Điều tra, khảo sát, đánh giá hệ thống các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp

1 Báo cáo tổng hợp hiện trạng Hệ thống các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về - Bản báo cáo đánh giá thực trạng Hệ thống các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng v

BỘ CÔNG THƯƠNG

Đề án “Phát triển ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong

công nghiệp đến năm 2020”

BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI

ĐIỀU TRA, KHẢO SÁT, ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG CÁC TIÊU CHUẨN, QUI CHUẨN QUỐC GIA VỀ ỨNG DỤNG BỨC XẠ

VÀ ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ TRONG CÔNG NGHIỆP

Mã số đề tài: 08/HĐ-ĐT 2010/ĐVPX

Cơ quan chủ trì đề tài: VIỆN DỆT MAY

Chủ nhiệm đề tài: TS Nguyễn Sỹ Phương

9082

Hà Nội - 2011

BỘ CÔNG THƯƠNG

Đề án “Phát triển ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong

công nghiệp đến năm 2020”

BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI

ĐIỀU TRA, KHẢO SÁT, ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG CÁC TIÊU CHUẨN, QUI CHUẨN QUỐC GIA VỀ ỨNG DỤNG BỨC XẠ

VÀ ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ TRONG CÔNG NGHIỆP

VIỆN DỆT MAY

_

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

Hà Nội, ngày tháng 12 năm 2011

BÁO CÁO THỐNG KÊ KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I THÔNG TIN CHUNG

1 Tên đề tài: Điều tra, khảo sát, đánh giá Hệ thống các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp

Mã số đề tài: 08/HĐ-ĐT 2010/ĐVPX

Thuộc Đề án “Phát triển ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp đến năm 2020”

2 Chủ nhiệm đề tài:

Họ và tên: Nguyễn Sỹ Phương

Ngày, tháng, năm sinh: 27/4/1961 - Nam

Học hàm, học vị: Tiến sỹ kỹ thuật

Chức danh khoa học: Nghiên cứu viên chính; Chức vụ: Phó Viện trưởng Điện thoại: Tổ chức: 04 3862 4025; Nhà riêng: 04 3722 6954

Mobile: 0913 281 291

Fax: 04 3862 2667 E-mail: phuongns@viendetmay.org.vn

Tên tổ chức đang công tác: Viện Dệt May

Địa chỉ tổ chức: 478 Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội

Địa chỉ nhà riêng: Nhà số 2A, ngõ 189/61/6 Hoàng Hoa Thám, HN

3 Tổ chức chủ trì đề tài:

Tên tổ chức chủ trì đề tài: Viện Dệt May

Điện thoại: 04 3862 4025; Fax: 04 3862 2867

E-mail: viendetmayvn@vnn.vn

Website: viendetmay.org.vn

Họ và tên thủ trưởng tổ chức: TS Nguyễn Văn Thông

Số tài khoản: 931.01.021

Ngân hàng: tại Kho bạc Nhà nước Hai Bà Trưng, Hà Nội

Tên cơ quan chủ quản đề tài: Tập đoàn Dệt May VN

II TÌNH HÌNH THỰC HIỆN

1 Thời gian thực hiện đề tài:

- Theo Hợp đồng đã ký kết: từ tháng 9 năm 2010 đến tháng 9 năm 2011

- Thực tế thực hiện: từ tháng 9 năm 2010 đến tháng 9 năm 2011

- Được gia hạn: đến tháng 03 năm 2012

Thời gian (Tháng, năm)

Kinh phí (Tr.đ)

Ghi chú

(Số đề nghị quyết toán)

Số, thời gian ban

hành văn bản Tên văn bản Ghi chú

1 Số

4373/QĐ-BCT, ngày

19/8/2010

Quyết định v/v giao nhiệm vụ KHCN năm

2010 thuộc “Kế hoạch tổng thể thực hiện chiến lược ứng dụng năng lượng vì mục đích hòa bình đến năm 2020” thực hiện Đề

án “Phát triển ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp đến năm 2020”

về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp”

4 Tổ chức phối hợp thực hiện đề tài:

Nội dung tham gia chủ yếu

Sản phẩm chủ yếu đạt được

1 Cục an toàn

bức xạ và hạt

nhân

Cục an toàn bức xạ và hạt nhân

Khảo cứu tình hình ở nước ngoài

Báo cáo tổng hợp tình hình ở nước ngoài

2 Trung tâm

Chiếu xạ HN

Trung tâm Chiếu xạ HN

Xây dựng lộ trình phát triển, giải pháp thực hiện

Báo cáo lộ trình phát triển, các giải pháp thực hiện

5 Cá nhân tham gia thực hiện đề tài:

Nội dung tham gia chính

Tổng hợp các kết quả NC

Báo cáo tổng hợp

2 Phạm Khánh

Toàn

Phạm Khánh Toàn

Điều tra khảo sát, khảo cứu

Báo cáo tổng hợp phân tích đánh giá dữ liệu

3 Trần Duy Lạc Trần Duy Lạc Điều tra khảo

Điều tra khảo sát, khảo cứu

Báo cáo tổng hợp phân tích đánh giá dữ liệu

5 Nguyễn Hào Nguyễn Hào Khảo cứu Báo cáo tổng hợp

Xây dựng lộ trình phát triển

Báo cáo lộ trình phát triển

7 Trần Băng

Diệp

Trần Băng Diệp

Đề xuất các giải pháp

Báo cáo hệ thống các giải pháp

6 Tình hình hợp tác quốc tế:

Số

TT

Theo kế hoạch

(Nội dung, thời gian, kinh

phí, địa điểm, tên tổ chức

người tham gia )

Ghi chú*

nghiệm, thu thập tài liệu và

trao đổi thông tin với IAEA,

cơ quan tiêu chuẩn Đức,

cơ quan tiêu chuẩn Đức, Czeck; tháng 5/2011; gồm 01 đoàn (04 người); tổng kinh phí 263 triệu đồng

7 Tình hình tổ chức hội thảo, hội nghị:

(Nội dung, thời gian,

kinh phí, địa điểm )

và xây dựng các tiêu chuẩn,

qui chuẩn quốc gia về ứng

dụng bức xạ và đồng vị

phóng xạ trong công nghiệp

Tháng 11/2011, Hà Nội,

TP HCM

Thực tế đạt được

Người,

cơ quan thực hiện

1 Bản báo cáo đánh giá thực

9/2011

10/2010-Chủ nhiệm ĐT, các cộng tác viên + Viện Dệt May, Các cơ quan phối hợp

2 Bản báo cáo về Hệ thống các

tiêu chuẩn của ISO, ASTM

tiêu biểu trong lĩnh vực ứng

dụng bức xạ và đồng vị

phóng xạ trong công nghiệp

9/2011

9/2011

10/2010-Chủ nhiệm ĐT, các cộng tác viên + Viện Dệt May, Các cơ quan phối hợp

3 Đề xuất nội dung, lộ trình

xây dựng các Tiêu chuẩn,

Qui chuẩn quốc gia về ứng

dụng bức xạ và đồng vị

phóng xạ trong công nghiệp

9/2011

9/2011

10/2010-Chủ nhiệm ĐT, các cộng tác viên + Viện Dệt May, Các cơ quan phối hợp

III SẢN PHẨM KH&CN CỦA ĐỀ TÀI, DỰ ÁN

1 Sản phẩm KH&CN đã tạo ra:

1 Báo cáo tổng hợp

hiện trạng Hệ thống

các Tiêu chuẩn, Qui

chuẩn quốc gia về

- Bản báo cáo đánh giá thực trạng Hệ thống các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp

ở Việt Nam;

- Bản báo cáo về Hệ thống các tiêu chuẩn của ISO, ASTM tiêu biểu trong lĩnh vực ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp;

- Đề xuất nội dung, lộ trình xây dựng các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp

2 Đánh giá về hiệu quả do đề tài, dự án mang lại:

a) Hiệu quả về khoa học và công nghệ:

Góp phần phục vụ công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực phát triển ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp, đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc

tế

b) Hiệu quả về kinh tế xã hội:

Làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu liên quan

Là cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý nhà nước

3 Tình hình thực hiện chế độ báo cáo, kiểm tra của đề tài, dự án:

Số

TT Nội dung

Thời gian thực hiện

Ghi chú

(Tóm tắt kết quả, kết luận chính, người chủ trì…)

I Báo cáo định kỳ

hiện đề tài từ tháng 10/2010 đến 31/3/2011

Lần 1 Tháng 4/2011 Kiểm tra định kỳ thực

hiện đề tài III Nghiệm thu cơ sở 17/12/2011 Hội đồng cơ sở đề nghị

nghiệm thu cấp Nhà nước; Chủ tịch Hội đồng

TS Nguyễn Văn Thông

Chủ nhiệm đề tài Thủ trưởng tổ chức chủ trì

MỤC LỤC

Trang

Báo cáo thống kê kết quả thực hiện đề tài iii

Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt viii

Danh mục các bảng iv

Mở đầu 1

Chương 1 - TỔNG HỢP, PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG HỆ THỐNG CÁC TIÊU CHUẨN, QUY CHUẨN QUỐC GIA TRONG LĨNH VỰC ỨNG DỤNG BỨC XẠ VÀ ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ TRONG CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM 1.1 Các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia đề cập đến lĩnh vực an toàn bức xạ nói chung 4

1.2 Các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia đề cập đến lĩnh vực đo lường, kiểm tra 8

1.3 Các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia đề cập đến lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp 19

1.4 Nhận xét đánh giá chung 27

Chương 2 - KHẢO CỨU CÁC TIÊU CHUẨN, QUY CHUẨN TRÊN THẾ GIỚI VỀ ỨNG DỤNG BỨC XẠ VÀ ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ TRONG CÔNG NGHIỆP 2.1 Các tiêu chuẩn về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp của Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) 28

2.2 Các tiêu chuẩn về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong CN của Hội thử nghiệm và vật liệu Hoa Kỳ (ASTM) 31

2.3 Xu hướng phát triển của ISO, ASTM về việc xây dựng và ứng dụng các tiêu chuẩn 33 Chương 3 - ĐỀ XUẤT NỘI DUNG, LỘ TRÌNH XÂY DỰNG CÁC TIÊU CHUẨN, QUI CHUẨN QUỐC GIA ỨNG DỤNG BỨC XẠ VÀ ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ TRONG LĨNH VỰC CÔNG NGHIỆP, CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU ĐỂ THỰC HIỆN

phóng xạ trong công nghiệp trên thế giới và Việt Nam 34

3.2 Dự báo nhu cầu ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp ở Việt Nam 47

3.3 Đề xuất nội dung, lộ trình xây dựng tiêu chuẩn 48

3.4 Một số giải pháp và cơ chế chính sách chủ yếu 54

Kết luận và Kiến nghị 57

Các tài liệu tham khảo 58

Phụ lục 1 – Tiêu chuẩn ISO về chu trình nhiên liệu hạt nhân 59

Phụ lục 2 – Công nghệ lò phản ứng 67

Phụ lục 3 – Tiêu chuẩn ISO về an toàn bức xạ 68

Phụ lục 4 – Tiêu chuẩn ISO về chiếu xạ sản phẩm chăm sóc sức khỏe 77

Phụ lục 5 – Tiêu chuẩn ISO về kiểm tra không phá hủy 78

Phụ lục 6 – Tiêu chuẩn ISO về phân tích 82

Phụ lục 7 – Danh mục các tiêu chuẩn ASTM trong công nghiệp 88

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ASTM - Hội thử nghiệm và vật liệu Hoa Kỳ (American Society for Testing and Materials)

ATBX - An toàn bức xạ

IAEA - Tổ chức năng lượng nguyên tử quốc tế

ISO - Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế (International Organization for

Standardization

NCS - Hệ kiểm soát hạt nhân

NDT - Kiểm tra không phá hủy

QCVN - Qui chuẩn kỹ thuật quốc gia

TCVN - Tiêu chuẩn quốc gia

Bảng 1.1 - Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực an toàn bức xạ nói chung

Bảng 1.2 - Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực đo lường, kiểm tra Bảng 1.3 - Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp

Bảng 3.1 – Các lĩnh vực ứng dụng NDT

Bảng 3.2 – Thống kê nguồn NCS ở Việt Nam

Bảng 3.3 – Thống kê các cơ sở chiếu xạ trong nước

Bảng 3.4 – Phân bố các cơ sở chiếu xạ theo khu vực

Bảng 3.5 – Danh sách các tiêu chuẩn đề nghị xây dựng giai đoạn 2012-2015

MỞ ĐẦU

Trên thị trường toàn cầu, khi Tổ chức thương mại thế giới (WTO) ngày càng mở rộng, một thách thức lớn đối với các nước đang phát triển đó là sự thiếu hụt năng lực quốc gia để khắc phục các rào cản kỹ thuật trong thương mại Để đáp ứng thách thức này, các nước đang phát triển cần phải xây dựng

cơ sở hạ tầng các tổ chức liên quan tới Tiêu chuẩn, Đo lường, Kiểm tra chất lượng Để có thể đưa các sản phẩm ra thị trường thế giới cần phải thực hiện

ba vấn đề: Phát triển năng lực sản xuất cạnh tranh; Đảm bảo phù hợp với yêu cầu của thị trường; Tăng cường năng lực kết nối với thị trường Muốn phát triển năng lực sản xuất có tính cạnh tranh, ngoài việc phát triển năng lực sản xuất còn cần phải tăng cường năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, chất lượng của khách hàng và các yêu cầu an toàn

Tiêu chuẩn hóa đã trở thành một bộ phận hạ tầng cơ sở quan trọng để phát triển công nghiệp và thương mại trên thế giới Tiêu chuẩn và tiêu chuẩn hóa có vai trò và tác dụng to lớn đối với cuộc sống của mỗi người nói riêng,

sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước nói chung Đặc biệt trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, tiêu chuẩn đã trở thành thước đo giá trị của các sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ và là cơ sở kỹ thuật để thảo luận, giải quyết các tranh chấp không chỉ trong nước mà cả trong phạm vi quốc tế Tiêu chuẩn là tài liệu

kỹ thuật được tham chiếu và sử dụng rộng rãi trong các mối quan hệ của đời sống kinh tế xã hội liên quan đến khoa học và công nghệ (KH&CN), sản xuất, kinh doanh, thương mại, Tiêu chuẩn thể hiện các yêu cầu, quy định đối với đối tượng tiêu chuẩn hoá liên quan và những yêu cầu, quy định đó thường được sử dụng làm các điều khoản được chấp nhận chung khi xác lập các quan

hệ giao dịch giữa các bên đối tác Đặc biệt, khi có tranh chấp, tiêu chuẩn chính là cơ sở kỹ thuật cho việc thảo luận, giải quyết và tài phán

Hoạt động tiêu chuẩn hoá của Việt Nam đã và đang có những bước phát triển mạnh mẽ theo hướng tham gia và hội nhập tích cực với hoạt động tiêu chuẩn hoá khu vực và quốc tế Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (được Quốc hội thông qua vào tháng 6 năm 2006 và được Chủ tịch nước ký lệnh công bố vào tháng 7/2006) đã tạo lập cơ sở pháp lý vững chắc cho việc phát triển hoạt động trong lĩnh vực tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật ở nước

ta cả về bề rộng lẫn chiều sâu với định hướng tăng cường mức độ xã hội hoá

và hội nhập quốc tế, đáp ứng các yêu cầu của Hiệp định WTO/TBT, đặc biệt

là những yêu cầu về công khai hoá, minh bạch hoá, hài hoà tiêu chuẩn và không phân biệt đối xử Khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp nước ta phụ thuộc một phần vào sự phù hợp tiêu chuẩn của các sản phẩm, hàng hoá

phù hợp là các tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) đã được hài hoà với tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực và tiêu chuẩn nước ngoài tiên tiến thì sức cạnh tranh của sản phẩm, hàng hoá đã được chứng nhận phù hợp với những tiêu chuẩn đó sẽ có vị thế đáng kể Chính vì vậy, muốn phát triển và hội nhập nền kinh tế nước ta với nền kinh tế của các nước trong khu vực và trên thế giới, chúng ta phải chấp nhận và tuân thủ những thông lệ đã được thừa nhận chung trên toàn thế giới, trong đó có thông lệ về hài hoà tiêu chuẩn

Ngày nay, công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình đã được chấp nhận

và ứng dụng rộng rãi trên toàn thế giới trong các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, trong nông nghiệp, chế biến bảo quản thực phẩm, công nghiệp, phát điện và bảo vệ môi trường Ứng dụng kỹ thuật hạt nhân, trong đó có công nghệ bức

xạ và đồng vị phóng xạ ở một số nước đã trở thành một ngành kinh tế kỹ thuật thực sự, với lợi nhuận hàng năm lên đến hàng trăm tỷ đô la, mang lại hàng triệu công ăn việc làm

