Quá trình tiếp nhận và hoạt động phê bình văn học Tiếp nhận văn học là hoạt động “tiêu dùng”, thường thức, phê bình văn học của độc giả thuộc nhiều loại hình, nhiều trình độ khác nhau Theo giáo trình.
Trang 1Quá trình tiếp nhận và hoạt động phê bình văn học
- Tiếp nhận văn học: là hoạt động “tiêu dùng”, thường thức, phê bình văn
học của độc giả thuộc nhiều loại hình, nhiều trình độ khác nhau
[Theo giáo trình LLVH – Bản chất và đặc trưng văn học – Trần Đình Sử]
- Tiếp nhận văn học: là hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mĩ
của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan điểm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản phẩm sau khi đọc
[Theo thuật ngữ từ điển văn học]
Quá trình tiếp nhận văn học về đại thể cũng trải qua ba bước: Khởi đầu (khởi điểm); diễn biến; kết thúc (hiệu quả).
1 Khởi đầu – khởi điểm:
1.1 Tầm đón nhận:
Đối với bất cứ loại tác phẩm văn học nào thì người đọc không bao giờ thụ động
mà luôn mang trong mình một tâm thế “tầm đón nhận” và tầm đón nhận của mỗi người đều được hình thành bởi nhiều yếu tố tổng hợp thành: thực tiễn sống, giáo dưỡng văn hóa, thế giới quan, nhân sinh quan, thái độ chính trị, khuynh hướng tình cảm và hứng thú thẩm mỹ, nghề nghiệp, tuổi tác,… từ đó tạo nên hai phạm trù: Tầm đón nhận cá nhân và tầm đón nhận tập thể
1.2 Động cơ tiếp nhận:
- Muốn được hưởng thụ và bồi đắp những tình cảm thẩm mỹ: con người
muốn qua cách nhìn cao đẹp của nhà văn mở rộng và nâng cao thêm tâm hồn của bản thân, hướng đến những cái cao đẹp hoàn thiện và biết rung động trước các chân lý của thời đại
- Muốn được mở mang trí tuệ: muốn qua tác phẩm văn học để hiểu biết thêm
về các quy luật của lịch sử, bản chất xã hội và các trạng thái đời sống của nhân loại, cùng tri thức trong nhiều lĩnh vực khác nhau…
- Muốn được bồi dưỡng thêm về tư tưởng, đạo đức, lý tưởng: Thông qua các
tác phẩm văn học tìm kiếm những triết lý nhân sinh đến các vấn đề đạo đức đời thường để tìm ra một lối thoát trong cuộc sống bế tắc,…
- Muốn học hỏi kinh nghiệm: thường gắn liền với các nhà văn.
- Đọc để phân tích, nhận xét, đánh giá: mục đích chính của các nhà nghiên
cứu phê bình: cảm thụ, thưởng thức, mổ xẻ phân tích cấu trúc về hai mặt nội dung
Trang 2và hình thức, liên hệ với hiện thực và ý thức thời đại cùng những truyền thống dân tộc nhận loại Từ đó, rút kết ra các giá trị xã hội, thẩm mỹ, nhân sinh và văn hóa,…
1.3 Tâm thế tiếp nhận:
Tâm thế: trạng thái tâm hồn, trí tuệ, tình cảm, nhận thức mà người đọc mang
theo hay chuẩn bị lúc bắt đầu bước vào thế giới văn học
Chúng ta có thể khái quá tâm thế tiếp nhận thành ba trạng thái chính yếu nhất: hân hoan, ức chế và tĩnh tâm Dù đang ở trong trạng thái tình cảm nào thì người đọc cũng đều ý thức được rằng tiếp xúc với tác phẩm là tiếp xúc với một thế giới tinh thần và chúng ta đang đứng trước cơ hội thanh lọc, đền bù, cảm thông, chia sẻ,…
2 Diễn biến của tiếp nhận văn học:
2.1 Tái hiện để mà tái tạo:
- Do chất liệu của văn học là ký hiệu của vật chất Và văn học chính là nghệ thuật của ngôn từ Cho nên hình ảnh trong văn học là gián tiếp
- Muốn thưởng thức tác phẩm văn học, người đọc cần phải thực hiện khâu “tái hiện” văn học mang tính hình tượng gián tiếp
+ Phải tái tạo lại hình tượng: khi đọc tác phẩm, mỗi người sẽ có một liên tưởng khác nhau về nhân vật được nhà văn mô tả trong văn bản “Một nghìn bạn đọc, thì có một nghìn Hamlet” hình dung mỗi người mỗi khác và cũng không giống với sự hình dung của tác giả
+ Thay đổi lại theo tình cảm khác: