng cán cịn mang tính chắp vá, thụ động Các cấp lãnh đạo dường chưa coi quản lý đô thị khoa học đặc biệt có tính độc lập, nên ý đến quản lý thúc đẩy phát triển kinh tế, mà quan tâm tìm hiểu lý luận kiến thức đặc thù quản lý đô thị quản lý dân số, môi trường, y tế… Cơng tác cải cách hành theo chương trình tổng thể, tiến độ thực cịn chậm, hiệu chưa cao Về bản, lâu dài nhiều vấn đề địi hỏi phải có biện pháp mạnh cần có quan tâm đạo liệt cấp đem lại hiệu thiết thực Việc phân cấp quản lý, thực chưa đồng bộ, thống nhất, chưa phân định rõ ràng, rành mạch, nên việc triển khai thực đô thị trực thuộc Trung ương chậm, số nơi có tư tưởng cố giữ thẩm quyền khơng muốn phân cấp, có nơi phân cấp lại nặng theo lối ban phát, bao cấp, giao nhiệm vụ không kèm với kinh phí có phân cấp cấp chưa đủ khả điều kiện đảm nhận thực 18 Công tác quản lý lĩnh vực thị có đạt số kết quả, nhiều hạn chế, công tác quản lý nhà đất, quy hoạch, xây dựng, giao thông đô thị, vệ sinh môi trường… Công tác tổ chức quản lý kinh tế đô thị chưa thật phù hợp với thực tế phát triển kinh tế đô thị giai đoạn Trong bối cảnh phải quản lý kinh tế đô thị đa dạng, phức tạp động, máy quản lý kinh tế thành phố khơng khác so với máy quản lý kinh tế nơng thơn, cịn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập việc quy hoạch, định hướng, quản lý kinh tế vĩ mô vi mô, hạn chế phát triển ngành, lĩnh vực kinh tế đô thị bối cảnh CNH, HĐH hội nhập quốc tế Công tác quy hoạch quản lý xây dựng thị có chuyển biến tích cực, cịn nhiều tồn tại: quy hoạch chi tiết thiếu, chưa đáp ứng yêu cầu đầu tư phát triển quản lý đô thị; chất lượng đồ án quy hoạch nhiều hạn chế; công tác quản lý xây dựng đô thị chưa làm chủ tình tình phát triển thị; thủ tục hành cịn phiền hà; cịn tình trạng xây dựng lộn xộn, khơng có phép trái phép, phá vỡ quy hoạch; di tích lịch sử-văn hố cảnh quan bị vi phạm; môi trường đô thị bị ô nhiễm; kết cấu hạ tầng thiếu chưa đồng bộ; trật tự lĩnh vực kiến trúc xây dựng đô thị chưa xác lập Công tác tổ chức quản lý quy hoạch đô thị năm qua thị trực thuộc Trung ương có tiến định, quản lý quy hoạch thị cịn nhiều vấn đề cần giải quyết, nhận thức, quan điểm nội dung công tác quy hoạch thiếu thống nhất; công tác lập, xét duyệt quy hoạch xây dựng, trình tự, thủ tục phê duyệt kéo dài Chất lượng quy hoạch chưa thể tầm nhìn dài hạn nhằm đảm bảo phát triển bền vững; nhiều khu đô thị bố cục tổ chức không gian chưa hợp lý, không xác lập rõ tính đặc thù khu, độ thơng thống khu thị gắn với điều kiện tự nhiên cảnh quan; thiếu tính đồng sở hạ tầng kiến trúc khu vực cảnh quan xung quanh Quản lý nhà đất đô thị vấn đề tạo nên nhiều xúc công tác quản lý đô thị, bối cảnh thị hóa tăng tốc mạnh chưa có thời gian gần Tình hình nhà-đất đô thị trực thuộc Trung ương có biến động phức tạp, khó lường, không bắt nguồn từ diễn biến phức tạp nhu cầu-thị hiếu thị trường nhà-đất mà bất cập, tồn tổ chức máy, sách chế thực thi sách nhà ở, đất đô thị… Để nâng cao hiệu công tác quản lý đô thị trực thuộc Trung ương thời kỳ phát triển hội nhập quốc tế, cần