Luận văn tốt nghiệp Kế hoạch thu hút và sử dụng vốn ODA ở Việt Nam giai đoạn 2006-2010 và một số giải pháp thực hiện

I>Phần mở đầu Phần mở đầu Trong quá trình hội nhập và phát triển thì vồn đầu tư là một trong những yếu tố quan trọng để tạo nên sự thành bại của cả một quốc gia Mục tiêu đặt ra đối với Việt Nam đó là[.]

đã trở thành một trong những nguồn vốn quan trọng đối với nước ta Nguồnvốn đã đáp ứng được phần nào nhu cầu cấp bách về vốn trong sự nghiệpcông nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước ODA đã giúp chúng ta tiếp thu vàtiếp cận được với những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại , phát triểnnguồn nhân lực , điều chỉnh cơ cấu kinh tế và hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế

xã hội tương đối hiện đại

ODA không chỉ đơn thuần là 1 khoản cho vay mà đi kèm với nó là nhữngđiều khoản ràng buộc về kinh tế , chính trị Bởi vậy quản lý và sử dụng ODAsao cho có hiệu quả phù hợp với mục tiêu và định hướng phát triển đất nước

đó là một yêu cầu tất yếu.Do đó có một số câu hỏi đặt ra đó là chúng ta có thểhuy động được nhiều hơn và sử dụng có hiệu quả hơn nguồn vốn ODA?Cácbiện pháp nào để nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn ODA? Do đó em

chọn đề tài “Kế hoạch thu hút và sử dụng vốn ODA ở Việt Nam giai đoạn 2006-2010 và một số giải pháp thực hiện”

Chương 1 : Lí luận chung về nguồn vốn ODA và bài học kinh

nghiệm đối với Việt Nam

I>Vốn đầu tư:

Định nghĩa : Vốn đầu tư là các khoản chi tiêu để làm tăng hoặc duy trì tài sản vật chất trong một thời kỳ nhất định Vốn đầu tư thường thực hiện qua các dự án đầu tư và một số chương trình mục tiêu quốc gia với mục đích bổ sung tài sản cố định, tài sản lưu động của toàn bộ nền kinh tế

Vốn đầu tư bao gồm ba khoản chi đầu tư chủ yếu: vốn đầu tư xây dựng

cơ bản và sửa chữa lớn tài sản cố định; vốn lưu động bổ sung; vốn đầu tưkhác

II>Khái niệm ODA:

Vốn ODA bao gồm các khoản viện trợ không hoàn lại , viện trợ có hoànlại hoặc tín dụng ưu đãi của Chính phủ , của các tổ chức phi chính phủ , các tổchức thuộc hệ thống Liên hợp quốc của các tổ chức tài chính quốc tế dànhcho các nước đang và chậm phát triển

III> Đặc điểm của ODA :

Thứ nhất , ODA mang tính chất ưu đãi bởi vì bao giờ cũng có phần chokhông là chủ yếu Còn phần còn lại cho vay với lãi suất thấp hơn các khoảntín dụng rất nhiều Một khoản cho vay được gọi là ODA khi nó có thời giancho vay lên đến 20-50 năm và phải có 25% là viện trợ không hoàn lại Sự ưuđãi thể hiện ở chỗ vốn ODA chỉ dành riêng cho các nước đang và chậm pháttriển, vì mục tiêu phát triển Có hai điều kiện cơ bản nhất để các nước đang vàchậm phát triển có thể nhận được ODA là :

- Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân đầu người thấp Nước cóGDP bình quân đầu người càng thấp thì thường được tỉ lệ viện trợ không hoànlại của ODA càng lớn và khả năng vay với lãi suất thấp và thời hạn ưu đãicàng lớn

- Mục tiêu sử dụng vốn ODA của các nước này phải phù hợp với chínhsách và phương hướng ưu tiên xem xét trong mối quan hệ giữa bên cấp vàbên nhận ODA Thông thường các nước cung cấp ODA đều có những chínhsách ưu tiên riêng của mình , tập trung vào một số lĩnh vực mà họ quan tâmhay có khả năng kĩ thuật và tư vấn Đồng thời đối tượng ưu tiên của các nướccung cấp ODA cũng có thể thay đổi theo từng giai đoạn cụ thể Vì vậy nắmbắt được xu hướng ưu tiên và tiềm năng của các nước , các tổ chức cung cấpODA là rất cần thiết

Thứ hai , ODA luôn mang tính chất rằng buộc :ODA có thể ràng buộcnước nhận về địa điểm chỉ tiêu Ngoài ra cũng có một số nước cũng có nhưngràng buộc khác như là : Bỉ và Đức yêu cầu 50% viện trợ phải mua hàng hoánước mình, Nhật Bản thì quy định vốn ODA của Nhật đều được thực hiệnbằng đồng Yên Nhật Ngoài ra nước nhận viện trợ còn phải thay đổi chínhsách đối ngoại, chính sách kinh tế cho phù hợp với bên tài trợ Có một sốnước phát triển sử dụng ODA như một công cụ chính trị : xác định vị thế vàảnh hưởng của mình tại nước và khu vực tiếp nhận ODA Ngoài ra các nướcviện trợ cũng dành được lợi ích cho mình thông qua việc thực hiện xuất khẩuhàng hoá và dịch vụ tư vấn vào nước tiếp nhận viện trợ Bản thân việc hỗ trợ ,giúp đỡ các nước đang phát triển cũng giúp cho các nước viện trợ mở mangthêm thị trường tiêu thụ sản phẩm và thị trường đầu tư Viện trợ của các nướcphát triển không chỉ đơn thuần là việc trợ giúp hữu nghị mà còn là một công

cụ lợi hại để thiết lập và duy trì lợi ích kinh tế và vị thế chính trị cho các nướctài trợ Những nước trợ cấp tài trợ đòi hỏi nước tiếp nhận phải thay đổi chínhsách phát triển cho phù hợp với lợi ích của bên tài trợ Khi nhận viện trợ các

nước nhận cần cân nhắc kỹ lưỡng đến những điều kiện của các nhà tài trợkhông vì lợi ích trước mắt mà đánh mất những quyền lợi lâu dài Quan hệ hỗtrợ phát triển phải đảm bảo tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không canthiệp vào chuyện nội bộ của nhau , bình đẳng cùng có lợi

