Nghiên cứu phương án thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt trên địa bàn xã Phong Hóa - huyện Tuyên Hóa - tỉnh Quảng Bình

Khi nói đến rác, nhiều người thường nghĩ đó là vấn đề cấp bách của các đô thị hay các thành phố lớn. Điều đó đúng nhưng chưa đủ, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, nhất là kỹ thuật sản xuất, nhiều loại giấy, hộp đóng gói được làm chủ yếu bằng ni lông, nhựa, thiếc... rất tiện lợi, góp phần làm thay đổi phong cách và tập quán sinh hoạt của nhiều người dân từ nông thôn đến thành thị. Song bên cạnh các mặt tích cực ấy là lượng rác thải ra môi trường ngày càng lớn, không chỉ ở các đô thị mà còn ở các vùng nông thôn, nó đã và đang trở thành vấn đề được mọi người quan tâm. Đặc biệt là các vùng nông thôn chưa có một giải pháp cụ thể về thu gom, xử lý các nguồn rác thải, những đống rác được hình thành ở rất nhiều nơi, từ đường làng, ngõ xóm rồi đến các trục đường công cộng, đến ngoài cánh đồng, trong vườn nhà ... làm mất dần không khí trong lành nơi thôn quê, làm ô nhiễm môi trường sống. Phong Hóa là một xã miền núi nghèo của huyện Tuyên Hóa, khu vực chịu nhiều ảnh hưởng như lụt, bão...đã làm cản trở nhiều đến sự phát triển kinh tế, xã hội của xã. Tuy nhiên, bằng sự năng động trong thay đổi cơ cấu ngành nghề, tích cực chủ động tìm kiếm thị trường, thường xuyên thay đổi kỹ thuật sản xuất... nền kinh tế của xã đã có sự cải thiện rõ rệt, thu nhập tăng, đời sống của người dân được nâng cao, đặc biệt là trong những năm gần đây. Song, gắn liền với sự phát triển về kinh tế xã hội và đời sống nhân dân, ô nhiễm môi trường đang là vấn đề nan giải được đặt ra trước mắt mà chưa có một giải pháp cụ thể về quản lý rác thải tại địa bàn xã. Bởi vậy vấn đề rác thải đang là vấn đề cần phải được quan tâm một cách đúng mực. Vậy thực trạng rác thải trên địa bàn xã Phong Hóa như thế nào? Cách thu gom và xử lý ra sao? Đâu là nguyên nhân của việc rác thải bị xả bừa bãi? Làm sao để khắc phục tình trạng đó? Để hạn chế mức ô nhiễm môi trường do rác thải nói chung và rác thải sinh hoạt nói riêng tại khu vực xã Phong Hóa chúng ta phải có những nhìn nhận và đánh giá nghiêm túc vấn đề ô nhiễm môi trường tại khu vực này trên cơ sở đó đưa ra giải pháp để cải thiện môi trường khu vực nghiên cứu. Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu phương án thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt trên địa bàn xã Phong Hóa - huyện Tuyên Hóa - tỉnh Quảng Bình” làm khóa luận tốt nghiệp của mình.

Lời Cảm Ơn

Sau hơn 4 năm cố gắng vượt qua khó khăn để học tập nâng cao trình độ chuyên môn; được sự quan tâm tạo điều kiện, giúp đỡ của Cơ quan và các đồng nghiệp; sự ủng hộ giúp đỡ của gia đình và bạn bè; Trường Đại học Kinh tế Huế và các thầy giáo, cô giáo đã tận tình truyền đạt kiến thức; đến nay tôi đã hoàn thành chương trình đào tạo đại học chuyên ngành kinh tế tài nguyên & môi trường và khóa luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Ban Giám hiệu Nhà trường, Phòng Đào tạo, cô giáo chủ nhiệm lớp cùng toàn thể các thầy giáo, cô giáo của Trường Đại học Kinh tế và các thầy, cô giáo khác cùng tham gia giảng dạy đã nhiệt tình giảng dạy, hướng dẫn, tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này

Tôi xin chân thành cảm ơn UBND xã Phong Hóa, các anh chị, các cô chú đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này

Đặc biệt, tôi xin trân trọng cảm ơn Th.s Nguyễn Quang Phục đã trực tiếp hướng dẫn tận tình và đóng góp nhiều ý kiến giúp tôi hoàn thành đề tài này

Tuy đã có nhiều cố gắng những luận văn này cũng không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong được các thầy giáo, cô giáo và

các đồng nghiệp tiếp tục chỉ bảo, giúp đỡ để luận văn được hoàn thiện hơn

Quảng Bình, ngày 05 tháng 05 năm 2013

Sinh viên Trần Thị Hồng Thắm

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Mục lục ii

Danh mục các chữ viết tắt và ký hiệu v

Danh mục các sơ đồ biểu đồ vi

Danh mục các biểu bảng vii

Tóm tắt nghiên cứu viii

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 4

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 4

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 4

1.1.1 Lý luận về ô nhiễm môi trường và rác thải 4

1.1.1.1 Một số khái niệm về môi trường và rác thải 4

1.1.1.2 Tác động của rác thải đến môi trường 7

1.1.2 Các phương pháp xử lý chất thải 10

1.1.2.1 Ủ rác thành phân bón hữu cơ 10

1.1.2.2 Đổ rác thành đống hay bãi rác hở 11

1.1.2.3 Bãi chôn rác vệ sinh 12

1.1.2.4 Đốt rác 13

1.1.2.5 Chôn rác thải dưới biển 13

1.1.2.6 Phương pháp nhiệt phân 14

1.1.3 Yêu cầu của việc quản lý chất thải rắn 14

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 16

1.2.1 Kinh nghiệm quản lý rác thải của một số nước trên thế giới 16

1.2.2 Kinh nghiệm quản lý rác thải tại một số địa phương ở Việt Nam

19

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG QUẢN LÝ RÁC THẢI XÃ PHONG HÓA HUYỆN TUYÊN HÓA TỈNH QUẢNG BÌNH 24

2.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 24

2.1.1 Điều kiện tự nhiên 24

2.1.1.1 Vị trí địa lý 24

2.1.1.2 Đặc điểm khí hậu, thủy văn 24

2.1.1.3 Địa hình 25

2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của xã 25

2.1.2.1 Tình hình phân bổ đất đai của xã 25

2.1.2.2 Dân số và lao động 27

2.1.2.3 Cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất và nhân dân ở xã 30

2.1.3 Kết quả sản xuất kinh doanh các ngành kinh tế của xã 31

2.2 Thực trạng rác thải và xử lý rác thải tại địa bàn xã Phong Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình 33