thiết phải tiến hành thực xây dựng mơ hình tổ chức quản lý đô thị đáp ứng nhu cầu: 19 - Đổi tổ chức máy xây dựng chức năng, nhiệm vụ máy quyền đô thị cấp quan điểm “Phân biệt rõ khác biệt quyền nơng thơn quyền đô thị để tổ chức máy phù hợp; bảo đảm việc xây dựng máy quyền thị gọn nhẹ, giảm bớt tầng nấc trung gian, vận hành chế linh hoạt” Cùng với việc xây dựng tổ chức máy nhà nước quyền thị, cần tách dịch vụ hành cơng khỏi chức quản lý nhà nước quyền đô thị, đồng thời lập tổ chức chuyên cung ứng dịch vụ hành cơng cho cơng dân tổ chức theo khu vực để tiện việc giao dịch cho công dân - Nâng cao lực đội ngũ cán bộ, công chức, việc đổi cơng tác cán bộ, chuẩn hóa đội ngũ cán bộ, cơng chức thị; có chế tuyển dụng, bố trí cán bộ, cơng chức có lực trình độ với ngành nghề chuyên môn theo yêu cầu công tác quản lý đô thị - Quản lý thị pháp luật chế, sách, tránh điều hành, xử lý cơng việc theo cảm tính cá nhân; điều quan trọng phải có đầy đủ đồng hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu quản lý lĩnh vực đô thị - Cơng tác cải cách hành chính, phải tiến hành đồng bộ, thống nhất, giải tốt mối quan hệ ngành, cấp; phải làm liệt quan tâm đến hậu thiết thực nội dung cải cách đồng thời cần phải có chế giám sát có biện pháp chế tài cá nhân, tổ chức chấp hành không nghiêm vi phạm cơng tác cải cách hành - Cơng tác phân cấp quản lý, cần đẩy mạnh, nguyên tắc phải rõ ràng, minh bạch, khách quan hiệu Tuyệt đối chống phân cấp theo lối bao cấp hay giao nhiệm vụ mà không kèm quyền lợi tương xứng, không vội vàng phân cấp cho nơi khơng có điều kiện khả thực - Thực công tác quản lý quyền thị đại, cần thiết phải đại hóa phương tiện quản lý nhằm nâng cao hiệu quản lý đô thị, đồng thời bảo đảm cho quyền thị thực quyền "của dân, dân dân’’ 20 CHƯƠNG NĂM: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP VÀ PHƯƠNG ÁN XÂY DỰNG MƠ HÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẶC THÙ CÁC THÀNH PHỐ3 TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG Quan điểm đổi mơ hình tổ chức quản lý nhà nước Thành phố trực thuộc Trung ương: - Đổi mơ hình tổ chức quyền thị liên quan đến giữ vững ổn định trị, cần phải nghiên cứu thấu đáo - Đổi mơ hình tổ chức quyền thị liên quan nhiều đến bỏ Hội đồng nhân dân số cấp, cần phải tính tốn kỹ, tránh vi phạm quyền dân chủ nhân dân thông qua thiết chế dân chủ đại diện - Đổi mơ hình tổ chức quyền thị có việc cấu lại vai trị người đầu đứng đầu hành Thành phố mà xu hướng nâng cao trách nhiệm cá nhân, chế kiểm soát quyền lực để khơng dẫn tới độc đốn chun quyền - Nghiên cứu mơ hình tổ chức quyền thị nói riêng quyền địa phương nói chung phức tạp nhiều so với nhà nước trung ương nên nghiên cứu mơ hình tổ chức quyền địa phương ln vấn đề thận trọng thể chế cầm quyền nhằm đảm bảo nâng cao lực quản lý mà khơng suy giảm tính tập trung thống quyền lực nhà nước từ trung ương xuống địa phương sở - Trong điều kiện đảng cầm quyền, đổi mơ hình tổ chức quyền đặt địi hỏi phải cấu trúc lại mơ hình tổ chức đảng, phương thức lãnh đạo Đảng quyền thị Vì lý nêu trên, nên