Với vai trò của cơ quan quản lý nhà nước Bộ KH&CN đã hướng dẫn

kỹ thuật trong việc triển khai ứng dụng, đảm bảo an tòan bức xạ và thông qua các hội nghề nghiệp như Hội NDT Việt Nam, Hội NLNTVN để thúc đẩy họat động ứng dụng các kỹ thuật này trong các ngành công nghiệp

Để chuẩn bị cho phát triển điện hạt nhân và đẩy mạnh ứng dụng bức xạ

và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp ở Việt Nam, Bộ KH&CN đã chỉ đạo các cơ quan liên quan bắt đầu tiến hành nghiên cứu xây dựng các bộ tiêu chuẩn và qui chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà máy điện hạt nhân và ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ của Việt Nam Tuy nhiên kết quả đạt được còn khiêm tốn Do vậy, công việc điều tra khảo sát, tổng hợp phân tích đánh giá

thực trạng hệ thống các tiêu chuẩn và qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ

và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp của Việt Nam cũng như học hỏi kinh nghiệm của một số quốc gia để từ đó có thể đề xuất nội dung, lộ trình xây dựng các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ phục vụ công tác quản lý nhà nước đối với ngành công nghiệp là rất

cần thiết và đó chính là mục đích của đề tài này

Mục tiêu của đề tài

- Đánh giá hiện trạng Hệ thống các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp ở Việt Nam;

- Đề xuất nội dung, lộ trình xây dựng các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về

về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp

Nội dung nghiên cứu chính

- Tổ chức điều tra, khảo sát, đánh giá Hệ thống các Tiêu chuẩn, Qui chuẩn quốc gia về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong công nghiệp;

- Tổ chức Đoàn ra tìm hiểu, tham quan và trao đổi kinh nghiệm liên quan Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật sử dụng

- Tổ chức khảo sát điều tra theo phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp, thu thập các nguồn dữ liệu văn bản từ các nguồn tạp chí, sách, các trang website, tài liệu,

- Tổng hợp, phân tích đánh giá trên cơ sở các dữ liệu thu được;

- Tổ chức hội thảo lấy ý kiến đóng góp;

- Học tập kinh nghiệm qua các chuyến tiếp xúc, khảo sát, công tác ở trong và

THỐNG CÁC TIÊU CHUẨN, QUY CHUẨN QUỐC GIA LĨNH VỰC ỨNG DỤNG BỨC XẠ VÀ ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ TRONG CÔNG

NGHIỆP Ở VIỆT NAM

Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam hiện có 61 tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia liên quan đến ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ Trong đó:

- Lĩnh vực an toàn bức xạ nói chung: 17 tiêu chuẩn, qui chuẩn;

- Lĩnh vực đo lường, kiểm tra: 24 tiêu chuẩn, qui chuẩn;

- Lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp: 20 tiêu chuẩn, qui chuẩn

1.1 Các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia đề cập đến lĩnh vực an toàn bức

đề cập đến trong các tiêu chuẩn này như sau:

Bảng 1.1 - Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực an toàn bức xạ

bức xạ ion hóa và áp dụng cho mọi cơ

sở của các ngành, các địa phương có khai thác, sản xuất, chế biến, ứng dụng, tàng trữ, vận chuyển các chất phóng xạ

tự nhiên và nhân tạo cùng các nguồn bức xạ ion hóa khác cũng như cho các

cơ sở xử lý, khử hại các chất thải phóng xạ

- Quy phạm này cũng là căn cứ để thiết

kế, xây dựng hoặc cải tạo các cơ sở bức xạ để các ngành, các địa phương

có liên quan soạn thảo các quy phạm chuyên đề cụ thể khác về an toàn bức

Tiêu chuẩn này áp dụng cho các phương tiện bảo vệ tập thể chống bức

xạ ion hóa (gọi tắt là phương tiện bảo vệ) nhằm để đảm bảo an toàn bức xạ

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

thuật đối với người lao động khi sản xuất, sử

dụng chất phóng xạ và những nguồn bức xạ ion hóa khác

3

TCVN 4985 – 89

Quy phạm vận chuyển an toàn chất phóng xạ

Quy phạm này áp dụng cho việc vận chuyển các chất phóng xạ rắn, lỏng, khí thuộc những trường hợp sau đây:

- Chất phóng xạ có hoạt độ riêng lớn hơn 70 kBq/kg (2nCi/kg);

- Các phân hạch có thể gây phản ứng phân chia dây chuyền và các nguyên tố siêu uran với khối lượng tới 15 g

4

TCVN 5134-90

An toàn bức xạ Thuật ngữ và định nghĩa Đã hủy, Thay bằng: TCVN 7885-1:2008

5

TCVN 6561 : 1999

ATBX Ion hóa tại các

cơ sở X-quang y tế

Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu

về bảo đảm an toàn bức xạ ion hoá đối với các cơ sở X quang y tế (khoa, phòng, đơn vị, ) có sử dụng máy X quang để chẩn đoán, điều trị

6

TCVN 6730-1:2000

Vật liệu cản tia X – Tấm cao su chì

7

TCVN 6853 : 2001

(ISO 2919 : 1999)

ATBX - Nguồn phóng xạ kín - Yêu cầu chung và phân loại

Tiêu chuẩn này quy định hệ thống phân loại nguồn phóng xạ kín dựa trên các kết quả thử nghiệm và quy định những yêu cầu chung cho các thử nghiệm chế tạo, thử nghiệm sản xuất, ghi nhãn và cấp chứng chỉ

- Các giới hạn liều trong tiêu chuẩn này không áp dụng đối với các bệnh nhân được chẩn đoán và điều trị bằng nguồn bức xạ hoặc dược chất phóng xạ

- Các giới hạn liều trong tiêu chuẩn này cũng không áp dụng đối với việc kiểm soát chiếu xạ tiềm tàng cũng như trong trường hợp sự cố bức xạ

Tiêu chuẩn này quy định việc vận chuyển chất phóng xạ, chất thải phóng

xạ dạng rắn, lỏng, khí bằng các phương tiện vận chuyển đường bộ, đường sắt, đường thuỷ và đường không

10

TCVN 6868 : 2001

ATBX - Quản lý chất thải phóng xạ - Phân loại chất thải phóng

xạ

Tiêu chuẩn này quy định phân loại chất thải phóng xạ phục vụ cho việc quản lý chất thải phóng xạ

Tiêu chuẩn này quy định các điều kiện

để các cơ sở bức xạ có nguồn phóng xạ

và thiết bị bức xạ được miễn trừ khai báo, đăng ký và xin giấy phép an toàn bức xạ

- Trong tiêu chuẩn này, bức xạ ion hóa bao gồm các tia gamma, tia X, các hạt anpha, beta, electron tốc độ cao, các hạt nơtron, proton và các hạt cơ bản khác; nhưng không bao gồm các sóng

âm, sóng radio, ánh sáng vùng nhìn thấy, hồng ngoại, tử ngoại không được coi là bức xạ ion hóa Tiêu chuẩn này không quy định mức bức xạ cho dấu

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

- Tiêu chuẩn này đề cập đến những thuật ngữ đặc trưng hoặc được sử dụng riêng trong lĩnh vực bảo vệ và an toàn bức xạ (và với chừng mực nhất định được sử dụng trong lĩnh vực an ninh)

- Tiêu chuẩn này không đề cập đến các thuật ngữ cơ bản của lĩnh vực vật lý hạt nhân (ví dụ như hạt anpha, phân rã, phân hạch, nhân phóng xạ), các thuật ngữ rất đặc trưng trong một lĩnh vực cụ thể của lĩnh vực bảo vệ an toàn (ví dụ như các thuật ngữ chuyên sâu về đo liều và đánh giá an toàn)

15

TCVN 8663:2011

(ISO 21482:2007)

An toàn bức xạ Cảnh báo bức xạ ion hóa

Dấu hiệu bổ sung

An toàn bức xạ Cảnh báo bức xạ ion hóa Dấu hiệu bổ sung

Quy chuẩn này quy định về điều kiện

để được miễn trừ khai báo đối với chất phóng xạ, thiết bị bức xạ và miễn trừ cấp giấy phép tiến hành công việc bức

xạ đối với công việc liên quan đến chất phóng xạ, thiết bị bức xạ đó (sau đây gọi tắt là miễn trừ khai báo, cấp giấy phép)

và phân loại nguồn phóng xạ

Quy chuẩn này quy định về phân nhóm

và phân loại nguồn phóng xạ

1.1.2 Nhận xét chung: Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực an toàn bức xạ đã:

- Đưa ra được các yêu cầu cơ bản nhằm đảm bảo an toàn về bức xạ ion hóa và áp dụng cho mọi cơ sở của các ngành, các địa phương có khai

xạ tự nhiên và nhân tạo cùng các nguồn bức xạ ion hóa khác cũng như cho các cơ sở xử lý, khử hại các chất thải phóng xạ

- Đưa ra được các yêu cầu về các trang thiết bị, phương tiện bảo vệ chống phóng xạ nhằm đảm bảo an toàn bức xạ cho nhân viên bức xạ và công chúng trong quá trình thiết bị phát bức xạ, nguồn phóng xạ hoạt động

- Đưa ra được các yêu cầu trong vận chuyển an toàn nguồn phóng xạ

- Đưa ra được các yêu cầu an toàn bức xạ đối với các cơ sở X-quang y tế

- Đưa ra được mức giới hạn liều đối với nhân viên bức xạ và dân chúng

- Đưa ra được các hướng dẫn về quản lý và phân loại chất thải phóng xạ

- Đưa ra được hướng dẫn về các dấu hiệu cảnh báo bức xạ ion hóa theo chuẩn quốc tế

- Đưa ra được quy định về điều kiện để được miễn trừ khai báo đối với chất phóng xạ, thiết bị bức xạ và miễn trừ cấp giấy phép tiến hành công việc bức xạ đối với công việc liên quan đến chất phóng xạ, thiết bị bức

xạ đó

- Đưa ra được các tiêu chí về phân nhóm và phân loại nguồn phóng xạ

Các tiêu chuẩn Việt Nam về an toàn bức xạ nói chung hiện mới chỉ đáp ứng được những yêu cầu cơ bản Việt Nam còn thiếu các tiêu chuẩn an toàn bức xạ cho các nguồn phóng xạ được sử dụng trong công nghiệp, các tiêu chuẩn về đo liều lượng bức xạ ion hóa, các tiêu chuẩn về đánh giá môi trường phóng xạ Các tiêu chuẩn an toàn bức xạ của Việt Nam đều được xây dựng trên cơ sở thừa nhận các tiêu chuẩn an toàn bức xạ của Cơ quan nguyên tử năng quốc tế (IAEA) hoặc tổ chức ISO nên có sự hài hòa với các tiêu chuẩn

an toàn bức xạ hiện đang được sử dụng trên thế giới

1.2 Các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia đề cập đến lĩnh vực đo lường và thử nghiệm, kiểm tra:

1.2.1 Tổng hợp thống kế các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực đo lường, kiểm tra:

Đối với lĩnh vực đo lường, kiểm tra nguồn phóng xạ, thiết bị bức xạ, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia của Việt Nam hiện tại có 24 tiêu chuẩn, qui chuẩn Nội dung được đề cập đến trong các tiêu chuẩn này như sau:

Bảng 1.2 - Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực đo lường và thử

nghiệm, kiểm tra

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

Tiêu chuản này chỉ ra phương pháp xác định tổng độ phóng xạ α trong nước không mặn đối với nuclit phóng

xạ α mà không bay hơi ở 350 0 C

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

mặn - Phương phát nguồn dày

Phương pháp này có thể xác định nuclit phóng xạ có thể bay hơi được trong khoảng xác định bằng chu kỳ bán hủy, duy trì thể mẹ (của loại dễ bay hơi) và quá trình đo (thời gian đếm)

Tiêu chuẩn này quy định phương pháp xác định tổng độ phóng xạ β trong nước không mặn Phương pháp bao gồm cả các nuclit phóng xạ β không bay hơi có năng lượng β max > 0,3 MeV Các chất bức xạ β có năng lượng rất thấp bao gồm H-3, C-14, S-

35 và Pu-241 không nằm trong phép xác định này

Phương pháp này có thể áp dụng để phân tích nước nguồn và nước uống, nhưng không thể áp dụng trực tiếp cho nước mặn hoặc nước khoáng mà không có sự sửa đổi

- Đặc tính kỹ thuật được quy định trong tiêu chuẩn này áp dụng cho việc thử nghiệm các bề mặt bị nhiễm xạ

- Dữ liệu về khả năng tẩy xạ thu được khi áp dụng phương pháp thử này không áp dụng cho các hệ thống kỹ thuật mà ở đó các lớp vật chất gây nhiễm xạ được hình thành sau một thời gian dài chịu nhiệt độ và áp suất cao (ví dụ như các vòng sơ cấp của lò phản ứng hạt nhân)

- Mục đích của thử nghiệm này là đánh gía tính dễ tẩy xạ của bề mặt trong điều kiện phòng thí nghiệm Trong ứng dụng thực tế, việc xem xét các tính chất khác, như tính bền hóa,

cơ và phóng xạ; và tính ổn định lâu dài khi lựa chọn vật liệu để sử dụng có thể sẽ quan trọng Cần lưu ý tới các thử nghiệm tẩy xạ tiếp theo trong điều kiện mô phỏng các hoạt động có thể sẽ cần thiết

- Tiêu chuẩn này quy định phương pháp thử để xác định hiệu quả của các tác nhân tẩy xạ trong việc loại bỏ các hạt nhân phóng xạ ra khỏi vải

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho việc thử nghiệm các chất tẩy rửa có thể được

sử dụng trong các dung dịch nước nhằm mục đích làm sạch vải bị nhiễm

xạ Tiêu chuẩn này không áp dụng cho việc thử nghiệm khả năng của các chất tẩy rửa trong việc loại bỏ bẩn không phóng xạ, điều này được coi là đã đạt yêu cầu

- Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu

an toàn của thiết bị điều trị bằng chùm tia gamma để điều trị bằng tia X cho người, kể cả những loại mà trong đó việc chọn và hiển thị các thông số làm việc có thể được điều khiển tự động bằng hệ thống điện tử lập trình được

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho các thiết

bị phát chùm tia bức xạ gamma ở khoảng cách điều trị bình thường lớn hơn 5 cm bằng cách sử dụng nguồn phóng xạ kín Đối với các thiết bị vận hành ở khoảng cách ngắn, có thể cần đến các biện pháp dự phòng đặc biệt

- Tiêu chuẩn này đưa ra các yêu cầu

để đảm bảo an toàn bức xạ và tăng cường an toàn về điện và cơ của thiết

bị điều trị bằng chùm tia gamma dùng trong chữa bệnh cho người, đồng thời quy định các phép thử để chứng tỏ sự phù hợp với các yêu cầu đó

6

TCVN

7303-2-28-2009 (IEC 60601-2-

28:93)

Thiết bị điện y tế

Phần 2-28: Yêu cầu riêng về an toàn bộ lắp ráp nguồn tia X

và bóng phát tia X cho chẩn đoán y tế

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho bộ lắp ráp nguồn tia X và bóng phát tia X cho chẩn đoán y tế và cho các linh kiện quy định sử dụng trong máy X quang

y tế bao gồm thiết bị để chụp X quang điện toán, hợp nhất với khối cao thế đặc biệt phù hợp với TCVN 7303-2-7

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

- Đối tượng của tiêu chuẩn riêng này

là thiết lập yêu cầu riêng để thiết kế và chế tạo, bảo đảm an toàn và quy định các phương pháp để kiểm tra sự phù hợp với các yêu cầu đó

7

TCVN

7303-2-17-2009 (IEC 60601-2-

17:05)

Thiết bị điện y tế

Phần 2-17: Yêu cầu riêng về an toàn của thiết bị tự động điều khiển xạ trị áp sát sau khi nạp nguồn

- Tiêu chuẩn riêng này quy định các yêu cầu về an toàn của thiết bị tự động điều khiển cho quá trình xạ trị áp sát của các bệnh nhân sử dụng kỹ thuật sau tải

- Mục đích của tiêu chuẩn riêng này nhằm thiết lập các yêu cầu riêng về an toàn của thiết bị xạ trị áp sát sau khi nạp nguồn điều khiển tự động và các đặc tính kỹ thuật về phép thử sự phù hợp Tiêu chuẩn này đưa ra một số yêu cầu chung về chức năng để đảm bảo

an toàn mà không đưa ra những biện pháp công nghệ cụ thể để thực hiện

8

TCVN

7303-2-8-2006 (IEC 60601-2-8:81)

Thiết bị điện y tế

Phần 2-8: Yêu cầu riêng về an toàn của máy X quang điều trị hoạt động ở dải điện

áp từ 10 kV đến 1

MV

- Tiêu chuẩn này nhằm áp dụng cho máy X quang điều trị có điện áp danh nghĩa của ống tia X trong khoảng từ