2.2.1 Tổng quan về các hộ điều tra 33

2.2.2 Thực trạng rác thải của các hộ điều tra 35

2.2.2.1 Nguồn xả thải 35

2.2.2.2 Số lượng và cơ cấu các loại rác thải 36

2.2.2.3 Tình hình quản lí rác thải của các hộ điều tra 38

2.2.2.4 Cách xử lý rác thải của các hộ điều tra 39

2.2.2.5 Nhân thức của người dân về quản lý rác thải 41

2.2.3 Nghiên cứu và đề xuất các phương án thu gom và xử lý rác thải 42

2.2.4.1 Nhóm yếu tố kinh tế - xã hội 45

2.2.4.2 Cơ chế chính sách, chủ trương của nhà nước 46

CHƯƠNG III CÁC GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG THU GOM VÀ XỬ LÝ RÁC THẢI XÃ PHONG HÓA HUYỆN TUYÊN HÓA TỈNH QUẢNG BÌNH 48

3.1 Giải pháp 48

3.1.1 Giải pháp về thể chế, chính sách 48

3.1.2 Giải pháp về phía chính quyền địa phương 48

3.1.3 Giải pháp xã hội hoá công tác quản lý chất thải rắn 50

3.1.4 Giải pháp về thông tin, giáo dục, tuyên truyền 50

3.1.5 Giải pháp về mặt kĩ thuật 51

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 53

1 KẾT LUẬN 53

2 KIẾN NGHỊ 54

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH-HĐH Công nghiệp hóa- hiện đại

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1 Tình hình phân bổ đất đai của xã Phong Hóa, huyện Tuyên Hóa,

tỉnh Quảng Bình qua 3 năm 26

Bảng 2 Tình hình dân số và lao động của xã Phong Hóa qua 3 năm 29

Bảng 3 Kết quả sản xuất kinh doanh của xã Phong Hóa qua 3 năm 32

Bảng 4: Tình hình cơ bản của các hộ điều tra năm 2013 34

Bảng 5: Thu nhập của các hộ điều tra năm 2013 35

Bảng 6: Nguồn rác thải sinh hoạt của các hộ điều tra 35

Bảng 7: Số lượng và cơ cấu loại rác thải từ sinh hoạt của các hộ điều tra năm 36

Bảng 8: Tỷ lệ các hộ điều tra có dụng cụ chứa rác 38

Bảng 9: Ý kiến về rác phân loại rác thải của các hộ điều tra 38

Bảng 10: Cách xử lí đối với một số loại rác của các hộ điều tra 39

Bảng 11: Các cách xử lý rác của các hộ điều tra 40

Bảng 12: Nhận thức về mức độ gây hại rác thải của các hộ điều tra 41

Bảng 13: Tổng hợp ý kiến đánh giá về thu gom rác thải của các hộ điều tra .42

Bảng 14: Các mức phí thu gom của các hộ sẵn lòng trả để bảo vệ môi trường 43

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 1: Sơ đồ nguồn phát sinh rác thải 5

Sơ đồ 2 Tác động của rác thải đến môi trường và sinh vật 9

Sơ đồ 3: Quy trình chôn lấp rác thải ở bãi chôn lấp rác thải sinh hoạt 44

Biểu đồ 1: Số lượng và cơ cấu của các loại rác thải từ sinh hoạt của các hộ điều tra 36

TÓM TẮT NGHIÊN CỨU

Bảo vệ môi trường luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm Bảo vệ môi trường

là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi tổ chức, gia đình và của mỗi người Xã Phong Hóa

là khu vực này đang trên đà phát triển theo hướng CNH – HĐH, cùng với dân sốngày càng tăng, theo đó vấn đề ô nhiễm môi trường ngày càng xấu đi trên địa bàn.Tuy nhiên do ý thức của người dân, do các cấp lãnh đạo vấn nạn rác thải đang làvấn đề cấp bách của xã Xuất phát từ thực tế trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài

“Nghiên cứu phương án thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt trên địa bàn xã PhongHóa- huyện Tuyên Hóa- tỉnh Quảng Bình”

Mục tiêu của đề tài là đánh giá thực trạng thu gom và xử lý rác thải sinh hoạttrên địa bàn xã Phong Hóa, đồng thời phân tích một số yếu tố ảnh hưởng tới công tácthu gom và xử lý rác thải Từ đó đề xuất một số khuyến nghị nhằm tăng cường côngtác quản lý rác thải trên địa bàn Để tiến hành nghiên cứu đề tài này tôi sử dụng kếthợp nhiều phương pháp nghiên cứu như phương pháp thu thập thông tin, phươngpháp xử lý và phân tích số liệu cùng với hệ thống nhóm các chỉ tiêu nghiên cứu.Hiện nay trên địa bàn có rất nhiều nguồn phát sinh rác thải nhưng chủ yếu rácđược phát sinh từ các khu dân cư với 1.226 hộ dân, 4913 người, 149 cửa hàng đạilý Với tổng khối lượng rác phát sinh một ngày khoảng 3,1 tấn

Tình hình quản lý rác thải trên địa bàn xã:

- Trung bình mỗi ngày mỗi hộ phát sinh ra 3,67 kg rác thải, với mức trungbình của mỗi người là 1,1kg/ ngày Với các loại rác thải chủ yếu là bao bì nilon, rau

cỏ, lá cành cây

- Trên địa bàn xã hiện nay chưa có đội thu gom rác thải, hiện với các loại rácthải tái chế chủ yếu được người dân thu gom và đem bán lấy tiền, các loại thức ănthừa chủ yếu cho gia súc, gia cầm Còn các loại rác khác được xử lý tại các giađình, với các cách như đốt, có 66,77% hộ sử dụng, thải tự do ra môi trường, với11,67% hộ dân, tập kết rác thành đống, với 11,67% hộ dân

Qua tìm hiểu được biết hiện có rất nhiều hộ có mong muốn lập đội tổ thu gomrác, có 42 hộ sẵn sàng đóng phí thu gom rác thải, để bảo vệ môi trường nông thôn.Tuy nhiên, cần có sự tham gia và hộ trợ của nhiều thành phần, để việc bảo vệ môitrường được tốt hơn.

Các yếu tố ảnh hưởng tới công tác quản lý rác thải trên địa bàn, như điều kiện

về tự nhiên và các nhân tố kinh tế xã hộ, thêm vào đó là các chủ trương chính sáchcủa chính quyền

Nguyên nhân và tồn tại làm cho việc quản lý rác thải trên địa bàn chưa tốt Cónhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân về việc thực hiên công tác BVMT củacác tổ chức, cá nhân chưa diễn ra thường xuyên Người dân còn mang nặng tưtưởng bao cấp, người dân chưa tham gia nhiệt tình trong vấn đề thu gom rác

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của công tác quản lý rác thải trong thời gian tớicần mở rộng công tác tuyên truyền, đi sát vào thực tế người dân Tăng cường các biệnpháp về thể chế, xã hội hoá công tác thu gom Thu hút vốn đầu tư tư nhân cho côngtác môi trường Thực hiện công tác thu gom để môi trường luôn đảm bảo sạch sẽ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Khi nói đến rác, nhiều người thường nghĩ đó là vấn đề cấp bách của các đô thịhay các thành phố lớn Điều đó đúng nhưng chưa đủ, với sự phát triển của khoa học

kỹ thuật, nhất là kỹ thuật sản xuất, nhiều loại giấy, hộp đóng gói được làm chủ yếubằng ni lông, nhựa, thiếc rất tiện lợi, góp phần làm thay đổi phong cách và tập quánsinh hoạt của nhiều người dân từ nông thôn đến thành thị Song bên cạnh các mặt tíchcực ấy là lượng rác thải ra môi trường ngày càng lớn, không chỉ ở các đô thị mà còn ởcác vùng nông thôn, nó đã và đang trở thành vấn đề được mọi người quan tâm Đặcbiệt là các vùng nông thôn chưa có một giải pháp cụ thể về thu gom, xử lý các nguồnrác thải, những đống rác được hình thành ở rất nhiều nơi, từ đường làng, ngõ xóm rồiđến các trục đường công cộng, đến ngoài cánh đồng, trong vườn nhà làm mất dầnkhông khí trong lành nơi thôn quê, làm ô nhiễm môi trường sống

Phong Hóa là một xã miền núi nghèo của huyện Tuyên Hóa, khu vực chịunhiều ảnh hưởng như lụt, bão đã làm cản trở nhiều đến sự phát triển kinh tế, xã hộicủa xã Tuy nhiên, bằng sự năng động trong thay đổi cơ cấu ngành nghề, tích cựcchủ động tìm kiếm thị trường, thường xuyên thay đổi kỹ thuật sản xuất nền kinh

tế của xã đã có sự cải thiện rõ rệt, thu nhập tăng, đời sống của người dân được nângcao, đặc biệt là trong những năm gần đây Song, gắn liền với sự phát triển về kinh tế

xã hội và đời sống nhân dân, ô nhiễm môi trường đang là vấn đề nan giải được đặt ratrước mắt mà chưa có một giải pháp cụ thể về quản lý rác thải tại địa bàn xã Bởi vậyvấn đề rác thải đang là vấn đề cần phải được quan tâm một cách đúng mực Vậy thựctrạng rác thải trên địa bàn xã Phong Hóa như thế nào? Cách thu gom và xử lý ra sao?Đâu là nguyên nhân của việc rác thải bị xả bừa bãi? Làm sao để khắc phục tình trạngđó? Để hạn chế mức ô nhiễm môi trường do rác thải nói chung và rác thải sinh hoạtnói riêng tại khu vực xã Phong Hóa chúng ta phải có những nhìn nhận và đánh giánghiêm túc vấn đề ô nhiễm môi trường tại khu vực này trên cơ sở đó đưa ra giải pháp

để cải thiện môi trường khu vực nghiên cứu Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu phương án thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt trên địa bàn xã Phong Hóa -

huyện Tuyên Hóa - tỉnh Quảng Bình” làm khóa luận tốt nghiệp của mình.