việc đổi mơ hình tổ chức quản lý quyền thị dù đặt đến giai đoạn thí điểm, mơ hình có nhiều điểm chưa rõ ràng, cần phải đầu tư nghiên cứu kỹ lưỡng Giải pháp xây dựng mơ hình tổ chức quản lý nhà nước đặc thù Thành phố trực thuộc Trung ương: - Những nguyên tắc bản: + Phải đặt tổng thể cấu mơ hình nhà nước đơn nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam Trong trường hợp dùng khái niệm “đơ thị” dễ bị lẫn với đô thị đơn vị thành viên Thành phố trực thuộc Trung ương, chúng tơi dùng khái niệm “Thành phố” để chung cho đô thị trực thuộc Trung ương đơn vị hành chính-lãnh thổ tương đương với cấp tỉnh, Trung ương trực tiếp quản lý 21 + Phân biệt Thành phố trực thuộc Trung ương với tư cách đơn vị hành chính-lãnh thổ mà thị đóng vai trị chủ yếu (đô thị không tuý, đan xen nông thôn đô thị) với đô thị trung tâm đô thị túy, phận quan trọng cấu thành Thành phố + Mỗi đô thị túy phải đơn vị hành chính-lãnh thổ thống nhất, không chia cắt + Tổ chức quy hoạch hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, hạ tầng dịch vụ phải đảm bảo thống quy mô đô thị toàn Thành phố + Lấy hiệu lực hiệu quản lý làm xuất phát điểm để cải cách tổ chức máy quyền thị + Đảm bảo chức trung tâm tổng hợp Thành phố trực thuộc Trung ương, chức chuyên biệt chiếm vai trò ưu + Gắn kết Thành phố trực thuộc Trung ương với vùng đô thị, vùng kinh tế nước thành chỉnh thể thống quy hoạch phát triển quốc gia Gắn kết Thành phố trực thuộc Trung ương nước ta với đô thị lớn nước khu vực giới mà cần tạo lập cho Thành phố trực thuộc Trung ương không gian ảnh hưởng lực đối trọng để bảo vệ quyền lợi vùng, quốc gia trình khu vực hố tồn cầu hố - Những mục tiêu chủ yếu: + Xây dựng, phát triển Thành phố trực thuộc Trung ương trở thành đầu tàu tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy cơng nghiệp hố, đại hố vùng nông thôn theo hướng văn minh, đại, phát triển bền vững + Có hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật đô thị đồng bộ, đại đảm bảo giao thông nội đô giao thông tồn vùng nước; có hạ tầng dịch vụ lĩnh vực đủ sức cung ứng cho toàn vùng nước + Bảo tồn phát huy sắc văn hoá truyền thống vùng địa phương, góp phần xây dựng phát triển văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà sắc dân tộc, xây dựng mơi trường văn hố-xã hội lành mạnh, văn minh + Xây dựng người đô thị văn minh, lịch, tiêu biểu cho trí tuệ sắc truyền thống tốt đẹp dân tộc + Bảo đảm an ninh, quốc phòng tạo điều kiện mở rộng hội nhập quốc tế, phát huy ảnh hưởng quốc gia - Một số yếu tố cần tính tốn thiết kế mơ hình: + Đơ thị xem xét để thiết kế mơ hình tổ chức quyền bao gồm đô thị không túy tồn đơn vị hành lãnh thổ có thị đóng vai trị chủ đạo thị t với khu vực thị hố thành thục + Thành phố trực thuộc Trung ương phân thành mức độ khác với nhu cầu tổ chức thành mơ hình phân tán, đa cực, theo mơ hình 22 thị đơn + Thiết kế mơ hình tổ chức Thành phố cần tính đến khả ngày có nhiều thị nâng cấp, phát triển trở thành Thành phố trực thuộc Trung ương - Điều kiện cho thiết kế mơ hình: + Tư thiết kế mơ hình tổ chức