10 kV đến 1 MV khi nối với nguồn cấp bằng dòng điện xoay chiều

- Tiêu chuẩn này thiết lập yêu cầu về

an toàn cho máy X quang điều trị, bao gồm yêu cầu về độ chính xác và độ tái lập liên quan với chất lượng và số lượng bức xạ ion hóa tạo ra và vì thế phải xem xét khía cạnh an toàn

- Mục đích của tiêu chuẩn riêng này là nêu ra các yêu cầu chức năng chung cần thiết về an toàn, chứ không phải phương tiện cho bất cứ công nghệ cụ thể nào

9

TCVN

7303-2-32-2009 (IEC 60601-2-

32:94)

Thiết bị điện y tế

Phần 2-32: Yêu cầu riêng về an toàn của thiết bị phụ trợ máy

X quang

- Tiêu chuẩn riêng này áp dụng cho các thiết bị và dụng cụ phụ trợ với máy X quang cũng như sử dụng để hỗ trợ và định vị một cách tương đối các thành phần chức năng kể cả giá đỡ bệnh nhân được sử dụng để ứng dụng

bức xạ tia X

- Tiêu chuẩn này áp dụng riêng cho tất

cả các thiết bị phụ trợ không đề cập trong các tiêu chuẩn riêng khác

- Mục đích của tiêu chuẩn riêng này là thiết lập các yêu cầu riêng để thiết kế, chế tạo đảm bảo an toàn và quy định các phương pháp để chứng minh sự phù hợp với các yêu cầu đó

vải - tính cháy

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho quần áo bảo vệ công nhân khi tiếp xúc với nhiệt độ Quần áo này gồm các trang phục ngoài, được làm bằng vật liệu mềm nhằm bảo vệ các bộ phận quan trọng của cơ thể Mũ và ghệt cũng là

bộ phận của bộ quần áo này, còn các phương tiện khác bảo vệ đầu, tay và chân đều không thuộc bộ quần áo

- Tiêu chuẩn này quy định yêu cầu tính năng và phương pháp thử cho vật liệu làm quần áo bảo vệ và khuyến nghị về thiết kế cho quần áo khi cần

- Quần áo bảo vệ phù hợp với tiêu chuẩn này được dùng để bảo vệ công nhân trong thời gian dài tiếp xúc ngắn với ngọn lửa và chống lại ít nhất một loại nhiệt Nhiệt này có thể ở trạng thái đối lưu, nhiệt bức xạ, các hạt kim loại nóng chảy hoặc là tổ hợp các dạng nhiệt trên Quần áo bảo vệ phù hợp với tiêu chuẩn này có thể không hoàn toàn phù hợp với một số công việc của nhân viên cứu hỏa và thợ hàn

11

TCVN 6892 : 2001

(ISO 11934:1997)

ATBX – Bức xạ gamma và tia X – Liều kế bỏ túi kiểu

tụ điện đọc gián tiếp hoặc trực tiếp

- Tiêu chuẩn này quy định yêu cầu đối với liều kế bỏ túi kiểu tụ điện và thiết

bị đo phụ trợ khác dùng để đọc trực tiếp, gián tiếp liều bức xạ cá nhân của tia X và gamma

- Phép thử mô tả trong tiêu chuẩn này được thiết lập đối với các dụng cụ đo liều bức xạ cá nhân kết nối với thiết bị phụ trợ do nhà sản xuất quy định

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

12

TCVN 7077 : 2002

(ISO 1757:1996)

ATBX – Liều kế phim dùng cho cá nhân

- Tiêu chuẩn này quy định các đặc trưng vật lý của liều kế phim dùng cho

cá nhân và các phương pháp tương ứng để thử nghiệm đặc trưng vật lý của chúng Kết quả thử nghiệm thu được biểu thị bằng kerma không khí

và chỉ khi cần thiết, ví dụ trong trường hợp đáp ứng góc và năng lượng thì mới biểu thị bằng tương đương liều cá nhân được định lượng khi vận hành, được định nghĩa trong ICRU 47

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho các liều

kế phim dùng cho cá nhân có dải đo tối thiểu từ 200 µSv đến 1 Sv và theo quy phạm quốc gia và khuyến cáo ICRP được dùng để:

+ Xác định liều cá nhân gây bởi bức

xạ tia X hoặc gamma + Xác định liều cá nhân gây bởi bức

xạ beta, dùng có kèm theo photon hay không

- Tiêu chuẩn này áp dụng riêng cho liều kế được thiết kế để đeo trên thân người

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho nhà sản xuất hoặc cung cấp phim hoặc hệ thống liều kế, những người chịu trách nhiệm cung cấp vật liệu làm liều kế phù hợp với quy định kỹ thuật của ISO, cũng như cho người sử dụng muốn thử nghiệm sự phù hợp đó

13

TCVN 7078 – 1 :

2002 (ISO 7503-1:1988)

ATBX – Đánh giá nhiễm xạ bề mặt – Phần 1: Nguồn phát Bêta (Năng lượng Bêta cực đại lớn hơn 0,15 MeV) và nguồn phát Anpha

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho việc đánh giá nhiễm xạ bề mặt tính theo hoạt độ phóng xạ trên một đơn vị diện tích đối với các thiết bị, dụng cụ và các container chứa vật liệu phóng xạ

nguồn phát beta và anpha có suất phát

xạ beta (kể cả các điện tử đơn năng)

và hạt anpha xấp xỉ 100 hạt trên 100 phân rã đối với từng loại

14

TCVN 7078 - 2 :

2007 (ISO 7503-2:1988)

ATBX - Đánh giá nhiễm xạ bề mặt - Phần 2: Nhiễm xạ Triti trên bề mặt

- Tiêu chuẩn này áp dụng để đánh giá nhiễm xạ triti trên bề mặt thiết bị và

cơ sở làm việc, vật chứa vật liệu phóng xạ và nguồn phóng xạ kín

- Tiêu chuẩn này không áp dụng để đánh giá nhiễm xạ triti trên bề mặt da

đo liều bức xạ các đầu chi và mắt

- Tiêu chuẩn này quy định các chuẩn

cứ về tính năng và phép thử để xác định tính năng của liều kế nhiệt phát quang dự định dùng để đo liều bức xạ cho mắt và các đầu ghi (các ngón tay

và các chi được xác định như bàn tay, bàn chân, cẳng tay bao gồm khuỷu tay

và cẳng chân bao gồm xương bánh chè) đối với photon từ 15 keV đến 3 MeV và bức xạ beta từ 0,5 MeV đến 3 MeV Tiêu chuẩn này quy định điều kiện để sử dụng một hệ đọc, các quy trình và thiết bị phụ trợ thích hợp Tiêu chuẩn này không bao gồm việc tiếp cận thông tin và xử lý số liệu

- Tiêu chuẩn này quy định các chuẩn

cứ về tính năng và phép thử cho các liều kế dự định dùng để đo tương đường liều ở độ sâu 7 mg.cm -2 trong

mô ngón tay và các chi; và 300 mg.cm-2 trong mô mắt, bao gồm cả quy định đối với việc sử dụng các liều

kế dự định chỉ dùng một lần Các phantom và hệ số chuyển đổi liều thích hợp được khuyến cáo sử dụng, nhưng không loại bỏ các loại khác

- Tiêu chuẩn này thiết lập các yêu cầu cho việc xác định và chứng nhận các chất phóng xạ hở do các nhà sản xuất cung cấp nhằm mục đích pha chế hay

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

xử lý vật lý hoặc hóa học

- Yêu cầu đối với các dược chất phóng

xạ và nguồn chuẩn không đề cập trong tiêu chuẩn này

17

TCVN 7443 : 2004

(ISO 9978:1992)

ATBX - Nguồn phóng xạ kín - Phương pháp thử nghiệm rò rỉ

- Tiêu chuẩn này quy định các phương pháp thử nghiệm rò rỉ khác nhau đối với nguồn phóng xạ kín Tiêu chuẩn này quy định chi tiết quy trình sử dụng các phương pháp thử nghiệm phóng