Thứ ba , ODA là nguồn vốn có khả năng gây nợ

Nguồn vốn ODA không có khả năng đầu tư trực tiếp cho sản xuất , nhất làcho xuất khẩu trong khi việc trả nợ lại dựa vào xuất khẩu thu nội tệ Cho nênmột số nước do không sử dụng có hiệu quả vốn ODA sẽ lâm vào vòng nợ nần

và không có khả năng trả nợ Do đó trong khi hoạch định chính sách sử dụngvốn ODA phải phối hợp với các nguồn vốn để tăng cường sức mạnh kinh tế

và khả năng xuất khẩu

Vốn ODA đã tồn tại trên thế giới hơn 50 năm và được đánh giá là đóngvai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế của nhiều nước chậm và đangphát triển …Tuy nhiên, việc sử dụng nguồn vốn ODA của các nước nghèotrên thế giới không phải lúc nào và ở đâu cũng thành công Mỗi nước nhậnviện trợ có những đặc thù riêng Việc sử dụng viện trợ có hiệu quả hay khôngcòn phụ thuộc vào chính sách kinh tế, xã hội, thể chế chính trị, đội ngũ cánbộ… của nước nhận viện trợ Có những trường hợp cùng một lượng viện trợ ởhai nước khác nhau đem lại kết quả hoàn toàn trái ngược nhau

Mỗi quốc gia nhận ODA đều có cách tiếp cận riêng của mình, theo đócông tác quản lý và điều phối của Nhà nước ở các quốc gia này cũng cónhững nét riêng Hàng năm, WB, những nhà tài trợ song phương và bản thâncác nước nhận tài trợ đều có những đánh giá độc lập để rút ra kinh nghiệmthành công cũng như thất bại Với Việt Nam, trong giai đoạn hiện nay, ODAcòn rất mới mẻ nên việc nghiên cứu kinh nghiệm của các nước đi trước là vấn

đề cần thiết

IV> Những kinh nghiệm thành công trong quản lý vốn ODA

a Xác định lĩnh vực ưu tiên hợp lý

Thông thường căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội dài hạn vàngắn hạn mà mỗi nước xác định lĩnh vực đầu tư vốn ODA cụ thể

Kenya là một nước đang phát triển điển hình ở Đông Phi, là nước có tầm quantrọng về cả kinh tế và chính trị của khu vực; đồng thời cũng là một thị trườngtiềm năng, là nơi cung cấp một khối lượng cà phê và chè lớn trên thế giới Tại Kenya, từ năm 1987 đến 1996, vốn ODA được thu hút và trải rộng trênnhiều lĩnh vực nhưng cũng tập trung vào một số lĩnh vực cơ bản: 30% dànhcho cơ sở hạ tầng, giao thông vận tải và năng lượng; 15% cho nông nghiệp vàlâm nghiệp; các nhà tài trợ quan tâm đặc biệt đến giáo dục đào tạo, y tế củaKenya và dành 10% cho các lĩnh vực này Các dự án về giáo dục và đào tạo ởKenya đã được các nhà tài trợ đánh giá là có hiệu quả cao Giáo dục tiểu họcmiễn phí đã làm cho lượng học sinh đến trường tăng lên đáng kể, từ 891103

em năm 1963 đã tăng lên 1,4 triệu em vào năm 1970, năm 1990 là 5,5 triệu

em theo học tại 16 500 trường tiểu học

Do xác định nông nghiệp là lĩnh vực ưu tiên hàng đầu nên thời kỳ

1951-1953, trong tổng số 267 triệu USD nhận viện trợ, Đài Loan đã chi 50% cholĩnh vực nông nghiệp, tiếp theo là các lĩnh vực khác như kỹ thuật, côngnghiệp, hạ tầng, thuỷ lợi giao thông Các nước khác như Thái Lan,Singapore chủ yếu dành vốn ODA cho hạ tầng kinh tế: giao thông, viễnthông, năng lượng là những dự án đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồivốn chậm không hấp dẫn các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài nhưnglại giúp nâng cấp cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, tạo môi trường thuận lợi chohoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp trong và ngoài nước

b Quy định mức vay và trả nợ hàng năm

Phần vốn ODA hoàn lại thường chiếm tỷ trọng lớn trong tổng ODA,

thông thường khi tổng mức ODA càng cao thì tỷ trọng vốn hoàn lại cũngngày càng cao Do vậy, nếu không quy định mức vay và trả nợ hàng năm thì

sẽ dẫn đến sử dụng không hiệu quả đồng vốn, vay tràn lan và để lại gánh nặng

nợ nần cho thế hệ sau

Tại Thái Lan, một dự án, đặc biệt là dự án vay nợ, trước khi đề xuất với phía

cấp viện trợ thường phải xem xét và tiến hành nhiều bước để xác định:

- Tính cấp thiết của dự án

- Nên vay nợ nước ngoài hay huy động trong nước Nếu vay, mức vốn cầnvay là bao nhiêu cần được ghi rõ

- Hiệu quả sử dụng và khả năng hoàn vốn vay

Sau khi các vấn đề trên được phân tích kỹ, Chính phủ sẽ tiến hành đàm phánvới các đối tác để xác định, lựa chọn nguồn vay với mức lãi suất nhất định vàcác điều kiện khác Khi chưa có sự phê duyệt của Chính phủ, các chủ dự ánkhông được tiếp xúc với các đối tác nước ngoài để đảm bảo tính hiệu quả củaviệc sử dụng vốn, tránh những cuộc vận động ngầm không khách quan cóthể xảy ra