thị phải đổi + Mơ hình nhà nước đơn cấp cần chuyển thành mô hình nhà nước đơn cấp có kết hợp với thiết lập khu vực hành + Có phân biệt quyền Thành phố trực thuộc Trung ương với tư cách đơn vị hành chính-lãnh thổ xen lẫn thị nơng thơn, thị đóng vai trị chủ đạo với quyền đô thị tuý + Tổ chức không gian đô thị theo mơ hình thị hóa phân tán, đa cực, thị vệ tinh có vị thế, vị trí độc lập với đầy đủ chức năng, kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, hạ tầng dịch vụ + Đổi tổ chức phương thức lãnh đạo Đảng quyền thị cho phù hợp với mơ hình thiết kế Một số phương án thiết kế mơ hình tổ chức quản lý Nhà nước đặc thù Thành phố trực thuộc Trung ương - Phương án 1: Mơ hình cấp quyền, khu vực hành chính: + Chính quyền cấp Thành phố/Thủ đơ: Ở cấp có hình thái quyền nơng thơn quyền thị Quản lý tồn lãnh thổ với kết cấu không gian: quận nội thành đô thị trung tâm nay, đô thị nhỏ (bao gồm thành phố, thị xã, khu thị mới, khu vực thị hố) khu vực nơng thơn Chính quyền Thành phố trực thuộc Trung ương gồm Hội đồng nhân dân Ủy ban hành Dưới quyền Thành phố/Thủ quyền cấp sở, khơng thiết lập quyền cấp trung gian Mỗi thị thiết lập quyền cấp sở xã Đối với khu vực nông thôn, đảm bảo “nối dài” quyền quản lý quyền Thành phố/Thủ đến xã thiết lập khu vực hành (huyện), Ban đại diện hành điều hành Ban đại diện hành khơng phải cấp ngân sách phân quyền quản lý mà thực thể tản quyền/uỷ quyền quyền Thành phố/Thủ Ban đại diện hành gồm có huyện trưởng phận chun mơn cử để thay mặt quyền sở đô thị quản lý theo khu vực hành Chính quyền Thành phố trực thuộc Trung ương có địa vị pháp lý cao tỉnh nước, ghi nhận quy định đạo luật đô thị trực thuộc Trung ương Đứng đầu Ủy ban hành thị trực thuộc Trung ương phải Thị trưởng TW/Đô trưởng, vận hành theo chế độ thủ trưởng hành 23 chính, nhân dân Thành phố trực thuộc Trung ương trực tiếp bầu chịu giám sát Hội đồng nhân dân Thành phố/Thủ Chính quyền Thành phố trực thuộc Trung ương cấp ngân sách, tự chủ quản lý theo lãnh thổ, có chức năng: (i) Xây dựng kế hoạch quản lý phát triển phạm vi toàn thành phố sở quy hoạch chung Chính phủ; (ii) tạo chế phối hợp đồng đô thị trung tâm với đô thị vệ tinh, đô thị nông thôn, Thành phố trực thuộc Trung ương vùng đô thị, vùng lãnh thổ; (iii) điều phối mối quan hệ Trung ương với Thành phố trực thuộc Trung ương + Chính quyền cấp sở túy thị nơng thơn, khơng có hình thái quyền nơng thơn quyền thị, bao gồm đô thị trung tâm chia thành đô thị loại trung bình (đơ thị loại 3, tương đương với cấp quận nay); thành phố, thị xã có quy mơ tương đương với thị loại 3; thị xã, thị trấn tương đương với đô thị loại 4, loại xã nơng thơn (duy trì cấu tại) Mỗi thị tổ chức quyền sở bao gồm Hội đồng nhân dân Ủy ban hành xã Dưới tùy theo tình hình cụ thể mà tổ chức Ban đại diện hành phường (hay tiểu khu) Ban đại diện hành phường (hay tiểu khu) gồm Phường trưởng (hay Tiểu khu trưởng) phòng chức năng, Quận trưởng/Thị trưởng CS cử thay mặt cho Quận trưởng/Thị trưởng CS quản lý số cơng việc hành giao Mỗi thị có vai trị, vị trí đơn vị quyền cấp sở, quyền Thành phố trực thuộc Trung ương thực chế trao quyền cho sở, quan hệ hành chủ yếu đóng vai trị điều phối đảm bảo quản lý thống Thành phố trực thuộc Trung ương với đô thị (quận), đô thị vệ tinh (thành phố, thị xã, thị trấn); thị với nơng thơn tồn địa bàn, lãnh thổ Thành phố Đứng đầu hành đô thị Quận trưởng/Thị trưởng CS, vận hành theo chế độ thủ trưởng hành chính, nhân dân đô thị trực tiếp bầu chịu giám sát Hội đồng nhân dân Chính quyền đô thị cấp ngân sách, hoạt động theo Luật Tổ chức quyền thị, Luật Thủ quy định Uỷ ban hành Thành phố/Thủ Mơ hình địi hỏi phải đổi tổ chức quyền thị, bao gồm: (i) Xây dựng cấu chức quyền thị với tư cách quyền cấp sở với địa vị pháp lý ghi nhận Hiến pháp; (ii) khơng tổ chức quyền cấp phường; (iii) giải thể cấp huyện để cấu trúc lại thành khu vực hành chính; (iv) tổ chức lại cấp quận thành đơn vị quyền cấp sở, với quy mô phù hợp tương đương với thị loại trung bình; (v) chuyển từ chế độ ủy ban sang chế độ thủ trưởng hành chính, nhân dân Thành phố/Thủ đô đô thị bầu cử trực tiếp - Phương án 2: Mơ hình cấp quyền, khu vực hành 24 địa bàn thị, cấp quyền, khu vực hành địa bàn nơng thơn: + Cấp quyền Thành phố trực thuộc Trung ương: Tổ chức theo hình thái có nội thị ngoại thị Tại thiết lập quyền gồm hai quan Hội đồng nhân dân Uỷ ban hành Uỷ ban hành gồm Đơ trưởng/Thị trưởng TW sở/ban chun mơn + Khu vực hành quận/huyện: Tại khơng thiết lập đơn vị hành chính-lãnh thổ mà khu vực hành chính, gồm quận trưởng/huyện trưởng phịng/ban chun mơn, vận hành theo chế tản quyền, uỷ quyền Với huyện, vận dụng chế tản quyền đầy đủ, với quận vận dụng chế tản quyền có mức độ, kết hợp với uỷ quyền Phòng/ban chức thiết lập cần tính tốn cho phù hợp với đặc trưng khu vực nông thôn (huyện) đô thị (quận) + Cấp quyền xã (nơng thơn) tiểu khu hành phường (đô thị): Đối với phường đô thị, bỏ hội đồng nhân dân cấu trúc lại ủy ban nhân dân thành ban đại diện hành tiểu khu Ban đại diện hành tiểu khu gồm số cấu cần thiết thay mặt Quận trưởng giải nhiệm vụ địa bàn dân cư, vận hành theo chế ủy quyền Đối với xã nông thơn, thiết lập quyền gồm hai quan Hội đồng nhân dân Ủy ban hành chính, vận hành theo chế phân quyền Uỷ ban hành xã hoạt động theo chế độ thủ trưởng hành Chức xây dựng phù hợp với quản lý khu vực nơng thơn truyền thống Tóm lại, phương án giữ ngun mơ hình tổ chức địa giới hành thị nay, chủ yếu đổi khía cạnh: (i) bỏ Hội đồng nhân dân cấp quận/huyện cấp phường; (ii) tái cấu trúc Ủy ban nhân dân quận/huyện thành Ban đại diện hành vận hành theo chế tản quyền, Ủy ban nhân dân phường thành Ban đại diện hành tiểu khu vận hành theo chế uỷ quyền; (iii) chuyển hành Thành phố từ chế độ ủy ban thành chế độ thủ trưởng hành chính, người đứng đầu hành nhân dân bầu trực tiếp chịu giám sát Hội đồng nhân dân - Phương án 3: Mơ hình cấp quyền khu vực hành địa bàn thị; cấp quyền, khu vực hành địa bàn nơng thơn Về phương án gần giống với phương án 2, khác với phương án bỏ Ban đại diện hành tiểu khu thị Dưới quận tổ dân cư tự quản Tuy nhiên, cần điều chỉnh địa giới hành khu vực hành