+ Thanh tra định kỳ các nguồn phóng

xạ kín được thực hiện trong các khoảng thời gian đều đặn của quá trình làm việc

- Tiêu chuẩn này quy định các hướng dẫn và phương pháp cơ bản để đo hoạt

độ phóng xạ của các vật liệu tái chế, tái sử dụng hoặc chôn cất khi chúng được coi là chất thải không phóng xạ

từ các cơ sở hạt nhân khi vận hành hoặc tháo dỡ, để chỉ ra sự phù hợp với các tiêu chí đã được thiết lập đối với việc thải không hạn chế Tiêu chuẩn này không áp dụng cho chất thải phóng xạ thông thường

19

TCVN 7840 : 2007

(ISO 2885:1976)

Vật liệu phóng xạ - Bao bì - Thử nghiệm

- Tiêu chuẩn chỉ ra vài phương pháp

có thể thử nghiệm nguyên mẫu để thiết lập mức được chấp nhận Tiêu chuẩn này được dùng hạn chế

20

TCVN 7942 – 1 :

2008 (ISO 4037-1:1996)

ATBX – Bức xạ chuẩn tia X và tia gamma hiệu chuẩn liều kế và máy đo suất liều và xác định đáp ứng của thiết bị theo năng lượng photon – Phần 1:

Đặc tính bức xạ và phương pháp tạo ra bức xạ

- Tiêu chuẩn này quy định đặc tính và phương pháp tạo ra bức xạ chuẩn gamma, tia X để hiệu chuẩn thiết bị đo liều cấp độ bảo vệ, thiết bị đo suất kerma không khí trong dải đo từ 10 µGy/h tớ 10 Gy/h và để xác định đáp ứng của thiết bị như là hàm theo năng lượng của hạt photon Phương pháp tạo ra một nhóm bức xạ chuẩn cho một dải năng lượng photon riêng biệt được mô tả trong bốn mục, các mục này chỉ rõ đặc tính của các bức xạ đó Bốn nhóm bức xạ chuẩn bao gồm: + Nhóm bức xạ có năng lượng trong khoảng 7 keV đến 250 keV, bức xạ tia

X được lọc và bức xạ gamma của 241;

Am-+ Nhóm bức xạ có năng lượng trong khoảng 8 keV đến 100 keV, bức xạ tia

X đặc trưng;

+ Nhóm bức xạ có năng lượng trong khoảng 600 keV đến 1,3 MeV, bức xạ gamma phát ra từ nhân phóng xạ; + Nhóm bức xạ có năng lượng trong khoảng 4 MeV đến 9 MeV, bức xạ gamma do lò phản ứng và các máy gia tốc phát ra

21

TCVN 7942 - 2 :

2008 (ISO 4037 - 2:1997)

ATBX - Bức xạ chuẩn tia X và tia gamma hiệu chuẩn liều kế và máy đo suất liều và xác định đáp ứng của thiết bị theo năng lượng photon - phần 2: Đo liều trong bảo vệ bức

xạ cho dải năng lượng từ 8KeV đến

- Tiêu chuẩn này đưa ra các quy trình

đo liều bức xạ chuẩn tia X và gamma

để hiệu chuẩn thiết bị bảo vệ bức xạ trong dải năng lượng từ xấp xỉ 8 keV đến 1,3 MeV và từ 4 MeV đến 9 MeV Các phương pháp tạo bức xạ và các suất kerma danh định thu được từ các bức xạ chuẩn này được nêu trong tiêu chuẩn TCVN 7942-1:2008 (ISO 4037- 1:1996)

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

1.3MeV và từ 4MeV đến 9MeV

22

TCVN 7944 : 2008

(ISO 2889:1975)

ATBX – Các nguyên tắc chung về lấy mẫu chất phóng xạ trong không khí

- Tiêu chuẩn này đưa ra các nguyên tắc chung được áp dụng để nhận được các mẫu đại diện của các chất phóng

xạ trong không khí và quy định các phương pháp và các loại vật liệu sử dụng để lấy mẫu khí và hạt

- Các nguyên tắc chung này giới hạn trong việc thu gom mẫu; không bao gồm việc đo các chất phóng xạ thu gom được Điều này không có ý nghĩa

là việc đo và đánh giá mẫu không quan trọng bằng việc lấy mẫu Mặc dù việc đo và đánh giá mẫu một cách chính xác là rất cần thiết, nhưng điều này chỉ có giá trị khi mẫu thu được phản ánh đúng các điều kiện phân tích

23

TCVN 7945 – 1 :

2008 (ISO 10648-1:1997)

ATBX – Tủ cách ly – Phần 1: Nguyên tắc thiết kế

- Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các

tủ cách ly hay các đường phụ trợ của

tủ dùng để làm việc với:

+ Chất phóng xạ và/hoặc sản phẩm độc hại cần cách ly để bảo vệ con người và môi trường;

+ Những sản phẩm dễ bị ảnh hưởng cần có môi trường không khí đặc biệt hay môi trường vô trùng

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho ba loại

tủ cách ly:

+ Hộp găng tay;

+ Hộp kẹp gắp, và;

+ Tủ cách ly với kích thước lớn hơn,

sử dụng tay điều khiển từ xa gắn vào sau tường che chắn riêng

- Một kích thước của hai kiểu hộp kẹp gắp và tủ cách ly với kích thước lớn dùng với tay điều khiển sẽ được đưa ra trong một tiêu chuẩn khác về lắp đặt kẹp gắp và tay điều khiển

24

TCVN 7945 - 2 :

2008 (ISO10648-2:1994)

ATBX - Tủ cách ly - Phần 2: Phân loại theo độ kín và các phương pháp kiểm tra

- Tiêu chuẩn này đưa ra việc phân loại

tủ cách ly theo độ kín và quy định các phương pháp kiểm tra độ kín để: + Kiểm tra sản xuất tại nhà máy + Kiểm tra nghiệm thu tại phòng thí nghiệm;

+ Kiểm tra trước khi hoạt động;

+ Kiểm tra định kỳ trong quá trình vận hành

- Hai loại kiểm tra sau phải tuân theo các tiêu chuẩn liên quan khác và các quy định tại địa phương

- Mục đích của tiêu chuẩn là giúp cho các nhà sản xuất, nhà cung cấp, người

sử dụng và cơ quan có thẩm quyền có được những nguyên tắc thống nhất trong quy trình kiểm tra độ kín của tủ cách ly và xác định mức rò rỉ

1.2.2 Nhận xét chung: Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực đo lường, kiểm tra trên đây đã đề cập tới các nội dung sau đây:

- Đưa ra được phương pháp và kỹ thuật xác định tổng hoạt độ phóng xạ Anpha, Beta trong nước không mặn

- Đưa ra được phương pháp thử nghiệm và đánh giá tính dễ tẩy xạ của các bề mặt bị nhiễm bẩn phóng xạ

- Đưa ra được các yêu cầu phục vụ cho công tác kiểm tra các thiết bị y

tế có sử dụng thiết bị phát bức xạ, nguồn phóng xạ như: thiết bị xạ trị

sử dụng nguồn phóng xạ phát tia gamma, thiết bị X-quang y tế, thiết

bị xạ trị áp sát, máy X-quang điều trị có năng lượng từ 10 keV đến 1 MeV,…

- Đưa ra được đặc trưng vật lý và các phương pháp kiểm tra đối với các thiết bị đo liều cá nhân như: liều kế phim, liều kế nhiệt phát quang,…

- Đưa ra được các phương pháp để đo hoạt độ của các vật liệu tái chế, tái sử dụng hoặc chôn cất khi chúng được coi là chất thải không phóng

xạ từ các cơ sở hạt nhân khi vận hành hoặc tháo dỡ

- Đưa ra được phương pháp thử nghiệm rò rỉ chất phóng xạ và rò rỉ bức

xạ đối với các mẫu nguyên của bao bì được thiết kế để vận chuyển các vật liệu phóng xạ

- Đưa ra được quy định đặc tính và phương pháp tạo ra bức xạ chuẩn gamma, tia X để hiệu chuẩn thiết bị đo liều cấp độ bảo vệ, thiết bị đo suất kerma không khí trong dải đo từ 10 µGy/h tới 10 Gy/h; để xác định đáp ứng của thiết bị như là hàm theo năng lượng của hạt photon; đưa ra được các quy trình đo liều bức xạ chuẩn tia X và gamma để hiệu chuẩn thiết bị bảo vệ bức xạ trong dải năng lượng từ xấp xỉ 8 keV đến 1,3 MeV và từ 4 MeV đến 9 MeV

- Đưa ra được các nguyên tắc chung về lấy mẫu phóng xạ trong không khí

- Đưa ra được nguyên tắc thiết kế, phân loại độ kín và phương pháp kiểm tra đối với tủ cách ly

