Nghiên cứu về đường lối trị nước an dân của Nho gia

Báo cáo tốt nghiệp: Nghiên cứu về đường lối trị nước an dân của Nho gia

lời mở đầu

Triết học Trung Hoa cổ đại là một kho tàng t tởng cổ xa rực rỡ phong phú nhất ,một chiếc nôi lớn của nền văn minh nhân loại.Nghiên cứu lịch sử t tởng triết học thế giới ,chúng ta không thể không nghiên cứu triết học Trung Hoa cổ đại.Mà nghiên cứu triết học Trung Hoa cổ đại chúng ta không thể không nghiên cứu học thuyết Nho gia của Khổng Tử.Mặc dù trong thời kỳ này đã nảy sinh nhiều học thuyết chính trị triết học tiêu biểu nh :Nho gia,Pháp gia,Đạo gia,Nông gia ,Mặc gia,Âm dơng gia,Tạp gia nhng có thể nói Nho gia giữ một vai trò to lớn trong sự phát triển của lịch sử triết học và văn hoá Trung quốc

Kể từ lúc xuất hiện từ vài thế kỷ trớc công nguyên cho đến thời nhà Hán (Hán Vũ Đế) Nho giáo đã chính thức trở thành hệ t tởng trị nớc an dân độc tôn và luôn luôn giữ vị trí đó cho đến ngày cuối cùng của chế độ phong kiến Điều đó đã minh chứng rõ ràng: t tởng trị n-

ớc an dân của Nho giáo hẳn phải có những giá trị tích cực đặc biệt, nếu không sao nó có thể có sức sống mạnh mẽ đến nh vậy

Nghiên cứu về học thuyết của Khổng Tử là một việc rất khó Nhng với mong muốn đợc hiểu biết về lịch sử Trung quốc nên em đã chọn đề tài :

“Nghiên cứu về đờng lối trị nớc an dân của Nho gia ”

Có nhiều vấn đề đợc đặt ra : một đất nớc phát triển mạnh mẽ nh trung quốc có phải chỉ dựa trên ‘đức trị’ ? Và hệ t ởng pháp gia có

ảnh hởng nh thế nào đối với sự tồn tại và phát triển của Trung hoa thời cổ và trung đại ? Giữa Nho gia và Pháp gia có điểm gì khác nhau?

Tuy nhiên với kiến thức có hạn ,nên không thể tránh khởi những sai sót Rất mong sự giúp đỡ của thầy để em hoàn thành tốt bài tiểu luận này.Em xin chân thành cảm ơn thầy

Bài làm gồm 4 chơng:

Chơng1: Mội vài nét về tiến trình phát triển của nho giáo và

một số nội dung chính của nó

Chơng2: Những t tởng cơ bản về đờng lối trị nớc an dân của

Khổng Tử

Chơng3:So sánh đờng lối trị nớc an dân của nho gia và pháp gia Chơng4: ảnh hởng của Nho gia tới đời sống văn hoá Việt Nam

Chơng 1

Vài nét về tiến trình phát triển của Nho giáo và một số nội dung chính của nó

1.Vài nét về tiến trình phát triển của Nho giáo

1.1.vài nét về tiểu sử của Khổng Tử

Khổng Tử (551-479)tên thật là Khổng Khâu ,tự là Trọng Ni,ông

là nhà triết học ,nhà chính trị ,nhà giáo dục nổi tiếng ở Trung Học

cố đại .Ông đợc coi là ngời sáng lập ra môn phái Nho gia.Ông đợc các học trò tôn là:"chí thánh tiên su,vạn thế s biểu"

Năm1982, một hmột học giảọc giả Mỹ viết “Hành vi cao quý

và t tởng lý luận đạo đức của Khổng Tử, không chỉ ảnh h ởng tới Trung Quốc mà còn ảnh hởng tói trần nhân loại” Từ thiếu niên đến

30 tuổi, Khổng Tử chuyên cần học tập và tập luyện nắm vững các tri thức về lễ nghi, âm nhạc, xạ tiễn, ngự xạ, th , số là sau ngành tri thức căn bản thời ấy Sau đó ông đi giảng dạy bốn ph ơng, nghiên cứu học vấn trong vài chục năm rồi san định, biên soạn các sách đ ợc đời sau gọi là lục kinh nh Thi, Th, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân Thu