quận (nhỏ quận lớn phường nay) Chúng tơi vẽ mơ hình phân tích, đánh gía tất mặt thuận không thuận, lợi bất lợi phương án nêu 25 Một số giải pháp đổi chế vận hành quyền thị trực thuộc Trung ương: Các mơ hình tổ chức quyền Thành phố trực thuộc Trung ương thiết kế giới thiệu trên, dù mô hình cần có chế vận hành phù hợp phát huy lợi tổ chức quản lý thị - Đối với Hội đồng vùng Thủ đô/Thành phố: Trên sở cấu nay, cần xây dựng chế phối hợp nhịp nhàng quy hoạch lãnh thổ, tránh tình trạng địa phương vận hành biệt lập không tuân thủ quy hoạch chung - Đối với Hội đồng nhân dân: Gắn với tái cấu trúc mơ hình tổ chức quyền phải tăng cường lực cho Hội đồng nhân dân Đối với Hội đồng nhân dân Thành phố cấu cân đối khu vực đô thị nông thôn Đối với Hội đồng nhân dân đô thị túy cần thể đặc thù cấu đại diện cho nhóm cư dân thành thị trí thức, doanh nhân, công nhân Đối với Hội đồng nhân dân xã tổ chức vận hành theo truyền thống nơng thơn - Đối với quan hành chính: Chuyển chế điều hành hành thị từ chế độ ủy ban sang chế độ thủ trưởng hành Lập thiết chế Đơ trưởng/Thị trưởng TW cấp Thủ đô/Thành phố, thiết chế Quận trưởng/Thị trưởng CS đô thị, thiết chế Xã trưởng xã, sở tái cấu trúc thiết chế Chủ tịch Ủy ban nhân dân - Đối với phận hợp thành hệ thống trị cần đổi nhằm đảm bảo tính đồng với tổ chức chế vận hành quyền Thực thể hóa máy lãnh đạo Đảng máy quản lý quyền Đổi phương thức hoạt động Mặt trận Tổ quốc đoàn thể nhân dân theo hướng phát huy vai trò xã hội dân tổ chức quản lý thị trực thuộc Trung ương Nhóm giải pháp chung đổi phương thức quản lý Thành phố trực thuộc Trung ương: - Tiếp tục phân cấp quản lý, giải tốt mối quan hệ quản lý ngành quản lý lãnh thổ, phân quyền tản quyền, quản lý sản xuất kinh doanh với quản lý nhà nước kinh tế - Phân biệt quản lý hành với quản lý chuyên ngành kỹ thuật quản lý đô thị Xây dựng thiết chế quản lý chuyên ngành kỹ thuật đô thị độc lập với hệ thống hành thiết kế, quy hoạch xây dựng, kiến trúc đô thị Đổi phương thức quản lý hành lĩnh vực chuyên ngành, tách biệt quản lý điều hành… 26 - Hồn thiện chức thị Thành phố trực thuộc Trung ương, giải tốt mối quan hệ chức tổng hợp chức chuyên biệt, chức trung tâm quốc gia trung tâm vùng - Thu hút tham gia người dân quản lý đô thị Trong quản lý đô thị đại, vấn đề thu hút tham gia người dân quản lý phát triển thị đóng vai trị định hiệu quản lý - Giải đắn mối quan hệ trình quản lý phát triển Thành phố trực thuộc Trung ương mối quan hệ đô thị nông thôn, mối quan hệ đô thị trung tâm đô thị vệ tinh; mối quan hệ Thành phố trực thuộc Trung ương hệ thống đô thị vùng; mối quan hệ đô thị trực thuộc Trung ương nước; mối quan hệ tăng trưởng đô thị phát triển bền vững… Nhóm giải pháp đổi quản lý Thành phố trực thuộc Trung ương số lĩnh vực trọng yếu đổi phương thức quản lý quy hoạch, xây dựng kiến trúc đô thị; đổi quản lý đất đai nhà ở; đổi phương thức quản lý dân cư đô thị; đổi phương thức quản lý môi trường đô thị đổi phương thức quản lý hạ tầng kỹ thuật đô thị… 27 KẾT LUẬN Vấn đề nghiên cứu xây dựng mơ hình tổ chức quản lý nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương vấn đề lớn mới, đặt nhằm đáp ứng nhu cầu thiết không riêng cho thành phố, cho hệ thống thành phố trực thuộc Trung ương nay, mà cịn cho chung nước, mơ hình thị trực thuộc Trung ương mơ hình tiên phong, đầu tầu phát triển đất nước Khai thác triệt để thành dù cịn hoi vơ q báu cơng trình tác giả trước, đề tài tiến hành nghiên cứu, trao đổi đến thống quan niệm chung, phương pháp luận cách tiếp cận vấn đề, làm sở sâu nghiên cứu mơ hình tổ chức, thể chế quản lý, quy hoạch thị, quản lý kinh tế-tài chính, quản lý dân cư-xã hội, quản lý văn hoá-lối sống đô thị đô thị trực thuộc Trung ương nói riêng hệ thống thị trực thuộc Trung ương nói chung Các nhánh đề tài nghiên cứu làm rõ tính đặc thù đô thị hệ thống đô thị, tính tốn cách khách quan sở trị, kinh tế, xã hội văn hố, thực trạng đô thị trực thuộc Trung ương đất nước, tất yếu tố tác động để có sở cho việc xây dựng mơ hình tổ chức quản lý thị cụ thể làm sở bàn thảo xây dựng mơ hình tổ chức quản lý nhà nước đặc thù chung cho tất đô thị trực thuộc Trung ương Chúng ta xây dựng mơ hình tổ chức quản lý đô thị trực thuộc Trung ương điều kiện Việt Nam tập trung cao độ cho cơng nghiệp hố, đại hố, bối cảnh tồn cầu hố, mở cửa hội nhập quốc tế ngày sâu rộng, nên không hướng tới chuẩn mực quốc tế Việc xây dựng mô hình tổ chức quản lý thị trực thuộc Trung ương Việt Nam không tham khảo vận dụng mơ hình tổ chức quản lý đô thị tiên tiến giới, mơ hình xét cho phải coi thành tựu chung nhân loại Đặc điểm bật mơ hình tổ chức đơn giản, hiệu quả, đề cao tính chun mơn, chuyên nghiệp quản lý Nguyên tắc cao hệ thống quyền quản lý cơng dân, quản lý pháp luật Nhà nước, phát huy đến mức tối đa sức mạnh pháp luật xã hội cơng dân Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyệt đối ban hành Sắc lệnh số 77/SL ngày 21 tháng 12 năm 1945 xây dựng quyền thị cấp quyền, cấp hành chính, coi quyền thị quyền cấp sở, phân biệt rạch ròi tổ chức quản lý địa bàn nông thôn địa bàn đô thị Q trình trở lại mơ 28 hình quyền đô thị ba cấp (thành phố, quận/huyện, phường/xã), với thể hố quyền thị với quyền nông thôn chục năm gần đây, đành điều kiện hoàn cảnh cụ thể nó, dù có giải thích khơng thể khơng thừa nhận bước tụt lùi lịch sử, không so với phát triển tiến giới, thời đại, mà so với thành mà Chủ tịch Hồ Chí Minh mang lại từ ngày thành lập nước Có nhiều lý để giải thích tình trạng yếu bất cập cơng tác quản lý đô thị trực thuộc Trung ương nay, lý có tính chất bao trùm bất hợp lý, lạc hậu không tương thích mơ hình tổ chức quản lý Đổi mơ hình tổ chức phương thức quản lý thị nói chung thị trực thuộc Trung ương nói riêng nhu cầu khách quan vơ thiết Tuy nhiên, dẫn mô hình chưa rõ, cịn bộc lộ khơng quan niệm chắp vá, thiếu đổi triệt để đồng cho phù hợp với đặc trưng kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội hạ tầng dịch vụ thị, đặc điểm lịch sửvăn hố, chức đô thị đô thị trực thuộc Trung ương nước ta Vì vậy, để đô thị xứng đáng với trung tâm tổng hợp quốc gia, địi hỏi cần thiết kế mơ hình tổ chức