Các tiêu chuẩn Việt Nam về lĩnh vực đo lường, kiểm tra mới chỉ đề cập tới một số đại lượng đo như hoạt độ phóng xạ, liều lượng bức xạ còn rất nhiều các tiêu chuẩn kiểm tra vật liệu của ngành công nghiệp hạt nhân như nhiên liệu hạt nhân, vật liệu hạt nhân chưa được đề cập tới, các tiêu chuẩn kiểm tra vật liệu bằng kỹ thuật hạt nhân cũng chưa có

1.3 Các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia đề cập đến lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp:

1.3.1 Tổng hợp thống kế các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp:

Đối với lĩnh vực công nghiệp, hiện tại hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia của Việt Nam có 17 tiêu chuẩn Nội dung của những tiêu chuẩn này chỉ mới đề cập được 3 lĩnh vực:

+ Thiết bị đo hạt nhân trong công nghiệp;

+ Chụp ảnh phóng xạ công nghiệp và

+ Chiếu xạ công nghiệp

Bảng 1.3 - Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực ứng dụng bức xạ

trong công nghiệp

1

TCVN 7941 : 2008

(ISO 7205:1986)

Máy đo hạt nhân - Máy

đo được thiết kế để lắp đặt cố dịnh

- Tiêu chuẩn này thiết lập các đặc trưng cho máy đo hạt nhân được thiết kế để lắp đặt cố định, bao gồm:

+ Phân loại máy đo và các thiết bị che chắn;

+ Yêu cầu về kết cấu kỹ thuật và

vận hành để bảo vệ bức xạ khi sử dụng nguồn phóng xạ;

+ Phương pháp kiểm soát và thử việc tuân thủ các yêu cầu kể trên của máy đo;

+ Các chỉ số được hiển thì trên máy

đo

- Ngoài các yêu cầu về kết cấu kể trên, máy đo còn phải tuân thủ các quy định hiện hành

2

TCVN 7943 - 2008

(ISO 3999:2004)

ATBX – Thiết bị dùng trong chụp ảnh gamma công nghiệp – Qui định

kỹ thuật đối với tính năng, thiết kế và các phép thử nghiệm

- Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu về tính năng, thiết kế và kiểm tra đối với thiết bị chụp ảnh gamma buồng chiếu xách tay, di động và

cố định thuộc nhiều loại khác nhau

- Tiêu chuẩn này áp dụng cho các thiết bị được thiết kế để sử dụng có kiểm soát bức xạ gamma phát ra từ nguồn phóng xạ kín để chụp ảnh công nghiệp nhằm bảo vệ con người khi sử dụng thiết bị đúng theo các quy định hiện hành về an toàn bức xạ

- Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu cơ bản về an toàn trong thiết

kế, lắp đặt, sử dụng và bảo quản thiết bị chiếu xạ sử dụng nguồn đồng vị gamma như Co-60 Tiêu chuẩn này đề cập đến khía cạnh an toàn bức xạ của thiết bị chiếu xạ trường rộng có nguồn phóng xạ được bảo quản khô (hạng II) và bảo quản ướt (hạng IV)

- Tiêu chuẩn này cũng có thể được

áp dụng đối với thiết bị chiếu xạ sử dụng nguồn Cs-137

4 TCVN 7247:2008

(Codexstan 106-1983

REV.1-2003)

Thực phẩm chiếu xạ

Yêu cầu chung - Tiêu chuẩn này áp dụng cho các loại thực phẩm được xử lý bằng

bức xạ ion hóa, được sử dụng kết hợp với các quy phạm vệ sinh, tiêu

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

chuẩn thực phẩm và các quy phạm vận chuyển

- Tiêu chuẩn này không áp dụng cho các thực phẩm được chiếu xạ bởi các dụng cụ đo được sử dụng cho mục đích kiểm tra

- Tiêu chuẩn thực hành này đưa ra chương trình đánh giá chất lượng lắp đặt đối với máy chiếu xạ và quy trình đo liều cần tuân theo trong quá trình xác định các đặc trưng của máy chiếu xạ, xác lập các đặc trưng của quá trình chiếu xạ và xử

lý thực phẩm hàng ngày trong thiết

bị chiếu xạ nhằm đảm bảo rằng tất

cả sản phẩm thực phẩm đều được

xử lý bằng bức xạ ion từ nguồn đồng vị phóng xạ gamma với dải liều hấp thụ đã định Các quy trình khác liên quan đến việc xác định chất lượng vận hành, chất lượng thực hiện quy trình và xử lý thường xuyên có ảnh hưởng đến liều hấp thụ trong sản phẩm cũng được xem xét

xạ hãm) dùng để xử lý thực phẩm

- Tiêu chuẩn thực hành này đưa ra chương trình đánh giá chất lượng lắp đặt đối với máy chiếu xạ và quy trình đo liều cần tuân theo trong chương trình đánh giá chất lượng vận hành, chất lượng thực hiện quy trình và xử lý thường xuyên đối với thiết bị chiếu xạ xử lý thực phẩm bằng chùm tia điện tử năng lượng cao và tia X nhằm đảm bảo thực phẩm được xử lý trong dải liều hấp thụ đã định Các quy trình khác liên quan đến việc xác định chất lượng vận hành, chất lượng thực hiện quy trình và xử lý thường xuyên có ảnh hưởng đến liều hấp thụ trong sản phẩm cũng được xem xét

cơ bản cần được thực hiện đúng để chiếu xạ thực phẩm đạt được hiệu quả, nhằm duy trì được chất lượng

và tạo ra sản phẩm thực phẩm an toàn và phù hợp cho tiêu dùng

- Quy phạm này đề cập đến các sản phẩm thực phẩm được xử lý bằng bức xạ gamma, tia X hay chùm điện tử với mục đích kiểm soát các

vi sinh vật gây bệnh, giảm quần thể sinh vật, tạp nhiễm và diệt côn trùng, ức chế sự nảy mầm của thực phẩm dạng củ và kéo dài thời gian bảo quản của thực phẩm dễ hỏng

- Quy phạm này đưa ra các yêu cầu

về quá trình chiếu xạ tại cơ sở chiếu xạ và cũng đề cập đến khía cạnh khác của quá trình như sơ chế và/hoặc thu hoạch, xử lý sau thu hoạch, bảo quản, vận chuyển, đóng gói, chiếu xạ, dán nhãn, xử lý và bảo quản sau chiếu xạ và đào tạo

8

TCVN 7413:2010

(ASTM F1356:2008)

Tiêu chuẩn thực hành chiếu xạ để kiểm soát các vi sinh vật gây bệnh

và các vi sinh vật khác trong thịt đỏ, thịt gia cầm tươi và đông lạnh

- Tiêu chuẩn thực hành này đưa ra các quy trình chiếu xạ thịt đỏ và thịt gia cầm tươi hoặc đông lạnh

- Tiêu chuẩn này bao trùm các dải liều hấp thụ được sử dụng để làm bất hoạt các ký sinh trùng và giảm lượng vi khuẩn trong thịt đỏ, gia cầm tươi đông lạnh Các liều này thường nhỏ hơn 10 kGy

- Tiêu chuẩn này đề cập đến việc chiếu xạ sản phẩm bao gói sẵn để bán lẻ hoặc để sử dụng như một thành phần của các sản phẩm khác Tiêu chuẩn này cũng đề cập đến việc chiếu xạ sản phẩm chưa bao gói

9 TCVN 7414:2010 Quy phạm thực hành

chiếu xạ tốt để kiểm - Quy phạm này áp dụng cho các loài thủy hải sản nước mặn hoặc

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

(ASTM F1356:2008) soát vi khuẩn trong cá,

đùi ếch và tôm

nước ngọt bao gồm: cá và tôm ở dạng ướp lạnh và đông lạnh; đùi ếch ở dạng đông lạnh

- Quy phạm này không áp dụng cho các loại thực phẩm động vật khác có nguồn gốc nước mặn hoặc nước ngọt

- Tiêu chuẩn này đưa ra các quy trình chiếu xạ cho gia vị, thảo mộc

và rau thơm dạng khô để kiểm soát

vi sinh vật Nhìn chung, các loại thực phẩm này có độ ẩm từ 4,5 % đến 12 % và ở dạng nguyên, dạng nghiền, băm nhỏ hoặc ở dạng bột khác hoặc là ở dạng hỗn hợp Khi ở dạng hỗn hợp thì có thể chứa muối natri clorua và các lượng nhỏ của nguyên liệu thực phẩm khô thường được dùng trong các hỗn hợp đó