1.2 Sự ra đời của Nho giáo.

Khổng Tử sống trong thời kỳ thay đổi lớn, biến động lớn Từ lâu, thiên tử nhà Chu đã mất hết uy quyền, quyền lực rơi vào tay các vua ch hầu, cục thể xã hội biến chuyển thay đổi nhanh chóng, ng ời

ta mỗi ngời chọn cho mình những thái độ sống khác nhau Là một triết nhân thái độ của Khổng Tử hết sức phức tạp, ông vừa hoài cổ, vừa sùng thợng đổi mới Trong tâm trạng phân vân, dần dần ông hình thành t tởng lấy nhân nghĩa để giữ vững sự tồn tại chung và khai sáng hệ thống t tởng lớn nhất thời Tiên Tần là học phái Nho giáo tạo

ảnh hởng sâu sắc tới xã hội Trung Quốc

Hệ thống t tởng Nhân và Nghĩa của Khổng Tử, bất kể hàm nghĩa phong phú phức tạp đến đâu, nói cho cùng cũng chỉ là để thiết lập một trật tự nghiêm cẩn của bậc đế vơng và thành lập một xã hội hoàn thiện Hệ thống t tởng của ông ảnh hởng tới hơn 2500 năm lịch sử Trung Quốc

Khổng Tử tuy sáng lập ra học thuyết Nhân Nghĩa Nho gia nh ng không đợc các quân vơng thời Xuân Thu coi trọng mà phải do các hậu học nh Tử Cống, Tử T, Mạnh Tử, Tuân tử truyền bá rộng về sau Trải qua nhiều nỗ lực của giai cấp thống trị và các sĩ đại phu triều

Hán, Khổng tử và t tởng Nho gia của ông mới trở thành t tởng chính thống Đổng Trọng Th đời Hán hấp thụ nhân cách hoàn thiện và học thuyết nhân chính của Khổng Tử, phụ hội thêm Công D ơng Xuân Thu lợi dụng âm dơng bổ sung thay đổi lý luận trở thành học thuyết thiên nhân hợp nhất cùng với học thuyết chính trị của Tuân Tử, khoác tấm áo thần học cho Nho học.

Từ đời Hán đến đời Thanh, Khổng học chủ yếu dùng hình thức kinh truyện để lu truyền Đờng Thái Tông sau khi hoàn thành toàn diện thống nhất quốc gia, liền cho kinh học gia Khổng Dĩnh Đạt chú giải, hiệu đính lại năm kinh Nho gia là Dịch, Thi, Th , Tà tuyên, Lễ

ký thành bộ Ngũ kinh chính nghĩa gần nh tổng kết toàn diện kinh học từ đời Hán đến đó Ngũ kinh chính nghĩa trở thành sách giáo khoa dùng cho thi cử đời Đờng Khổng học càng đợc giai cấp thống trị tín nhiệm, Đờng Thái Tông nói rất rõ “Nay trẫm yêu thích nhất là

đạo của Nghiêu Thuấn và đạo của Chu Không coi nh chim thêm cánh, nh cá gặp nớc, không thể không có đợc” Từ đó, Khổng Tử với

đế vơng, với chính phủ các triều đại đều có quan hệ nh Đờng Thái Tông hình dung

Khi lịch sử phức tạp của Trung Quốc tiến vào thời kỳ phát đạt - thời kỳ nhà Tống, vị hoàng đế khai quốc là Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dẫn lập tức chủ trì nghi lễ long trọng tế tự Khổng Tử để biểu dơng lòng thiếu đễ, vua còn thân chủ trì khoa thi tiến sĩ mà nội dung hoàn toàn theo Nho học Đối với Nho học mới bột h ng ở thời Tống, chúng ta thờng gọi đó là Lý học

Ngoài Lý học của Trình Chu có địa vị chi phối, phái Công học của Trần Lợng, Diệp Thích, phái Tâm học của Vơng Dơng Minh cũng đều tôn sùng Khổng Tử, hấp thu một phần t tởng cơ bản của

ông Những học thuyết này đều đợc lu truyền rộng rãi và tạo ảnh ởng sâu sắc trong xã hội văn hoá Trung Quốc

h-Do vì Nho học đợc các sĩ đại phu tôn sùng, đợc các vơng triều

đua nhau đề xớng nên Nho học thuận lợi thẩm thấu trong mọi lĩnh vực trong mọi giai tầng xã hội, từ rất sớm nó đã v ợt qua biên giới dân tộc Hán, trở thành tâm lý của cộng đồng dân tộc Trung Quốc, là cơ sở văn hoá của tín ngỡng và tập tính

2 Một số nội dung chính của nho giáo

Chúng ta tìm hiểu về Nho giáo khi nó đã tồn tại hơn 2000 năm, luôn đợc cải biến đợc bổ sung và mang các bộ mặt khác nhau qua các thời kỳ Nhiều học giả đã tốn rất nhiều giấy mực để s u tâm, trích dẫn và bàn cãi chung quanh những câu chữ trong sách vở của Nho giáo từ trớc tới nay Việc làm ấy thờng dẫn đến những nhận định chủ quan, giản đơn và phiến diện Muốn khen hay chê ng ời ta đều có thể trích dẫn những lời lẽ rất hấp dẫn từ trong kho sách của Nho giáo Nhng khi để ý rằng Khổng Tử - ng ời sáng lập ra Nho giáo - khi đề ra những điều căn bản trong học thuyết của Nho giáo cũng đang ở tâm trạng phân vân, mâu thuẫn, vừa hoài cổ, vừa sùng th ờng, và bối cảnh xã hội lúc ấy cũng là lúc giằng co, giành giật giữa chế độ nô lệ và chế độ phong kiến Sau này khi Nho học đ ợc cải biến để phục vụ ý

đồ của giai cấp thống trị thì nó càng chứa đựng nhiều mâu thuẫn Vì thế không thể tìm hiểu Nho học theo lối trích dẫn, kinh viện vì nó chỉ càng dẫn ta vào ngõ cụt Để tìm hiểu Nho học không thể không xem xét trên giác độ phơng pháp duy vật lịch sử Chúng ta không phân tích những sự kiện t tởng bằng bản thân t tởng mà phải tìm hiểu

t tởng gắn liền với những điều kiện xã hội cụ thể trong đó nó đã nảy sinh, phát triển và suy tàn

Hệ t tởng của Nho giáo trải qua hơn 2000 năm phát triển và biến đổi Từ Tam đức của Khổng Tử, từ đoan của Mạnh Tử, ngũ th -ờng ở Hán Nho, “Thiên nhân hợp nhất” ở Đống Trọng Th , “Thái cực

đồ thuyết” của Chu Đôn Di, Lý Khí ở Chu Hi Tất cả đều xuất phát

từ một gốc và khoác chung tấm áo Nho học Nh vậy hệ t tởng Nho giáo trải qua hơn 2000 năm là vô cùng phức tạp Thế thì hệ t tởng Nho giáo là t tởng gì? và tại sao dới những hình thức rất phức tạp, t-

ơng phản và mâu thuẫn, bao giờ t tởng Nho giáo cũng giữ địa vị thống trị

2.1 T tởng Nho giáo là gì?

T tởng Nho giao bao gồm những t tởng về biến dịch của vũ trụ

và t tởng về chính trị - đạo đức của Khổng Tử.Đứng trên quan điểm triết học của kinh dịch thì uyên nguyên của vũ trụ ,của vạn vật là thái cực.Thái cực chứa đựng một năng lực nội tại mà phân thành l -ỡng nghi là âm và dơng.Sự tơng tác giữa hai thế lực âm và dơng sinh

ra tứ tợng (thái âm - thái dơng - thiếu âm - thiếu dơng).Tứ tợng sinh

ra bát quái (càn - khảm - cấn - chấn - tốn - ly - khôn - đoài).Và bát quái sinh ra vạn vật.