Một trong những biện pháp giúp Thái Lan không bị sa lầy vào vòng nợ nần làxác định “trần” vay, trả hằng năm Một khoản vay không được tính là nguồnthu ngân sách nhưng các khoản trả nợ được Nhà nước cân đối trong ngân sáchquốc gia hằng năm Chính phủ Thái Lan quy định mức vay nợ không đượcvượt quá 10% kế hoạch thu ngân sách, mức trả nợ bằng 9% kim ngạch xuấtkhẩu hoặc 20% chi ngân sách hằng năm Sự khống chế này nhằm cân đối khảnăng vay, trả nợ, mức xuất khẩu của đất nước, tránh vay mượn tràn lan Nhiều

dự án phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước, có nguồn vay nhưng vượtquá giới hạn cho phép đều bị gác lại Là một nước có mức vay nợ nước ngoàicao (1980-1986 mức vay nợ mỗi năm bình quân khoảng 1,75 tỷ USD) nhưngThái Lan luôn trả nợ đúng hạn (trung bình mỗi năm khoảng 1 tỉ USD)

c.Thực hiện tốt công tác vận động ODA

Malaysia, Indonesia xuất bản “Quyển sách xanh” trong đó ghi các dự án

ưu tiên đề nghị vốn đầu tư từ ODA và các nguồn vốn khác cho tài khoá nămsau “Quyển sách xanh” được gửi đến các tổ chức quốc tế, các nước cấp việntrợ Đồng thời các cơ quan của chính phủ có liên quan phải chuẩn bị tốt cáctài liệu và sự bình luận cần thiết để có thể kịp thời cung cấp cho các tổ chứcviện trợ về từng dự án cụ thể Malaisia chọn lọc rất kỹ các dự án vay vốnODA và chỉ tiếp nhận những dự án có quy mô lớn

Trung Quốc có mức đầu tư đến 200 tỷ USD mỗi năm, trong đó vốn ODA từcác nhà tài trợ song phương và đa phương chỉ vào khoảng 5 tỷ USD, chiếmmột tỷ trọng nhỏ so với các nước đang phát triển khác Song, Trung Quốc đãluôn quan tâm đến việc tối đa hoá lợi ích, kinh nghiệm và chuyển giao côngnghệ từ nguồn vốn ODA

Chuẩn bị dự án cũng được Trung Quốc rất chú trọng và thực hiện tương đối

tốt với các hướng dẫn nghiên cứu khả thi toàn diện tuân theo một trình tự hết

sức lôgíc nên không bỏ sót một khâu kỹ thuật nào Những thủ tục chi tiết

được ban hành về đệ trình, kiểm tra và phê duyệt các dự án xây dựng đòi hỏituyệt đối tuân thủ Những hạn mức về chi phí dự án phải được xác định đểtrình chính quyền địa phương, bộ ngành và cuối cùng là Uỷ ban Kế hoạchPhát triển Nhà nước phê duyệt Cơ quan này đóng vai trò quan trọng trongviệc sàng lọc các dự án thông qua việc đánh giá kỹ các giá trị kinh tế, tàichính và xã hội của dự án Quy trình lập kế hoạch về cơ bản là từ cơ sở lên.Trung Quốc đã ban hành các hướng dẫn chi tiết về các hoạt động ở từng khâutrong chu kỳ dự án tiến tới phê duyệt cuối cùng với thẩm quyền được giao ởcác cấp chính quyền địa phương và bộ ngành Để đạt được kết quả cao nhất,Chính phủ Trung Quốc quy định các chủ dự án phải lựa chọn các viện thiết kế

có năng lực cao nhất thông qua đấu thầu cạnh tranh

Không thể không tính đến vai trò của các nhà tài trợ nếu muốn dự án đượcchuẩn bị tốt Trong việc xây dựng (Nghiên cứu khả thi) F/S và đánh giá hiệuquả của các dự án ODA, Malaisia tận dụng tối đa sự hỗ trợ của các nhà tài trợ,

và có sự tham gia phối hợp chặt chẽ với các nhà tài trợ trong các hoạt độngnày Do vậy, một khi phía nhà tài trợ đã xây dựng xong F/S là Chính phủMalaisia phê duyệt ngay và nhờ đó họ đã rút ngắn được công đoạn này.Tương tự như vậy Chính phủ Malaisia đã áp dụng kịp thời kết quả đánh giásau dự án của các nhà tài trợ để cải tiến chất lượng thiết kế các dự án mới;Malaisia không gặp nhiều vướng mắc do sự khác biệt về thủ tục trong nước

và thủ tục của các nhà tài trợ vì các dự án ODA của nhà tài trợ nào tuân thủhướng dẫn và quy định của nhà tài trợ đó

d.Phối hợp quản lý và mở rộng phân cấp cho các cơ quan quản lý nhà nước

Malaisia có sự phân định rõ về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản

lý ODA Giữa các cơ quan này có sự phối hợp chặt chẽ và có chung một nhậnthức là tạo thuận lợi tối đa cho các ban quản lý dự án, làm sao thực hiện các

dự án ODA đúng tiến độ, áp dụng các thủ tục trình duyệt nhanh gọn nhằmgiảm bớt phí cam kết Những hợp phần nào trong dự án khó thực hiện, Chínhphủ Malaisia chủ động đề nghị với nhà tài trợ huỷ bỏ hợp phần này Hiện naycác đề nghị thanh toán được tiến hành trên mạng vi tính, phục vụ tốt cho côngtác theo dõi giám sát của các cơ quan liên quan; những vướng mắc trong quátrình thực hiện dự án thông qua đơn vị điều phối thực hiện tại các Bang, Bancông tác phát triển Bang và Hội đồng Phát triển Quận huyện