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn về môi trường, rác thải vàquản lý rác thải ở nông thôn;

- Đánh giá tình hình thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt tại khu vực xã PhongHóa- huyện Tuyên Hóa- tỉnh Quảng Bình;

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường công tác quản lý rác thảitại xã Phong Hóa trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung vào nghiên cứu các đối tượng có liên quan đến rác thải vàthực trạng thu gom và xử lý rác thải như: hộ gia đình, các đơn vị sản xuất kinhdoanh, đơn vị hành chính sự nghiệp

Rác thải được nghiên cứu trong đề tài là chất thải rắn: gồm rác thải sinh hoạt,rác thải y tế và rác thải từ sản xuất kinh doanh như công nghiệp, xây dựng cơ bản,thương nghiệp Trong nội dung phân tích sẽ gọi chung là rác thải

3.2 Phạm vi nghiên cứu

* Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu các phương án thu gom và

xử lý rác thải sinh hoạt của khu vực xã Phong Hóa

* Phạm vi không gian: đề tài được tiến hành nghiên cứu tại khu vực xã PhongHóa- huyện Tuyên Hóa- tỉnh Quảng Bình

* Phạm vi thời gian:

- Thu thập các tài liệu có liên quan đến thu gom và xử lý rác thải từ năm

2010-2012 Và khảo sát tình hình này trong năm 2013

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thu thập số liệu

* Số liệu thứ cấp: Thu thập từ ban thống kê xã Phong Hóa, Ban địa chính xã.Các văn bản, sách báo, tạp chí, các luận văn, các báo cáo, và một số tài liệu đượctìm trên mạng internet có liên quan đến đề tài

* Số liệu sơ cấp: Để thu thập tài liệu sơ cấp phục vụ cho nghiên cứu đề tài thì

phương pháp chủ yếu là điều tra chọn mẫu: Chọn 60 mẫu là các hộ gia đình trên 6thôn của xã: Mã Thượng, Sảo Phong, Minh Cầm Nội, Minh Cầm Ngoại, Cao Trạch,Yên Tố.

4.2 Phương pháp tổng hợp xử lý thông tin và số liệu

Công cụ xử lý số liệu trên phần mềm excel

4.3 Phương pháp phân tích số liệu

- Phương pháp thống kê mô tả và so sánh;

- Phương pháp chuyên gia, chuyên khảo;

- Phương pháp dự báo

PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài

1.1.1 Lý luận về ô nhiễm môi trường và rác thải

1.1.1.1 Một số khái niệm về môi trường và rác thải

a Khái niệm về môi trường

Có rất nhiều quan điểm đưa ra các khái niệm về môi trường, tuy nhiên ngàynay người ta đã thống nhất với nhau về định nghĩa: “Môi trường là các yếu tố vậtchất tự nhiên và nhân tạo, lý học, hóa học, sinh học cùng tồn tại trong một khônggian bao quanh con người Các yếu tố đó có quan hệ mật thiết, tương tác lẫn nhau

và tác động lên các cá thể sinh vật hay con người để cùng tồn tại và phát triển Tổnghòa của các chiều hướng phát triển của từng nhân tố này quyết định chiều hướngphát triển của cá thể sinh vật của hệ sinh thái và của xã hội con người”

Như vậy môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống con người, mức sốngcủa con người càng được nâng cao thì lượng rác thải tạo ra môi trường ngày cànglớn, mức độ ô nhiễm môi trường ngày càng lớn

b Khái niệm về ô nhiễm môi trường

Theo định nghĩa trong Luật bảo vệ môi trường của nước Cộng hoà Xã hội chủnghĩa Việt Nam: Ô nhiễm môi trường (ONMT) là sự làm thay đổi tính chất của môitrường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường

Theo Tổ chức y tế thế giới: ONMT là việc chuyển các chất thải hoặc nguyênliệu vào môi trường đến mức có khả năng gây hại cho sức khoẻ con người và sựphát triển của các sinh vật hoặc giảm chất lượng môi trường sống

Theo cách hiểu chung, ONMT là hiện tượng một chất nào đó có mặt trong môitrường với thành phần và lượng chất có khả năng ngăn cản các quá trình tự nhiên vậnhành một cách bình thường hoặc làm cho các quá trình này xảy ra theo xu hướngkhông như mong muốn, gây nên những ảnh hưởng có hại đối với sức khoẻ và sự sinhtồn của con người hoặc của các loài sinh vật khác sinh sống trong môi trường đó.ONMT là tình trạng môi trường bị ô nhiễm bởi các chất hóa học, sinh học gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, các cơ thể sống khác Ô nhiễm môi trường

là do con người và cách quản lý của con người.

Vậy ô nhiễm môi trường là hiện tượng suy giảm chất lượng môi trường và tácđộng tiêu cực đến sức khoẻ con người và sự phát triển của sinh vật

c Các khái niệm về rác thải

* Khái niệm chất thải:

Theo mục 2 điều 2 của Luật bảo vệ môi trường quy định:

"Chất thải là chất được loại ra trong sinh hoạt, trong quá trình sản xuất hoặctrong các hoạt động khác Chất thải có thể ở dạng rắn, lỏng, khí hoặc các dạng khác"

* Chất thải rắn (rác thải): là chất thải ở thể rắn, được thải ra từ quá trình sảnxuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác

* Chất thải rắn nguy hại: là chất thải rắn chứa các chất hoặc hợp chất có mộttrong những đặc tính: phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm, gây ngộđộc hoặc các đặc tính nguy hại khác

Rác và chất thải tự bản thân nó có thể chưa gây ô nhiễm hoặc mới ở mức làmbẩn môi trường, nhưng qua tác động của các yếu tố môi trường, qua phân giải, hoạthóa mà chất thải mới trở nên ô nhiễm và gây độc Rác hữu cơ thì bị lên men gâythối và độc Nước thải chứa hóa chất làm ô nhiễm đất, ô nhiễm nước mặt, nướcngầm, chất thải phóng xạ gây ô nhiễm phóng xạ, hầu như ở đâu có sinh vật sống là

ở đấy có chất thải, hoặc ở dạng này hoặc ở dạng khác Vì vậy chỗ nào càng tậptrung sinh vật, con người và hoạt động của họ càng cao thì chất thải càng nhiều

* Nguồn phát sinh rác thải:

Sơ đồ 1: Sơ đồ nguồn phát sinh rác thải

(Nguồn: Tham khảo từ tài liệu Quản trị môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Khu công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp

Nông nghiệp, hoạt động xử lý rác thải

Hoạt động thương mại

DV công cộng

Hoạt động xây dựng

Cơ quan, trường học

Rác thải

Nhà dân, khu dâncư

của Ngọc Ân, 2001)

Hộ gia đình: rác thải phát sinh từ những thực phẩm thừa, carton, plastic, vải,

da, gỗ vụn, thủy tinh, kim loại, tro bếp, lá cây, các chất thải đặc biệt (đồ điện, điện

tử hỏng, lốp xe…) và các chất thải độc hại Thành phần chủ yếu của rác thải từ khuvực gia đình là rác hữu cơ

Thương mại: rác phát sinh từ các nhà kho, quán ăn, chợ, văn phòng, kháchsạn, trạm xăng chủ yếu là đồ ăn thừa, dầu mỡ, giấy báo…

Các cơ quan (trường học, bệnh viện ) rác thải ở đây giống như rác thải sinhhoạt

Xây dựng: các công trình mới, tu sửa từ nhà ở đến công viên, trường học,bệnh viện, khách sạn chủ yếu là vôi vữa bê tông, gạch thép, cốt pha…Nhìn chungrác thải từ xây dựng ít mang tính độc hại Loại rác này chủ yếu được xử lý bằngphương pháp chôn lấp

Dịch vụ công cộng: rửa đường, rác du lịch (rác công viên, bãi biển, các danhlam thắng cảnh) Rác thải của khu vực này chủ yếu do đội tổ thu gom hay công tymôi trường đảm nhiệm

Công nghiệp: Công nghiệp nặng, công nghiệp nhẹ đều phát sinh ra chất thải,rác thải như giấy vụn, hóa chất…Các nhà máy sản sinh ra nhiều loại chất thải: rắn,lỏng, khí Vì mục đích lợi nhuận các công ty, nhà máy, xí nghiệp luôn tìm cách tốithiểu hóa chi phí, việc đầu tư cho xử lý các loại rác thải bị hạn chế Chính vì vậynếu không có các biện pháp quản lý chặt chẽ từ các cơ quan chức năng rác thải từkhu vực này sẽ gây ONMT nghiêm trọng

Nông nghiệp: đốt tro, thuốc trừ sâu Trong sản xuất nông nghiệp, tồn dư củathuốc trừ sâu ít nhưng khả năng gây ô nhiễm mạnh: Ô nhiễm không khí, đất, nước.Nông dân tực tiếp quản lý loại rác này Hiện nay ở nhiều địa phương chưa có nhữnggiải pháp cụ thể để xử lý bởi nhận thức của người dân về xử lý đúng kĩ thuật loạirác này còn hạn chế

d Phân loại rác thải

Tùy theo mục đích nghiên cứu có nhiều cách để phân loại rác thải

* Theo bản chất nguồn tạo thành

- Rác thải sinh hoạt: là chất thải rắn được sản sinh trong sinh hoạt hàng ngày

của con người, nguồn tạo thành chủ yếu từ các khu dân cư, cơ quan, trường học,các trung tâm dịch vụ thương mại.

- Rác thải công nghiệp: là chất thải rắn của các cơ sở sản xuất (từ cá thể thủcông đến công nghiệp nhà máy)

- Rác thải xây dựng: là các phế thải như cát, đá, bê tông, vôi vữa do các hoạtđộng phá vỡ công trình, xây dựng công trình

- Rác thải nông nghiệp: những chất thải được thải ra từ các hoạt động sản xuấtnông nghiệp

- Rác thải y tế: là những chất thải được thải ra từ hoạt động khám, chữa bệnhcủa cơ sở y tế

- Rác thải sinh hoạt chiếm một lượng lớn nhất trong 5 loại rác thải trên Tabiết rằng lượng rác thải sinh hoạt thải ra phụ thuộc vào 2 yếu tố chính đó là sự pháttriển kinh tế và sự gia tăng dân số

* Theo mức độ nguy hại của rác thải

Rác thải nguy hại: bao gồm các loại hóa chất dễ cháy gây phản ứng độc hại,chất thải sinh hoạt để thối rữa, các chất dễ cháy nổ hoặc các chất phóng xạ, các chấtnhiễm khuẩn lây lan,…có nguy cơ đe dọa sức khỏe con người và sinh vật

Rác thải y tế nguy hại: là chất thải có chứa các hợp chất có những đặc tính nguyhại tới sức khỏe cộng đồng và môi trường Theo quy chế quản lý chất thải y tế nguyhại được phát sinh từ các hoạt động chuyên môn trong các bệnh viện, trạm y tế

Rác thải không nguy hại: là các loại chất thải không chứa các chất và hợp chấtgây nguy hại trực tiếp và có khả năng tương tác thành phần

* Phân loại theo tính chất hóa học, người ta phân ra:

- Rác thải hữu cơ

- Rác thải vô cơ

* Phân loại theo đặc tính của vật chất như:

- Chất thải dạng kim loại

- Chất thải dạng dẻo

- Chất thải dạng giấy bìa

1.1.1.2 Tác động của rác thải đến môi trường

Theo tác giả Hồng Hà và Công Hoan, 2006, rác thải có những tác động chínhsau đây:

* Làm ô nhiễm môi trường đất

Các chất hữu cơ còn được phân hủy trong môi trường đất trong hai điều kiệnyếm khí và háo khí, khi có độ ẩm thích hợp qua hàng loạt loại sản phẩm trung giancuối cùng tạo ra các chất khoáng đơn giản, các chất H2O, CO2 Nếu là yếm khí sảnphẩm cuối cùng chủ yếu là CH4, H2O, CO2 gây độc hại cho môi trường Với mộtlượng vừa phải thì khả năng làm sạch của môi trường đất khiến đất không trở thành

ô nhiễm Nhưng một lượng rác quá lớn thì môi trường đất quá tải và bị ô nhiễm Ônhiễm này sẽ cùng với ô nhiễm kim loại nặng, chất độc hại theo nước trong đấtchảy xuống mạch nước ngầm, làm ô nhiễm nước ngầm Khi nước ngầm ô nhiễm thìkhông còn cách gì cứu chữa được

* Làm ô nhiễm môi trường nước

Các chất thải rắn, nếu là chất thải hữu cơ, trong môi trường nước sẽ bị phânhủy một cách nhanh chóng Phần nổi trên mặt nước sẽ có quá trình khoáng hóa chấthữu cơ để tạo ra các sản phẩm trung gian sau đó là những sản phẩm cuối cùng làchất khoáng và nước Phần chìm trong nước sẽ có quá trình phân giải yếm khí đểtạo ra các hợp chất trung gian và sau đó là những sản phẩm cuối cùng như CH4,

H2S, H2O, CO2 Tất cả các chất trung gian đều gây mùi thối và là độc chất Bêncạnh đó còn có bao nhiêu vi trùng và siêu vi trùng làm ô nhiễm nguồn nước

Nếu rác thải là những chất kim loại thì nó gây nên hiện tượng ăn mòn trongmôi trường nước Sau đó quá trình oxy hóa có oxy và không có oxy xuất hiện, gâynhiễm bẩn cho môi trường nước, nguồn nước Những chất thải độc như Hg, Pbhoặc các chất thải phóng xạ còn nguy hiểm hơn

* Làm ô nhiễm môi trường không khí

Các chất thải rắn thường có bộ phận có thể bay hơi và mang theo mùi làm ônhiễm không khí Cũng có những chất thải có khả năng thăng hoa phát tán vàokhông khí gây ô nhiễm trực tiếp Cũng có loại rác, trong điều kiện nhiệt độ và ẩm

độ thích hợp (35oC và độ ẩm 70-80%) sẽ có quá trình biến đổi nhờ hoạt động của visinh vật Kết quả của quá trình là gây ô nhiễm không khí

* Nước rò rỉ từ bãi rác và tác hại của chúng

Ở những bãi rác hoặc những đống rác lớn mà trong đó có một lượng nướcnhất định hoặc mưa xuống làm nước ngấm vào rác thì tạo ra một loại nước rò rỉ.Trong nước rò rỉ chứa những chất hòa tan, những chất lơ lửng, chất hữu cơ và nấmbệnh Khi nước này ngấm vào đất làm ô nhiễm môi trường đất trầm trọng Mặtkhác, nó cũng làm ô nhiễm nguồn nước thổ nhưỡng và nước ngầm

Sơ đồ 2 Tác động của rác thải đến môi trường và sinh vật

(Nguồn: Sổ tay hỏi đáp các vấn đề môi trường- giải đáp thắc mắc cử tri, đại biểu quốc hội của Hồng Hà và Công Hoan, 2006)

Tình trạng rác thải sinh hoạt đổ bừa bãi ở các gốc cây, đầu đường, góc hẻm,các dòng sông, lòng hồ hoặc rác thải lộ thiên mà không được xử lý sẽ là nơi nuôidưỡng ruồi nhặng, chuột bọ , là nguyên nhân lây truyền mầm bệnh đó là chưa kểđến gây mất mỹ quan môi trường xung quanh Rác thải hữu cơ phân hủy tạo ra mùi

và các khí độc hại như CH4, CO2, NH3, Gây ô nhiễm môi trường không khí Nướcthải ra từ các bãi rác ngấm xuống đất, nước mặt và đặc biệt là nguồn nước ngầm

Môi trường không khí

Qua chuỗithực phẩm

Ăn uống, tiếp xúc qua daKim loại nặng,

chất độc

gây ô nhiễm nghiêm trọng Xét trong phạm vi rộng, tác hại của chất thải rắn đến sứckhoẻ con người mang tính gián tiếp thông qua các mối nguy hại trên cho nhữngngười sống xung quanh khu vực ô nhiễm Các bãi chôn lấp rác còn là nơi phát sinhcác bệnh truyền nhiễm như tả, lỵ, thương hàn Chất thải nguy hại phát sinh từ hoạtđộng sản xuất công nghiệp, nông nghiệp khi đưa vào môi trường đất sẽ làm thay đổithành phần cấp hạt, tăng độ chặt, giảm tính thấm nước, giảm lượng mùn, làm mấtcân bằng dinh dưỡng Làm cho đất bị chai cứng không còn khả năng sản xuất Cònđối với loại hình công việc tiếp xúc trực tiếp với các loại chất thải rắn, bùn cặn (kimloại nặng, hữu cơ tổng hợp, thuốc bảo vệ thực vật, chứa vi sinh vật gây hại ) sẽ gâynguy hại cho da hoặc qua đường hô hấp gây các bệnh về đường hô hấp Một số chấtcòn thấm qua mô mỡ đi vào cơ thể gây tổn thương, rối loạn chức năng, suy nhược

cơ thể, gây ung thư

1.1.2 Các phương pháp xử lý chất thải

1.1.2.1 Ủ rác thành phân bón hữu cơ

Ủ rác thành phân bón hữu cơ (composting) là một phương pháp khá phổ biến

ở các quốc gia đang phát triển Việc ủ rác sinh hoạt với thành phần chủ yếu là chấthữu cơ có thể phân hủy được và tiến hành ngay ở các nước đang phát triển (quy mô

hộ gia đình)

Việc ủ rác thành phân bón hữu cơ có ưu điểm là giảm được đáng kể khối lượngrác, đồng thời tạo ra được của cải vật chất, giúp ích cho công tác cải tạo đất Chính vìvậy, phương pháp này được ưa chuộng ở quốc gia nghèo và đang phát triển