Thế giới quan của Khổng Tử dao động giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm ,giữa chủ nghĩa vô thần và chủ nghĩa hữu thần.Một mặt ông xem trời là giới tự nhiên ,có sự vận hành của giới

tự nhiên Mặt khác ,ông lại cho rằng trời là một lực l ợng vô hình chi phối vận mệnh xã hội và con ngời

Về t tởng chính trị - đạo đức ,thì toàn bộ t tởng đều nhằm vào việc giải quyết những vấn đề xã hội - những vấn đè cấp bách đặt ra trong thời đại ông.Đây cũng chính là nội dung đ ờng nối trị nớc an dân của Khổng Tử mà nội dung của nó sẽ đợc trình bày ở chơng 2

2.2 Thái độ của Nho giáo đối với cuộc sống.

Trớc hết phải nói Nho giáo làđạo quan tâm đến con ng ời, đến cuộc đời và tìm thú vui trong cuộc sống Khác với các tôn giáo ở chỗ

đó Phật giáo cho cuộc đời là bể khổ nên tìm cách giải thoát, cần sự

“bất sinh” Lão giáo cũng yếm thế, bi quan nh vậy, nên cần sự “vô vi tịch mịch” Chỉ có đạo Nho là trong sự sống hơn cả Không cần phải hỏi ta sinh ra ở cõi đời để làm gì, chết rồi thì đi đâu, chết rồi có linh hồn nữa không “Ngời muốn biết ngời chết rồi có biết gì nữa không ? Chuyện đó không phải là chuyện cần kíp bây giờ, rồi sau biết” (Khổng Tử gia ngữ) Cho nên Khổng Tử ít bàn đến chuyện quỷ thần,

đến chuyện quái lạ, huyền bí Làm ng ời ở đời hãy lo lấy việc của con ngời Chuyện của con ngời lúc sống còn cha lo hết, lo gì đến việc sau khi chết! “Phải vụ lấy việc nghĩa của con ng ời, còn quỷ thần kính mà xa ta” (Luận ngữ) khi khoa học ch a phát triển, các tôn giáo còn thịnh hành, những chuyện mê tín dị đoan còn huyền hoặc ng ời ta gây bao nhiêu tai hại, thì thái độ “kinh nhi viễn chi” là đúng Khổng

Tử tuy cha thoát ra đợc cái “thiện đạo quan” của đời Chu, nhng ông

đã bắt đầu hoài nghi quỷ thần, trời mặc dù ông vẫn trong việc tế trị Nho học khuyên con ngời ta nên yêu đời, vui đời, sống có ích cho

đời cho xã hội Câu Khổng Tử trả lời Tử Lộ khi ông ta định sang giúp Phật Bật nêu rõ điều đó: “Ta đây há lại là quả d a, chỉ đợc treo

mà không đợc ăn hay sao” sống ở đời mà bỏ việc đời là trái đạo con ngời Sống là hành động, đem tài trí giúp đời Khổng Tử chính là tấm gơng cho các nhà Nho đời sau noi theo Ông không tìm thú vui ở chỗ

ẩn dật hay ở chỗ suy tởng suông, mà ở chỗ hành động, hành đạo Khổng Tử đi chu du thiên hạ ngoài mục đích tìm cách thực hiện lý t -

ởng của mình suốt 14 năm Không ai dùng, trở về đã 70 tuổi ông vẫn dạy học, làm sạch, truyền bá t tởng của mình Đây có thể nói là

điểm sáng nhất của Nho giáo so với các học thuyết khác, và có lẽ chính nhờ nó mà Nho giáo giữ vị trí độc tôn và a chuộng trong thời gian rất dài của lịch sử

2.3 Quan niệm về đạo đức trong Nho giáo.

Trong Nho giáo rất chú trọng dạy đạo làm ng ời Phải nói đạo làm ngời của Khổng Tử dạy là đạo làm ng ời trong xã hội phong kiến Chúng ta đều biết trong xã hội có giai cấp thì những nguyên tắc để

đánh giá hành vi của con ngơì, phẩm hạnh của con ngời trong mối quan hệ với ngời khác và trong mối quan hệ với nhà nớc, Tổ quốc

đều mang tính giai cấp rõ rệt và có tính chất lịch sử Những quan niệm về đạo đức điều thiện, điều ác “thay đổi rất nhiều từ dân tộc này tới dân tộc khác, từ thời đại này đến thời đại khác đến nỗi th ờng thờng trái ngợc hẳn nhau” (Enghen)

Những quan niệm đạo đức mà Khổng Tử đề ra không phải là vĩnh cửu, nhng có nhiều phơng châm xử thế, tiếp vật đã giúp ông sống giữa bầy lang sói mà vẫn giữ đợc tâm hồn cao thợng, nhân cách trong sáng Suy đến cùng đạo làm ngời ấy bao gồm 2 chữ nhân nghĩa