quản lý đặc thù, có vấn đề mặt thể chế cần tiến hành cấp bách: (i) sớm ban hành Luật đô thị đô thị trực thuộc Trung ương; (ii) sớm tổng kết thí điểm mơ hình tổ chức quyền thị nghiên cứu bổ sung áp dụng mô hình điều kiện cụ thể thị hai đô thị hạng đặc biệt; (iii) đẩy nhanh hoàn thiện điều chỉnh Quy hoạch chung làm sở cho quy hoạch phân khu, quy hoạch chuyên ngành quy hoạch chi tiết; (iv) ban hành quy chế quản lý ngành/lĩnh vực đời sống thị; (v) cấu trúc mơ hình tổ chức máy chế vận hành quyền thị mà xây dựng quyền đô thị thống nhất, không bị chia cắt nâng cao lực điều hành quan hành với đề cao trách nhiệm người đứng đầu quan hành chính; (vi) phân biệt quản lý hành với quản lý chuyên ngành kỹ thuật; (vii) đổi phương thức lãnh đạo cho tương thích, đồng với đổi mơ hình tổ chức phương thức quản lý thị, chuyển từ Đảng lãnh đạo quyền sang Đảng cầm quyền thơng qua phương thức thể hoá Dĩ nhiên, để vấn đề nêu chuyển thành mơ hình sách thị cịn phải tiếp tục đầu tư nghiên cứu cần phải có lộ trình phù hợp Các phương án xây dựng mơ hình: (1) hai cấp quyền, khu vực hành chính; (2) cấp quyền, hai khu vực hành địa bàn thị; hai cấp quyền, khu vực hành địa bàn nơng thơn; (3) cấp quyền, khu vực hành địa bàn thị; hai cấp 29 quyền, khu vực hành địa bàn nơng thơn mà chúng tơi phác dựng trên, mơ hình có mặt lợi bất lợi Vấn đề cần phải phân tích, đánh giá cách khách quan, tổng thể kỹ lưỡng, gắn với đặc trưng lãnh thổ Thành phố trực thuộc Trung ương nay, với truyền thống lịch sử-văn hóa, với chức thị đóng vai trị trung tâm trị-kinh tế-văn hóa đất nước, với tốc độ thị hóa bối cảnh Cơng nghiệp hóa, Hiện đại hóa Tồn cầu hóa mà xác định mơ hình có ưu để lựa chọn Trong khả đó, theo quan niệm chúng tơi phương án dễ lựa chọn hơn, tương hợp với điều kiện trình độ tổ chức thị chắn gây đảo lộn lớn Tuy nhiên, phương án xét cho chưa có quyền thị đích thực Định hướng tương lai phát triển lâu dài hòa nhập với trình độ tổ chức, quản lý thị đại giới, trình độ phát triển đô thị nước ta thực nâng cao, cần phải trở phương án 14 Vì xem việc chọn phương án giải pháp tình thế, bước cần thiết để hướng đến phương án Phương án tổ chức hai cấp quyền, khu vực hành chính, với mở rộng đến mức tối đa hệ thống quyền sở thị thu hẹp đến mức nhỏ quyền sở nơng thơn, giảm bớt chức quyền Thành phố trực thuộc Trung ương để tăng cường cho quyền thị trở thành cấp quyền thưc với đầy đủ chức nhiệm vụ quyền thị sở 30 ... trạng, hiệu tổ chức quản lý nhà nước đô thị trực thuộc Trung ương nước ta - Xác định sở khoa học cho việc xây dựng mơ hình tổ chức quyền chế quản lý nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương thời... cận xây dựng mơ hình tổ chức quản lý Nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương 5.2 Những yếu tố tác động đến mơ hình tổ chức quản lý thị trực thuộc Trung ương nước ta 5.3 Kinh nghiệm tổ chức. .. đô thị nước ta Chỉ ta thấy mối quan hệ mặt chức mơ hình tổ chức quản lý Nhà nước đặc thù đô thị trực thuộc Trung ương với phát triển chung hệ thống đô thị nước Nếu ta coi mơ hình tổ chức quản lý