Công nghệ ủ rác có thể được phân chia thành 2 loại:

* Ủ hảo khí:

Ủ rác hảo khí là một công nghệ được sử dụng rông rãi vào khoảng hai thập kỉgần đây, đặc biệt ở các nước đang phát triển như Trung Quốc, Việt Nam

Công nghệ ủ rác hảo khí dựa trên sự hoạt động của các vi khuẩn hảo khí với

sự có mặt của oxy Các vi khuẩn hảo khí có trong thành phần rác khô thực hiện quátrình oxy hóa carbon thành đioxitcarbon (CO2) Thường thì chỉ sau hai ngày, nhiệt

độ rác ủ tăng lên khoảng 45oC Nhiệt độ này đạt được chỉ với điều kiện duy trì môitrường tối ưu cho vi khuẩn hoạt động, quan trọng nhất là không khí và độ ẩm

Sự phân hủy hảo khí diễn ra khá nhanh, chỉ sau 2-4 tuần là rác được phân hủyhoàn toàn Các vi khuẩn gây bệnh và côn trùng được hủy diệt do nhiệt độ ủ dângcao Bên cạnh đó mùi hôi cũng bị hủy nhờ quá trình ủ hảo khí Độ ẩm phải đượcduy trì ở 40- 55%, ngoài khoảng nhiệt độ này quá trình phân hủy sẽ bị chậm lại.

* Ủ yếm khí:

Công nghệ ủ yếm khí được sử dụng rộng rãi ở Ấn Độ (chủ yếu ở quy mô nhỏ).Quá trình ủ này chủ yếu nhờ vào sự hoạt động của các vi khuẩn yếm khí Côngnghệ này không đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu tốn kém, song nó cũng có nhữngnhược điểm sau:

+ Thời gian phân hủy lâu thường từ 4-12 tháng

+ Các vi khuẩn gây bệnh luôn tồn tại cùng với quá trình phân hủy vì nhiệt độphân hủy thấp

+ Các khí sinh ra từ quá trình phân hủy yếm khí là khí mêtan và khí sulphuahydrogây ra mùi hôi khó chịu

Mặc dù vậy phải thừa nhận phương pháp ủ yếm khí là một phương pháp xử lýrác thải rẻ tiền nhất Sản phẩm phân hủy có thể kết hợp rất tốt với phân gia súc (đôi khi

cả than bùn) cho ta phân hữu cơ với hàm lượng dinh dưỡng cao tạo độ xốp cho đất

- Tạo cảnh quan khó coi, gây cảm giác khó chịu khi con người hay bắt gặp chúng

- Đống rác thải là môi trường thuận lợi cho các loài động vật gặm nhấm, cácloài côn trùng, các vi sinh vật gây bệnh sinh sôi, nảy nở gây nguy hiểm cho sứckhỏe con người

- Các bãi rác hở bị phân hủy lâu ngày sẽ bị rỉ nước và tạo nên vùng lầy lội, ẩmướt và từ đó hình thành các dòng nước rò rỉ chảy thấm vào các tầng đất bên dưới,gây ô nhiễm nguồn nước ngầm, hoặc tạo thành dòng chảy tràn, gây ô nhiễm nguồnnước mặt

Có thể nói đây là phương pháp rẻ tiền nhất, chỉ tiêu tốn chi phí cho công việcthu gom và vận chuyển rác từ nơi phát sinh rác đến bãi rác Tuy nhiên, phươngpháp này lại đòi hỏi một diện tích bãi thải lớn, do vậy ở các thành phố đông dân cư

và quỹ đất khan hiếm thì nó lại trở thành phương pháp đắt tiền cộng với nhiềunhược điểm như đã nêu ở trên

1.1.2.3 Bãi chôn rác vệ sinh

Phương pháp này được nhiều đô thị trên thế giới áp dụng trong quá trình xử lýrác thải Thí dụ ở Hoa Kỳ có trên 80% lượng rác thải đô thị được xử lý bằngphương pháp này, hoặc ở các nước Anh, Nhật Bản,… người ta cũng hình thành cácbãi chôn rác thải vệ sinh theo kiểu này

Bãi chôn rác thải vệ sinh được thực hiện bằng nhiều cách, mỗi ngày trải rácthành lớp mỏng, sau đó nén ép chúng lại bằng các loại xe cơ giới, sau cùng là trảilên các lớp rác bị nén chặt một lớp đất mỏng khoảng 15 cm Công việc này cứ thếtiếp tục, việc thực hiện các bãi rác vệ sinh có nhiều ưu điểm:

- Do bị nén chặt và phủ đất lên trên nên các loài côn trùng, chuột bọ, ruồimuỗi khó có thể sinh sôi nảy nở Các hiện tượng cháy ngầm hay cháy bùng khó cóthể xảy ra, ngoài ra giảm thiểu được các mùi hôi thối, ít gây ô nhiễm không khí

- Góp phần làm giảm nạn ô nhiễm nước ngầm và nước mặt

- Các bãi chôn rác sau khi bị phủ đầy, có thể được xây dựng thành các côngviên giáo dục, làm nơi sinh sống và phát triển của các loài động thực vật, qua đógóp phần tăng cường tính đa dạng sinh học cho các đô thị Nơi đây các thế hệ trẻ cóthể học hỏi về thế giới sinh vật và các vấn đề sinh thái

- Chi phí điều hành hoạt động bãi chôn rác không quá cao

Tuy nhiên việc hình thành các bãi chôn rác vệ sinh cũng có một số nhược điểm:

- Các bãi chôn rác đòi hỏi diện tích đất đai lớn Một thành phố đông dân có sốlượng rác thải càng nhiều thì diện tích bãi rác thải càng lớn Người ta ước tính mộtthành phố có quy mô 10.000 dân thì thì một năm có thể thải ra lượng rác có thể lấpđầy diện tích 1 ha với chiều sâu là 10 feet (khoảng 3 m)

- Các lớp đất phủ ở các bãi chôn rác thường hay bị gió thổi mòn và phát tán đi xa

- Các bãi chôn rác thường tạo ra khí metan hoặc khí hydrogen sufide độc hại

có khả năng gây cháy nổ hay gây ngạt Tuy nhiên, người ta có thể thu hồi khí metanlàm khí đốt và cung cấp nhiệt độ cho sinh hoạt.