Tại một số quốc gia giàu kinh nghiệm về thực hiện các dự án ODA nhưPhilipin, Thái Lan, Inđônesia phần lớn quá trình ra quyết định trong giaiđoạn thực hiện dự án đều được các Bộ ngành thực hiện Tại Philipin, Thứtrưởng phê duyệt thiết kế sơ bộ và thiết kế chi tiết của dự án Việc cấp phéphợp đồng ở Thái Lan chỉ duy nhất do các Bộ ngành thực hiện Còn tại

Inđônêsia, việc ra quyết định được phân cấp hơn, việc phê duyệt hồ sơ thầu,xét thầu cũng như các hợp đồng có trị giá dưới 50 tỷ Rupia (tương đương 10triệu USD) do cấp giám đốc dự án thực hiện Có thể xem đây là một hệ thốngphê duyệt phân cấp có hiệu quả, trong đó trao mức độ quyền hạn tương đốirộng cho các Bộ ngành Các Bộ ngành đóng vai trò là cơ quan quyết định ởtừng giai đoạn thực hiện dự án như xét thầu và các hợp đồng.

F/S tại Thái Lan được các cơ quan chủ quản chuẩn bị và được xem xét bởi

Ban Phát triển Kinh tế và Xã hội Quốc gia cũng như các cơ quan khác như BộTài Chính, Ban Ngân sách, Văn phòng Kế hoạch và Chính sách môi trường.Sau đó, Chính phủ sẽ phê duyệt F/S Đối với các dự án vay vốn ODA, Uỷ banquản lý nợ nước ngoài sẽ phê duyệt khoản vay, và sau đó Ban Ngân sách sẽphân bổ cho các dự án thuộc phạm vi ngân sách

Quản lý đấu thầu ở Thái Lan cũng chủ yếu do cơ quan chủ quản thực hiện.Cấp xét duyệt ký hợp đồng tuỳ theo quy mô từng hợp đồng: ít hơn 50 triệuBaht do Thủ trưởng cơ quan phê duyệt; từ 50 đến 100 triệu Baht do Thư kýthường trực phê duyệt; hơn 100 triệu Baht do Bộ trưởng phê duyệt

Ngoài ra, nhất quán trong công tác bố trí cán bộ cũng là khâu quan trọng VớiTrung Quốc, không có sự thay đổi về nhân sự chịu trách nhiệm thực hiện dự

án, hầu hết các nhà quản lý dự án và cán bộ chủ chốt vẫn tiếp tục vận hành vàbảo trì những dự án mới kết thúc Trung Quốc làm được điều này bằng cáchthành lập các phòng chuẩn bị dự án hay các cơ quan thường trực chịu tráchnhiệm theo dõi và quản lý trong suốt quá trình thực hiện dự án Sự liên tụccủa đội ngũ cán bộ luôn được đảm bảo trong quá trình thực hiện dự án, không

có vấn đề vướng mắc nào liên quan đến nguồn nhân lực thực hiện dự án

e.Chú trọng công tác kiểm toán và đánh giá sau dự án

Ở Trung Quốc, công tác này được thực hiện rất tốt, chặt chẽ ở từng khâu

Cơ quan kiểm toán Nhà nước chịu trách nhiệm kiểm toán các dự án theo Quychế kiểm toán của Chính phủ Công tác kiểm toán được thực hiện ở ba giai

đoạn: trước khi dự án khởi công, trong quá trình thực hiện dự án và saukhi dự án hoàn thành.

Trung Quốc chú trọng đặc biệt đến công tác đánh giá sau dự án và vai trò củacông tác này trong việc ra quyết định và quản lý dự án.Trung Quốc nhận thấyrằng do hầu hết các nguồn đầu tư cho dự án được huy động từ nguồn tiết kiệmtrong nước nên tính hiệu quả và hiệu dụng của đầu tư tác động rất lớn đến sựphát triển của nền kinh tế Trung Quốc đã hướng việc đánh giá một số dự án

đã hoàn thành vào việc ban hành các quy định áp dụng cho những dự án trên

cơ sở các bài học kinh nghiệm đã đúc kết được

Còn tại Ba Lan quan niệm để sử dụng vốn ODA đạt hiệu quả, trước hết phảitập trung đầu tư vào nguồn nhân lực và năng lực thể chế Cơ sở luật pháp rõràng và chính xác trong toàn bộ quá trình là điều kiện để kiểm soát và thựchiện thành công các dự án ODA Ba Lan đề cao hoạt động phối hợp với đốitác viện trợ

Ở Ba Lan, các nguồn hỗ trợ được coi là “quỹ tài chính công”, việc mua sắmtài sản công phải tuân theo Luật mua sắm công và theo những quy tắc kế toánchặt chẽ Qúa trình giải ngân khá phức tạp nhằm kiểm soát đồng tiền được sửdụng đúng mục đích Trong đó, nhà tài trợ có thể yêu cầu nước nhận viện trợthiết lập hoặc sửa đổi hệ thống thể chế và hệ thống luật pháp Cơ quan chịutrách nhiệm gồm có các Bộ, một số cơ quan Chính phủ, trong đó Bộ Pháttriển đóng vai trò chủ đạo

Ba Lan đặc biệt chú trọng công tác kiểm soát và kiểm toán Công tác kiểmtoán tập trung vào kiểm toán các hệ thống quản lý Trong đó chịu trách nhiệmgồm có kiểm toán nội bộ trong mỗi cơ quan, các công ty kiểm toán nướcngoài được thuê, và các dịch vụ kiểm toán của Uỷ ban châu Âu Khi công táckiểm toán phát hiện có những sai sót, sẽ thông báo các điểm không hợp lệ chotất cả các cơ quan

Công tác kiểm soát tập trung vào kiểm tra tình hình hợp pháp và tính hợp thứccủa các giao dịch, kiểm tra hàng năm và chứng nhận các khoản chi tiêu, kiểmtra cuối kỳ, kiểm tra bất thường.