Khổng Tử giảng chữ Nhân cho học trò không lúc nào giống lúc nào, nhng xét cho kỹ, cốt tuỷ của chữ Nhân là lòng thơng ngời và cũng chính là Khổng Tử nói “đối với ng ời nh đối với mình, không thi hành với ngời những điều mà bản thân không muốn ai thi hành với mình cả Hơn nữa cái mình muốn lập cho mình thì phải lập cho ng ời, cái gì mình muốn đạt tới thì cũng phải làm cho đạt tới, phải giúp cho ngời trở thành tốt hơn mà không làm cho ng ời xấu đi” (luận ngữ)

“Nghĩa” là lẽ phải đờng hay, việc đúng Mạnh Tử nói “nhân là lòng ngời, nghĩa là đờng đi của ngời”; (Cáo Tử thợng) “Nhân là cái nhà của ngời, nghĩa là đờng đi ngay thẳng của ngời” (Lâu ly thợng); “ở với đạo nhân, nói theo đờng nghĩa, tất cả mọi việc của đại nhân là thế đó” (Tồn tâm thơng)

Nghĩa thờng đối lập với lợi Theo lợi có khi không làm cái việc phải làm nhng trái lại, theo nghĩa có khi lại rất lợi Có cái nghĩa đối với ngời xung quanh có cái nghĩa đối với quốc gia xã hội

Tuy nhiên quan niệm đạo đức của Nho giáo quả là có rất nhiều

điểm tích cực Một trong những đặc điểm đó là đặt rõ vấn đề ng ời

quân tử, tức là ngời lãnh đạo chính trị phải có đạo đức cao cả; dù nguyên tắc ấy không đợc thực hiện trong thực tế nó vẫn là một điểm làm chỗ dựa cho những sĩ phu đấu tranh Nho giáo đã tạo ra cho kẻ

sĩ một tinh thần trách nhiệm cao cả với xã hội Truyền thống hiếu học, truyền thống khí tiết của kẻ sĩ không thể bảo là di sản của Nho giáo chỉ có tiêu cực

Chơng 2

Nội dung t tởng trị nớc an dân của Khổng

tử

Toàn bộ t tởng cơ bản của học thuyết Khổng Tử là nhằm vào việc giải quyết những vấn đề xã hội - chính trị ,những vấn đề cấp bách trong thời đại của ông

Xã hội là một tổng thể của những quan hệ giữa ng ời với

ng-ời .Nhng Khổng Tử đã coi những quan hệ chính trị - đạo đức là những quan hệ cơ bản ,đề cao vai trò những quan hệ ấy thâu tóm những quan hệ ấy vào ba mối quan hệ đợc ông coi là rờng cột chủ

đạo (gọi là tam cơng):vua - tôi ,cha- con,vợ -chồng.Từ ba mối quan

hệ đó mở rộng ra việc giải quyết các mối quan hệ khác.Có thể coi

đây là phơng pháp luận trong việc giải quyết vấn đề triết học xã hội của ông

Để giải quyết đúng đắn các quan hệ xã hội ,mà tr ớc hết là mối quan hệ "tam cơng",Khổng Tử nêu ra thuyết "chính danh"

Thứ nhất: Muốn cho xã hội thái bình thịnh trị cần phải có kỷ

cơng đờng lối.Kỷ cơng đó là: Quân quân, Thần thần, Phụ phụ Tử tử

Thứ hai: Theo Khổng Tử mỗi ngời mỗi vật đều có một giá trị

sử dụng nhất định Nếu biết dùng đúng chỗ sẽ trở thành hữu ích.Cho nên,làm chính trị là việc rất khó,nh ng cũng rất dễ nếu đấng minh quân biết sử dụng ba hạng ngời :(1)quả quyết can đảm;(2)Minh

đạt(có tài lờng trớc đoán sau);(3)Nghệ tinh(có tài nghệ, am hiểu chuyên môn)