- Hướng dẫn này bao gồm dải liều hấp thụ từ 3 kGy đến 30 kGy

11

TCVN 7416:2004

Quy phạm thực hành chiếu xạ tốt để diệt côn trùng trong cá khô và cá khô ướp muối

12

TCVN 7509:2005

Quy phạm thực hành chiếu xạ tốt để diệt côn trùng trong các loại hạt

ngũ cốc

- Quy phạm này áp dụng cho các loại hạt ngũ cốc khô bao gồm: lúa

mỳ, lúa mạch, gạo, ngô và milo

- Quy phạm này đề cập đến việc sử dụng chiếu xạ để diệt các loài chân đốt như côn trùng và mạt có trong các hạt ngũ cốc khô Chiếu xạ, giống như các kỹ thuật bảo quản tốt, là một trong các phương pháp bảo quản hạt ngũ cốc khỏi các loài côn trùng gây hại Trong quy phạm này, chiếu xạ không được sử dụng với mục đích khác

13

TCVN 7510:2005

Quy phạm thực hành chiếu xạ tốt để kéo dài thời gian bảo quản

- Quy phạm này áp dụng cho các loại quả tươi nhiệt đới, bao gồm: chuối, xoài và đu đủ

chuối, xoài và đu đủ - Mục đích của việc chiếu xạ là để

kéo dài thời gian bảo quản chuôi, xoài và đu đủ bằng cách làm chậm quá trình chín tự nhiên của quả Các hiệu ứng khác của chiếu xạ như giảm vi sinh vật gây thối quả hoặc diệt côn trùng có thể được đảm bảo, nhưng không phải là mục đích chính của quy phạm này

lý kiểm dịch thực vật

- Tiêu chuẩn này cung cấp các quy trình xử lý bằng tia vức xạ đối với sản phẩm nông sản tươi, ví dụ: quả, rau và hoa cắt như một biện pháp

xử lý kiểm dịch thực vật Tiêu chuẩn này áp dụng để xử lý nhằm kiểm soát côn trùng thường có trong sản phẩm nông sản tươi

- Dải liều điển hình được sử dụng

để xử lý kiểm dịch thực vật nằm trong khoảng từ 150 Gy đến 600

Gy Liều tối thiểu hoặc tối đa thực

tế có thể cao hơn hoặc thấp hơn dải liều này, phụ thuộc vào loại côn trùng cần kiểm soát và khả năng chịu đựng bức xạ của loại quả cụ thể với bức xạ Nếu liều tối thiểu cần để đạt hiệu suât kiểm dịch mong muốn cao hơn sức chịu đựng bức xạ của sản phẩm thì việc xử lý chiếu xạ đó là không thích hợp

15

TCVN 7512:2005

Quy phạm thực hành chiếu xạ tốt để ức chế

sự nảy mầm của các loại củ và thân củ

- Quy phạm này áp dụng cho các loại củ và thân củ dễ bị nảy mầm trong thời gian bảo quản

xạ và không có bất kỳ vi sinh vật

tt Số hiệu Tên tài liệu Tóm tắt nội dung

nào có thể tồn tại

16

TCVN 7513:2005

Quy phạm thực hành chiếu xạ tốt để kiểm soát vi sinh vật gây bệnh trong thức ăn gia

cầm

- Quy phạm này áp dụng cho các loại thức ăn gia cầm có thành phần chủ yếu là các loại hạt như ngô, lúa

mỳ hoặc lúa mạch, bánh kho dầu (của các hạt có dầu như: đỗ tương), hạt hướng dương, lạc, hạt bông, hạt cải, v.v… và các sản phẩm protein

có nguồn gốc động vật như bột cá, bột thịt và bột xương, bột phụ phẩm từ động vật

- Mục đích của chiếu xạ là để khử nhiễm thức ăn gia cầm hoặc các thành phần thức ăn để giảm số lượng vi sinh vật như vi khuẩn, nấm mốc và/hoặc côn trùng gây hại Chiếu xạ không nhằm mục đích bảo quản

17

TCVN 7514:2005

Quy phạm thực hành chiếu xạ tốt để diệt côn trùng trong các loại quả khô và các loại hạt khô

- Quy phạm này áp dụng cho các loại quả đã loại nước, làm khô hoặc sấy khô (ví dụ như táo, mơ, dừa, chà là, sung, lê, mận, nho khô v.v…) và các loại hạt khô (ví dụ như: hạnh quả, hạt điều, quả hồ trăn, quả óc chó v.v…) được chế biến phù hợp với thực hành vệ sinh

và sản xuất tốt

- Quy phạm này đề cập đến việc chiếu xạ để diệt côn trùng trong các loại quả khô và hạt khô Quy phạm này không đề cập đến khả năng kiểm soát sự phát triển của nấm mốc ở độ ẩm cao, mà điều này đạt được bởi thực hành sản xuất tốt và thực hành vệ sinh tốt

18 TCVN7393-1:2009

(ISO 11137-1:2006)

Khử trùng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe

Khử trùng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe – Bức xạ - Phần 1: Các yêu cầu trong phát triển , phê chuẩn

và kiểm soát thường xuyên một quá trình khử trùng các thiết bị y tế

19 TCVN7393-2:2009

(ISO 11137-2:2006)

Khử trùng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe

Khử trùng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe – Bức xạ - Phần 2: Thiết lập liều khử trùng

20 TCVN7249:2008

(ISO/ASTM51431 –

05)

Phương pháp thực hiện chuẩn để đo liều trong các cơ sở bức xạ dùng chùm tia điện tử và tia

X để xử lý thực phẩm

Phương pháp thực hiện chuẩn để

đo liều trong các cơ sở bức xạ dùng chùm tia điện tử và tia X để xử lý thực phẩm

1.3.2 Nhận xét chung: Các tiêu chuẩn, qui chuẩn quốc gia trong lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp trên đây đã đề cập tới các nội dung sau đây: Đối với các thiết bị đo hạt nhân trong công nghiệp: hiện tại chỉ có 01 tiêu chuẩn đề cập đến đặc trưng cho máy đo hạt nhân được thiết kế để lắp đặt

cố định

Đối với lĩnh vực chụp ảnh phóng xạ công nghiệp: hiện tại cũng chỉ có

01 tiêu chuẩn quy định các yêu cầu về tính năng, thiết kế và kiểm tra đối với thiết bị chụp ảnh gamma buồng chiếu xách tay, di động và cố định thuộc nhiều loại khác nhau

Đối với chiếu xạ công nghiệp, hiện tại có 15 tiêu chuẩn bao gồm: Yêu cầu chung đối với thiết bị chiếu xạ công nghiệp sử dụng nguồn đồng vị gamma, yêu cầu chung đối với thực phẩm chiếu xạ và các tiêu chuẩn thực hành chiếu xạ tốt

Các tiêu chuẩn Việt Nam về lĩnh vực ứng dụng bức xạ trong công nghiệp chủ yếu tập trung vào chiếu xạ công nghiệp Tuy nhiên số lượng các tiêu chuẩn còn rất hạn chế Nếu như ở Việt Nam số tiêu chuẩn trong lĩnh vực chiếu xạ công nghiệp mới chỉ có 15 tiêu chuẩn thì riêng công nghệ xử lý bức

xạ ASTM đã có 52 tiêu chuẩn, ISO có 5 tiêu chuẩn Trong lĩnh vực kiểm tra không phá hủy Việt Nam mới chỉ có 01 tiêu chuẩn thì riêng tổ chức ISO đã có

19 tiêu chuẩn, ASTM có 15 tiêu chuẩn Các tiêu chuẩn trong lĩnh vực chiếu

xạ công nghiệp mà ISO và ASTM đưa ra tập trung vào các vấn đề: Phương pháp xác định liều bức xạ trong các quá trình chiếu xạ; Quy trình chuẩn cho quá trình chiếu xạ đối với các đối tượng khác nhau Các tiêu chuẩn trong lĩnh vực kiểm tra không phá hủy mà ISO và ASTM đưa ra tập trung vào các vấn đề: Các nguyên tắc cơ bản của chụp ảnh phóng xạ công nghiệp; Phân loại phim và xử lý phim; Xác định chất lượng ảnh; Các phương pháp phân tích hóa học bề mặt; Các phương pháp xác định các nhân phóng xạ bằng phổ kế gamma Các tiêu chuẩn Việt Nam xây dựng đều dựa trên các tiêu chuẩn của ISO và ASTM vì vậy có sự hài hòa tốt của các tiêu chuẩn Việt Nam so với các tiêu chuẩn thế giới