Chính phủ Ba Lan cho rằng, kiểm tra và kiểm toán thường xuyên không phải

đê cản trở mà là để thúc đẩy quá trình dự án

V>Những kinh nghiệm chưa thành công trong quản lý vốn ODA

a Định hướng trong thu hút và sử dụng vốn ODA thiếu căn cứ khoa học.

Định hướng tốt là yêu cầu đầu tiên để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồnvốn ODA Việc này sẽ làm cho ODA được sử dụng đúng mục đích và tránhđược gánh nặng nợ nần cho nước nhận tài trợ

Những quốc gia sử dụng ODA rất thành công như Malaysia, Thái Lan lànhững nước có định hướng tốt cho nguồn vốn này Ở những nước đó có sựnhất trí trong Chính phủ về mục tiêu của quốc gia, chính sách và danh mục ưutiên chi tiêu được xác định rõ ràng Các nước này thường cân nhắc kỹ lưỡngchiến lược tập trung vào các vấn đề: tầm cỡ, mức độ viện trợ, yêu cầu loạinguồn viện trợ nước ngoài nào, những chỉ số và điều kiện được cho là có thểchấp nhận được, mục tiêu của nước cấp viện trợ, các thủ tục và các bộ phậnđảm nhiệm quá trình viện trợ

Tuy nhiên, có một số nước lại không quan tâm đến vấn đề này Khi nguồnviện trợ ODA ngày càng tăng thì việc sử dụng lãng phí, đầu tư tràn lan cũng

có xu hướng tăng, nhất là giai đoạn đầu của vốn vay, khi nghĩa vụ trả nợ gốccòn ẩn dấu sau thời gian ân hạn Họ đã không cân nhắc đến nhu cầu thực tế,đến khả năng hấp thụ ODA, khả năng trả nợ của đất nước mà đã xây dựngnhững dự án thiếu căn cứ khoa học và luận chứng kỹ thuật chưa chặt chẽ dẫnđến tình trạng phiêu lưu trong sử dụng vốn

Một số nước ở Châu Mỹ La-tinh, việc thu hút vốn ODA đã không tạo đượcđiều kiện tăng trưởng kinh tế do đại bộ phận số vốn sử dụng vào mục đích phisản xuất, nhập hàng tiêu dùng nên đã biến nguồn vốn này trở thành mảnh đất

màu mỡ cho các tệ nạn tham nhũng, lạm dụng công quỹ của các quan chức.Điển hình là Brazil, bằng vốn vay nước ngoài, nước này đồng thời tiến hànhmột chương trình kinh tế cực kỳ to lớn bao gồm một loạt dự án: Xây dựngtuyến đường sắt từ Miras Gerais tới Sao Paolo kéo dài hơn 3 năm; xây dựngnhiều nhà máy thuỷ điện mà chỉ riêng một nhà máy đã ngốn số vốn gấp 10 lần

số vốn đầu tư vào chương trình thuỷ lợi ở toàn vùng Đông bắc với số vốnkhổng lồ 620 triệu USD Ngoài ra, Brazin còn đầu tư vốn ODA vào 9 nhàmáy hạt nhân Kết quả là Brazil đã trở thành con nợ lớn nhất: 108 tỷ USDnăm 1986 và là một trong hai nước đầu tiên tuyên bố vỡ nợ vào tháng 8 năm

1992

Ở Châu Phi, nguồn viện trợ đã tập trung quá lớn vào xây dựng công xưởng,

biệt thự lớn, đầu tư chủ yếu vào phát triển đô thị, không quan tâm đến pháttriển nông nghiệp, đầu tư không cân đối, chú trọng nhiều đến khu vực làm ănthua lỗ, cần sự bao cấp của nhà nước đã dẫn đến sử dụng vốn kém hiệu quảgây tổn thất lớn cho nền kinh tế quốc dân Kết quả là mặc dù nguồn vốn ODA

đổ vào những nước SSA (Sub Sahara Africa) những năm 80 lên tới 35- 40%tổng ODA thế giới với mức ưu đãi rất cao, tỷ lệ cho không tới 60-80% nhưngtốc độ tăng trưởng trong những năm này liên tục giảm

b Thiếu sự tập trung hoá và điều phối quản lý ODA

Trung Quốc không có cơ quan đầu mối của Chính phủ trong việc vậnđộng, thu hút, điều phối, theo dõi và đánh giá các dự án ODA Hiện nay ởTrung Quốc chỉ có 4 cơ quan chính tham gia quản lý ODA

- Uỷ ban kế hoạch phát triển Nhà nước: Chịu trách nhiệm về lựa chọn, sànglọc và thẩm định các dự án đầu tư;

- Ngân hàng nhân dân Trung Quốc: chịu trách nhiệm về xây dựng dự án vàkêu gọi các nhà tài trợ cấp vốn cho những dự án lựa chọn sau khi Uỷ ban Kếhoạch nhà nước phê duyệt;

- Bộ Ngoại thương và Hợp tác kinh tế: Chịu trách nhiệm quản lý nguồn việntrợ không hoàn lại;

- Bộ tài chính: Chịu trách nhiệm về nguồn vốn vay ưu đãi

Việc quản lý vốn ODA còn phân tán và thiếu một đầu mối thống nhất dẫn tớihiện tượng không có sự phối hợp quản lý giữa các nguồn vốn khác nhau.Chẳng hạn, vốn UNDP và các nguồn vốn song phương, Trung Quốc giao cho