Để thực hiện chính danh ,Khổng Tử đề ra đờng lối trị quốc là

"nhân trị",chứ không phải "pháp trị".Do đó hệ thống các phạm trù và bảng giá trị về chính trị - đạo đức đợc đặc biệt coi trọng là:nhân ,lễ,trí ,dũng.Trong đó chữ "nhân "đợc đặc biệt đề cao và có thể coi là cốt tuỷ của hệ thống đó.chữ "nhân"trong học thuyết của khổng Tử có nhiều nghĩa khác nhau.trong đó có những nội dung chủ yếu:Nhân là yêu ngời(nhân giả,ái nhân);nhân là coi ngời nh mình,cái gì mình không muốn thì đừng làm cho ngời(kỷ sở bất dục vật thi nhân)nhân

là coi trọng nguyên tắc xã hội đó nguyên tắc "lễ",ông nói "khắc phục

lễ vi nhân "(hạn chế lòng mình trở lại điều lễ là nhân )

Đối với ngời làm chính trị mốn có đức nhân phải làm năm

điều: (1).Kính trọng dân;(2).Khoan dung độ l ợng;(3).Giữ lòng tin;(4).mẫn cán ;(5).đem lòng nhân ái mà lo cho dân và đối sử với dân

Đối với đấng quân vơng trị vì đất nớc,mốn có đức nhân cần phải:kính sự(chăm lo đến công việc).Nh lín(giữ lòng tin vối dân);tiết dụng(tiết kkiệm trong tiêu dùng ).

Muốn có đức "nhân"thực hạnh theo đức nhân thì phải có trí và dũng Theo Khổng Tử,có đức nhân thì chẳng việc gì lo buồn,có đức trí thì chẳng bao giờ sai lầm ,có đức dũng thì chẳng bao giờ kính sợ

Chủ trơng "nhân trị "của Khổng Tử phản ánh t tởng triết học nhân bản của ông :tin tởng vào bản chất tín thiệm nơi con ng ời

Ngoài ra Khổng Tử còn chủ trơng đừng để giàu nghèo cách biệt thái quá:không lo thiếu mà lo không đều không lo nghèo mà lo không yên

Về đờng lối xây dựng đất nớc :Khổng Tử cho rằng ,để xây dựng quốc gia thái bình thịnh trị ,ng ời trị vì đất nớc phải chăm lo ba việc lớn:(1).Túc thực(sản xuất nhiều của cải), (2).Túc binh (quốc phòng hùng hậu), (3).Thành tín (giữ lòng tin của dân sao cho dân tin

và dân phục);

Trong đó theo Khổng Tử ,quan trọng nhất là thanh tín ,thứ đến

là túc thực và sau cùng là tù binh

Về giáo dục Khổng Tử cho rằng :Tính của con ng ời do trời phú

mà cứ buông lơi ,thả lỏng trong cuộc sống thì tính không thể tránh khỏi tình trạng biến chất theo muôn vàn tập tục, tập quán

Trong hoàn cảnh ấy con ngời có thể trở thành vô đạo ,dẫn đến cả nớc vô đạo và thiên hạ vô đạo.Vì vậy,Khổng Tử khuyên nên coi trọng "giáo" hơn "chính",đặt giáo hoá lên chính trị.Muốn dẫn nhân loại trở về tính gần nhau ,tức là chỗ "thiện bản thân "thì phải để công vào giáo dục vì giáo dục có thể hoá ác thành thiện."Tu sửa đạo làm ngời "là mục đích tối cao của giáo dục trong việc cải tạo nhân tính của Khổng Tử .Ông không coi giáo dục chỉ là để mở mang tri thức ,giải thích vũ trụ mà ông chú trọng đến việc hình thành nhân cách đầy đủ ,lấy giáo dục để mở mang cả trí, nhân, dũng ,cốt dạy ngời ta hoàn thành con ngời đạo lý

Xuất phát từ quan điểm đó ,Khổng Tử đã dành nhiều thời gian, tâm huyết để đặt nền móng cho một nền giáo dục lý t ởng của ông Nền giáo dục ,theo Khổng Tử,phải tuân theo những nguyên tác cơ bản:(1)"Đại học chi đạo":nghĩa là học cho đến mức biến hoá đ ợc dân ,đối đợc phong tục tập quán của dân làm cho ng ời gần thì khâm phục

,ngời xa thì yêu mến.(2) "tại minh minh đức":chữ đức đ ợc hiểu là chân lý nhận thức,nghĩa là học đến mức hiểu đ ợc các nguyên lý của trời đất,thấu hiểu mọi chân tơ kẽ tóc.(3) "Tại thần dân":sự học phải xuất phát từ tình thân yêu dân ,th ơng yêu con ngời mà học.Bởi vì theo Khổng Tử đạo của đạo học là đạo ng ời,cho nên chỉ ai có tình yêu thơng con ngời mới có thể thấu hiểu lý lẽ của sự học.(4)"tại chi

vi chi thiện":Tức là học cho đạt tới sự hoàn thiện

Muốn đạt đợc minh đức ,sáng tỏ mọi nguồn lý lẽ của tạo hoá thì phải "cách vật trí chi" tức là phải tới nơi có sự vật ,có sự kiện mà tìm ra ngọn nguồn của nó Cuối cùng mục đích của sự học cũng nh mục đích của giáo dục ,theo Khổng Tử ,là để "thành ý,chính tâm ,tu thân ,tề gia ,trị quốc ,thiên hạ bình".Tức là ,học để ứng dung cho có ích với đời ,với xã hội, chứ không phải để làm quan sang ,bổng lộc.Học còn để hoàn thiện nhân cách và học để tìm tòi điều lý Khi tìm ra đợc hệ thống điều lý thì có thể hiểu đợc sự khác nhau của vạn vật

Để thực hiên đợc điều đó ,ông đã đề ra phơng pháp giáo dục:

Ông rất coi trọng việc giáo dục theo lịch trình đúng với điều kiện tâm sinh lý Cách giáo dục ấy nhằm nuôi cho tình cảm nẩy nở, rồi đ a vào khuôn phép,rồi điều hoà sự xung đột ở tâm.Ông còn coi trọng các mối quan hệ giữa các khâu của giáo dục :trong viêc học, cần tuân thủ "học "gắn liền với "t",với "tập",với "hành".Từ đó Khổng Tử

để tâm xây dựng những mẫu ngời theo lý tởng của chính trị xã hội của ông.(1):mẫu ngời quân tử ,đó là loại ngời mẫu mực mà theo Khổng Tử là tiêu biểu cho chính trị đạo đức Con ng ời này có những tính chất :trớc nghĩa và lợi thì hớng về nghĩa, với mọi ngời thì hoà hợp nhng không hùa theo.(2)Mẫu ngời kẻ sĩ:học rồi ra làm quan ,dùng thì làm bỏ thì ẩn ,chỉ lo đạo không lo nghèo.(3)Mẫu ng ời làm chính trị :quyết đoán (nh Trọng Do), đạt nhân tình(nh Doan Mộc Tử), nhiều tài lắm nghệ (nh Nhiễu Câu)

Kết luận:

Về đạo đức: Nho giáo sinh ra từ một xã hội chiếm hữu nô lệ trên đờng suy tàn ,vì vậy ,Khổng Tử đã luyến tiếc và cố sức duy trì chế độ ấy bằng đạo đức

Về chính trị: tình hình xã hội thời Xuân Thu - Chiến Quốc đã xuất hiện những vấn đề lớn nh:sự hỗn loạn về quan niệm đẳng cấp và danh phận ,các ch hầu xâm lấn và thôn tính lẫn nhau ,mâu thuẫn gay

gắt giữa nông dân và lãnh chúa, sự xuống cấp về đạo đức do không hiểu nguyên nhân sâu xa của các sự biến lịch sử và bị những quyền lợi giai cấp quy định nên những kế sách chính trị của Khổng Tử chỉ dừng lại ở tính chất cải lơng và duy tâm, chứ không phải bằng cách mạng hiện thực

Về nhận thức luận :Từ kinh nghiệm của mình ,Khổng Tử đã tổng kết đựơc nhiều quy luật nhận thức ,nh ng chủ yếu là thực tiễn giáo dục Do không coi trọng cơ sở kinh tế - kỹ thuật của xã hội, cho nên giáo dục của Nho gia chủ yếu hớng vào rèn luyện đạo đức con ngời Nhng t tởng về giáo dục ,về thái độ và ph ơng pháp học tập của Khổng Tử chính là bộ phận giàu sức sống nhất trong t tởng Nho gia