Bộ Kinh Mậu quốc tế, vốn WB giao cho Bộ Tài chính, vốn ADB giao choNgân hàng Nhân dân Trung Quốc, Uỷ ban Kế hoạch phát triển nhà nước chịutrách nhiệm cân đối chung và hướng dẫn thực hiện

Không có mối dây liên hệ rõ ràng giữa các dự án hỗ trợ kỹ thuật được tài trợbằng nguồn viện trợ không hoàn lại và các dự án được tài trợ bằng các nguồnvốn vay ưu đãi do các nguồn vốn này do hai cơ quan khác nhau quản lý.Nguồn viện trợ không hoàn lại không được sử dụng để hỗ trợ các khoản vay

và điều này có thể xem như một khiếm khuyết

c ODA là mảnh đất màu mỡ của tệ nạn tham nhũng và các biến tướng của nhiều dạng thao túng, biển thủ ngân quỹ viện trợ

Chính bản chất của ODA – “hỗ trợ phát triển” đã bị người sử dụng (nướctiếp nhận) “lợi dụng” để mưu cầu các mục đích riêng Ở một số nước Mỹ-Latinh, mà điển hình là Pêru – một trong những nước đứng đầu về nhận viện trợtrong khu vực, chiếm vị trí thứ nhất trong mức độ hợp tác với nhiều nước lớnnhư Mỹ, Nhật Bản, Đức, Hà lan thế nhưng cho đến nay, đất nước này vẫnnằm trong diện các nước kém phát triển nhất Kết cục trên là một tất yếu, bởiđất nước này đã từng có những cựu tổng thống như ông Alan Garcia cùng nộicác của ông ta liên tục bị giới truyền thông tố cáo vì tội tham nhũng và có liênquan đến những vị bê bối tài chính viện trợ Đồng thời, ở đất nước này ngânquỹ viện trợ còn được sử dụng làm quà biếu, tặng trong những công du củaTổng thống

Chương 2 : Kế hoạch thu hút và sử dụng vốn ODA

giai đoạn 2006-2010 1> Kết quả thu hút và sử dụng vốn ODA giai đoạn 2001-2005

Thời kỳ 2001-2005, các nhà tài trợ đã cam kết dành cho Việt Nam nguồn

vốn ODA gần 14,6 tỷ USD, trong đó 80% là nguồn vốn vay ưu đãi Tuynhiên, ODA giải ngân trong thời kỳ này đạt hơn 7,8 tỷ USD Hiện có khoảng

50 nhà tài trợ song phương và đa phương cung cấp ODA cho hầu hết các lĩnhvực ưu tiên phát triển của Việt Nam.Trong kế hoạch 5 năm 2001-2005, ODA

đã bổ sung khoảng 11% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và khoảng 17% trongtổng vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước

Bảng 1: Cam kết, ký kết và giải ngân vốn ODA giai đoạn 2001-2005

Đơn vị : triệu USD

Nguồn: Bộ Kế hoạch và Đầu tư

Vốn ODA được phân bổ chủ yếu theo sự ưu tiên mà chính phủ đặt ra chocác ngành kinh tế Sự phân bổ vốn giải ngân ODA ở một số các lĩnh vực như :Giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, năng lượng và công nghiệp, lànhững lĩnh vực có dự án cơ sở hạ tầng quy mô lớn, chiếm tỷ lệ lớn nhất(42%), tiếp theo là nông nghiệp, phát triển tài nguyên và nông thôn (21%),ODA phân bổ cho giáo dục, đào tạo, y tế, môi trường và công nghệ chiếm tỉ

lệ thấp hơn (12%) Các lĩnh vực còn lại chiếm khoảng 18% tổng số vốn ODAgiải ngân

Bảng 2 : Cơ cấu ODA giải ngân theo ngành giai đoạn 2001-2005Ngành, lĩnh vực Giá trị ODA theo hiệp định 2001-2005

Môi trường khoa học

Nông nghiệp , thuỷ lợi

lâm nghiệp, giảm đói

Nguồn : Bộ Kế hoạch và đầu tư

2> Nội dung của kế hoạch sử dụng vốn ODA giai đoạn 2006-2010

Giai đoạn 2006-2010, Chính phủ sẽ dành 33% trong số 23,75 tỷ USD vốnODA để phát triển giao thông, bưu chính viễn thông, cấp thoát nước và đô

thị.Đầu tư trọng điểm vào phát triển cơ sở hạ tầng, là một trong những nội

dung quan trọng nhất trong bản đề án "Định hướng thu hút và sử dụng nguồn

hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) thời kỳ 2006 - 2010" vừa được Thủ tướngChính phủ ký Quyết định phê duyệt số 290/2006/QĐ - TTg ngày 29/12/2006

Bảng 3: Huy động vốn ODA giai đoạn 2006-2010

Ngành, lĩnh vực

Gía trị ODA theohiệp định 2001-2005

Dự báo giá trịODA theo hiệpđịnh 2006-2010

Dự báo giátrị ODAcam kết

Tỷ USD Tỷ trọng

đầu tư Tỷ USD

Tỷtrọngđầu tư

Y tế, giáo dục và đào tạo,

môi trường, khoa học công

Nguồn: Trung tâm thông tin và dự báo Kinh tế-xã hội Quốc gia

Theo bản đề án, lĩnh vực phát triển hạ tầng giao thông tiếp tục là mối quan

tâm hàng đầu của Chính phủ Đặc biệt, đây cũng là lĩnh vực mà các nhà tài trợvốn ODA như ADB, JBIC, WB rất quan tâm từ trước tới nay cũng nhưtrong nhiều năm tới Cụ thể, nguồn vốn ODA cho lĩnh vực này trong 5 nămtới sẽ tiếp tục tăng mạnh để đầu tư cho các lĩnh vực phát triển hệ thống đườngcao tốc Bắc - Nam, các đường trục chính của các vùng kinh tế; ưu tiên pháttriển các tuyến đường ở miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, ĐBCSL; phát triển

mạnh hệ thống đường cao tốc, nhất là tại các vùng kinh tế trọng điểm.Ngoài

ra, nguồn vốn này sẽ phát triển các tuyến hành lang giao thông trong khuônkhổ hợp tác tiểu vùng Mê Kông mở rộng.Trong đó gồm có tam giác phát triểnViệt Nam - Lào - Campuchia và hai hành lang và một vành đai kinh tế Việt -Trung, xây dựng một số cầu đường bộ lớn ở cả 3 miền, trong đó có các cầuCao Lãnh, Vàm Cống thuộc Dự án đường Hồ Chí Minh (giai đoạn II) Đồngthời, giao thông nông thôn cũng nằm trong phạm vi của nguồn vốn, gồm nângcấp các tuyến đường huyện, bảo đảm đường thông suốt cả năm từ thôn bảnđến trung tâm xã, đầu tư hỗ trợ bảo đảm trật tự an toàn giao thông đường bộcũng như công tác duy tu bảo dưỡng đường bộ.Bên cạnh việc định hướng đầu

tư cho các dự án giao thông cầu đường bộ, đối với lĩnh vực đường sắt, Chínhphủ sẽ thu hút vốn ODA xây dựng một số tuyến đường sắt, kể cả tuyến đườngsắt cao tốc Hà Nội - Tp Hồ Chí Minh; tăng cường năng lực quản lý và điềuhành ngành đường sắt Lĩnh vực hàng không, các sân bay quốc tế sẽ được xâydựng ở một số tỉnh, thành phố phù hợp với quy hoạch phát triển hệ thống cácsân bay của cả nước, trước mắt xây dựng mới một sân bay quốc tế hiện đạicho Thủ đô Hà Nội (Cảng Hàng không Quốc tế 2), Long Thành - Biên Hoà,

Đà Nẵng (nhà ga), Cam Ranh - Khánh Hoà (nhà ga) và Phú Quốc - KiênGiang Trong giai đoạn này, Chính phủ cũng sẽ tập trung vốn ODA để xâydựng một số cảng nước sâu, trong đó có các cảng Vân Phong - Khánh Hoà,cảng Lạch Huyện - Hải Phòng, và các cảng trung chuyển Ngoài ra sẽ hỗ trợđầu tư phát triển hệ thống các tuyến đường thuỷ nội địa quan trọng ở Đồngbằng sông Hồng và ĐBSCL Thể chế, tăng cường năng lực con người tronglĩnh vực giao thông, nhất là an toàn giao thông, cũng sẽ là một hướng đầu tư.Chính phủ cũng định hướng cụ thể trong việc sử dụng nguồn vốn ODA Đốivới nguồn vốn ODA hoàn lại, đặc biệt là các khoản vay có ưu đãi cao (lãi suấtthấp, thời gian trả nợ dài và có ân hạn) thì ưu tiên sử dụng để phát triển cơ sở

hạ tầng kinh tế Các khoản vay ODA có điều kiện ưu đãi kém hơn (lãi suất

cao, thời gian trả nợ và ân hạn ngắn) sẽ được sử dụng cho các chương trình,

dự án có tính khả thi cao về mặt kinh tế và có khả năng trả nợ Theo đánh giácủa Bộ Giao thông Vận tải, thời gian tới vốn ODA dành cho phát triển hạ tầnggiao thông về cơ bản vẫn sẽ đến từ các nhà tài trợ lớn, truyền thống JBIC,

WB, ADB, AFD (Cơ quan Phát triển Pháp) và KFW (Ngân hàng Tái thiếtĐức)

3> Tình hình thu hút và sử dụng vốn ODA 6 tháng đầu năm 2008

Năm 2006, giải ngân nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) củaViệt Nam dự kiến sẽ đạt 1,78 tỷ USD Việt Nam có thể sẽ ký kết khoảng3,066 tỷ USD vốn ODA; trong đó vốn vay đạt 2,543 tỷ USD và vốn viện trợkhông hoàn lại 522,4 triệu USD Năm 2006 cũng là năm có nhiều sự kiện đốivới việc quản lý và sử dụng vốn ODA Vụ việc tiêu cực xảy ra tại PMU 18 đãgây ra nhiều dư luận và thông tin không thuận lợi cho thu hút và sử dụng vốnODA Vụ việc cũng một lần nữa thể hiện rõ những bất cập trong cơ chế quản

lý và sử dụng nguồn vốn này

Năm 2007, giải ngân đạt gần 2 tỷ USD.Tổng giá trị các khoản viện trợ đã

ký kết đạt 3,6 tỉ USD, trong đó vốn vay là 3,31 tỉ USD, viện trợ không hoànlại 289,78 triệu USD, tăng 12,3% so với năm 2006 Tuy nhiên, tổng nguồnvốn ODA giải ngân trong 2 năm 2006-2007 mới đạt khoảng 3,9 tỉ USD,tương đương với 32% tổng vốn ODA dự kiến giải ngân trong cả thời kỳ 2006-2010

Năm 2008, cả nước đã giải ngân trên 1,4 tỷ USD vốn hỗ trợ phát triển

chính thức (ODA), bằng 74,5% kế hoạch giải ngân năm 2008 Trong đó, vốnvay đạt 1,227 tỷ USD, vốn viện trợ đạt 188 triệu USD Từ đầu năm đến ngày23/9/2008, nguồn vốn ODA được hợp thức hóa thông qua các hiệp định kýkết với các nhà tài trợ đạt tổng giá trị 1,826 tỷ USD, trong đó vốn vay đạt1,642 tỷ USD và vốn viện trợ không hoàn lại đạt 184 triệu USD

Điểm mạnh : Việt Nam có một chế độ chính trị ổn định ngoài ra Việt

Nam đã hưởng lợi nhờ đạt được những kết quả ấn tượng về tăng trưởng kinh

tế và giảm đói nghèo nhanh đúng vào thời điểm mà các nhà tài trợ đang tậptrung hơn vào lĩnh vực giảm nghèo và sẵn sàng viện trợ cho những nước sửdụng tốt nguồn vốn này Tiến trình hội nhập sâu và chủ động vào kinh tế thếgiới và khu vực, sự năng động của nền kinh tế, tiến trình cải cách hành chính

và mong muốn của chính phủ Việt Nam tiếp tục gắn bó với các nhà tài trợ đãkhiến họ càng nhiệt tình với Việt Nam hơn

Điểm yếu : Quá trình tổ chức thực hiện dự án gặp nhiều ách tắc, kéo dài

thời gian dẫn đến tốc độ giải ngân vốn ODA chậm đặc biệt là do công tác giảiphóng mặt bằng , có đến 80% dự án bị ách tắc bởi nguyên nhân này Ngoài racông tác quản lý của nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế Bất cập trong công tácquản lý nhà nước thể hiện ở việc phân cấp , phân định chức năng nhiệm vụcủa các cơ quan nhà nước.Vẫn còn tình trạng quá coi trọng số lượng ODAđược giải ngân mà quá coi nhẹ chất lượng của các khoản ODA được giải ngân

đó

Chương 3 :Mục tiêu và giải pháp thực hiên KH 2006-2010

cho các năm 2009-2010

A.Dự báo xu hướng thu hút vốn ODA trong thời gian tới

Thách thức : Theo dự báo đến năm 2009-2010 khi GDP/đầu người của

Việt Nam đạt mức bình quân 1.000 đô la, Việt Nam sẽ chỉ có thể nhận đượcthêm nguồn ODA trong tối đa ba năm tiếp theo với số lượng giảm dần ODAcho Việt Nam sẽ kết thúc vào năm 2012-2013 và sau đó Việt Nam chỉ có thểtiếp cận nguồn hỗ trợ quốc tế thông qua Ngân hàng Tái thiết phát triển(IBRD) với lãi suất cấp vốn theo thị trường Nguồn vốn này cũng chỉ cấp choViệt Nam cho đến khi nền kinh tế của Việt Nam đạt mức thu nhập tươngđương các nước OECD (dự kiến vào năm 2020) Chính vì vậy chính phủ Việt

Nam cần có một lộ trình cụ thể để đón đầu xu hướng này, mà việc làm cầnthiết ngay bây giờ là phải nâng cao hiệu quả sử dụng và khai thác tối đa cácnguồn vay ODA rất ưu đãi hiện nay.   

Cơ hội: Tuy nhiên trong những năm 2009-2010 nguồn vốn ODA vào ViệtNam vẫn tiếp tục tăng và ổn định Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội 5 nămgiai đoạn 2006-2010 được tập trung vào ba nội dung chính: Kinh tế, xã hội,môi trường Về xã hội, ODA trong giai đoạn này sẽ được tập trung vào cơ sở

hạ tầng xã hội như xây dựng bệnh viện, trường học, tập trung vào các hoạtđộng xoá đói, giảm nghèo ở vùng sâu, vùng xa nhằm tạo ra sự phát triển đồngđều giữa các vùng miền trong cả nước Về môi trường, tập trung vào các dự

án cải thiện môi trường đô thị, nông nghiệp nông thôn Việc phát triển kinh tếgắn liền với xoá đói giảm nghềo và bảo vệ môi trường sẽ là nét mới để cácnhà tài trợ cam kết tăng vốn ưu đãi ODA cho Việt Nam Do đó, dự báo tronggiai đoạn 2006-2010 Việt Nam sẽ thu hút được khoảng 12-13 tỷ USD (ODA)

Cơ hội (O) -Tập trung đầu tư cho sự

phát triển cơ sở hạ tầng,chi nhiều hơn cho giáo dục và đào tạo giúp cải thiện chỉ số con người ở Việt Nam

-Cần đẩy nhanh tốc độ giảiNgân ODA:Việt Nam cần phải đơn giản hoá văn bản pháp lý và các thủ tục liên quan Xây dựng kế hoạch hợp lý cho việc phân cấp

-Đẩy nhanh những dự ánphát triển nông nghiệp nông thôn kết hợp với xoá đói giảm nghèo giúpngười nông dân tiếp cận với nguồn vốn vay để tạo

ra công ăn việc làm

ODA

- Cần phải xác định được phân cấp đến mức độ nào

và dự án nào cần phân cấp.Ngoài ra còn phải tăngcường theo dõi và quản lý các dự án sử dụng vốn ODA để tránh tình trạng tham ô tham nhũngThách thức(T) - Việt Nam sẽ phải tìm

kiếm những nguồn vốn vay mới để đầu tư phát triển:FDI,vốn vay thương mại

- Việt Nam cần phải có định hướng phân bổ ODA hợp lý.ODA với

ưu đãi cao cần ưu tiên sửdụng để phát triển cơ sở

hạ tầng kinh tế xã hội , vốn ODA gắn liền với những điều kiện kém ưu đãi thì phải được sử dụng cho các chương trình dự án có khả năng thu hồi vốn nhanh

- Việt Nam cần phải xây dựng kế hoạch giảm dần ODA có điều kiện với thờigian vay nợ ngắn đồng thời thu hút những nguồn đầu tư nước ngoài khác như FDI ODA được sử dụng phải chọn lọc và kết hợp hài hoà với các nguồn đầu tư khác

- Tăng cường năng lực quản lý và sử dụng vốn ODA, đào tạo cán bộ quản

lý dự án theo hướng chuyên nghiệp và bền vững.Tránh tình trạng chạy theo số lượng mà dàntrải ODA dẫn đến gánh nặng nợ cho đất nước