1.1.2.4 Đốt rác

Đốt rác ở đây được hiểu là sự đốt rác có kiểm soát các chất thải rắn có thể đốtđược Tuy nhiên nó không đơn giản chỉ là việc đốt cháy một bãi rác ngoài trời Đốtrác là một phương pháp được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng Thông thường,người ta xây dựng các lò đốt chuyên biệt, nhiệt độ trong lò có thể lên tới hàng nghìn

0C, có thể đốt cháy cả kim loại, thủy tinh,… Xử lý rác thải bằng cách đốt trong lònày có nhiều ưu điểm:

- Đốt cháy hay tiêu hủy các loại côn trùng, sinh vật gây bệnh, các chất gây

- Các lò đốt có thể xây dựng không xa các thành phố ( trong khi các bãi chônrác thường phải xây dựng khá xa các đô thị) do đó chi phí vận chuyển rác đượcgiảm đi

- Nhiệt phát tán ra trong quá trình đốt rác được thu hồi để cung cấp cho cácnhà máy điện, cho các nhà máy hay khu dân cư đô thị

- Các lò đốt có thể xử lý được các chất thải rắn có chu kỳ phân hủy rất lâu dàinhư vỏ xe, đệm cao su, các loại thiết bị và đồ dùng gia đình…

Bên cạnh các ưu điểm trên, phương pháp đốt rác cũng có những nhược điểmkhá cơ bản như: chi phí thiết bị máy móc và xây dựng nhà máy khá cao, chi phí vậnchuyển các lò đốt rác thường khá cao so với các bãi chôn rác, nhiều chất thải có thểtái thu hồi và tái chế bị đốt cháy cả Tính trung bình cứ 10 tấn rác thải khi bị đốtcháy sẽ tạo ra 1 tấn tro và các chất còn sót lại, tuy nhiên chúng lại là chất thải độchại vì chứa các kim loại độc hại…

1.1.2.5 Chôn rác thải dưới biển

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc chôn rác dưới biển cũng có nhiều điềulợi Ví dụ, ở thành phố New York trước đây, chất thải rắn được chở đến các bếncảng bằng những đoàn xe lửa riêng, sau đó chúng được các xà lan chở đem chôndưới biển ở độ sâu dưới biển ở độ sâu 100 feets, nhằm tránh tình trạng lưới đánh cá

bị vướng mắc Ngoài ra ở San Francisco, New York và một số thành phố ven biểnkhác của Hoa Kỳ người ta còn xây dựng các bãi ngầm nhân tạo trên cơ sở sử dụngcác khối gạch bê tông phá vỡ từ các công trình xây dựng, hoặc thậm chí các ô tôthải bỏ Làm điều này vừa giải quyết được vấn đề rác thải, vừa đồng thời tạo nênnơi trú ẩn cho các loài sinh vật biển…

1.1.2.6 Phương pháp nhiệt phân

Đây là phương pháp xử lý rác thải tương tự như chúng ta làm than hầm, cónghĩa là sử dụng nhiệt đốt bên ngoài để loại trừ dần không khí trong rác Phươngpháp này có nhiều điểm thuận lợi như sau:

- Quá trình nhiệt phân là một quá trình kín nên ít tạo ra khí thải ô nhiễm

- Có thể thu hồi nhiều vật chất sau nhiệt phân (Ví dụ: hắc ín, nhựa đường,than có thể tái sử dụng làm nguyên liệu.)

1.1.3 Yêu cầu của việc quản lý chất thải rắn

Thu gom và xử lý chất thải dưới bất cứ hình thức nào thì cũng phải đạt đượchiệu quả Để có cơ sở đánh giá chất lượng, hiệu quả của hoạt động thu gom và xử lýchất thải chúng ta phải có những tiêu chí đánh giá Theo tác giả Phan Văn Ninh,

2004, về cơ bản các tiêu chí đánh giá có thể được xem xét trên các khía cạnh sau đây:

+Tiêu chí kỹ thuật: được xác định trên cơ sở khối lượng chất thải được thu

gom chiếm tỷ lệ bao nhiêu % so với khối lượng chất thải phát sinh hàng ngày Tỷ lệphân loại chất thải tại nguồn, mức độ thu gom chất thải độc hại và khả năng đảmbảo về mặt kỹ thuật của quy trình thu gom chất thải trên địa bàn quản lý

Phải thu gom và vận chuyển hết phế thải là yêu cầu đầu tiên cơ bản của việc

xử lý phế thải nhưng hiện nay còn là vấn đề khó khăn cần phải khắc phục

Phải đảm bảo việc thu gom, xử lý có hiệu quả theo nguồn kinh phí nhỏ nhất

mà lại thu được kết quả cao nhất Bảo đảm sức khoẻ cho đội ngũ công nhân trựctiếp tham gia vào quá trình thu gom và xử lý phế thải Đưa được các máy móc công

nghệ, kỹ thuật và các trang thiết bị xử lý phế thải tiên tiến của Thế giới vào ứngdụng và sử dụng ở trong nước.

+ Tiêu chí về môi trường: phải đảm bảo được yêu cầu hạn chế tối đa lượng

chất thải tồn đọng – nghĩa là phải thu gom, vận chuyển tối đa nhất lượng chất thảiphát sinh đi xử lý kịp thời, có như vậy mới giảm và ngăn chặn được tình trạng bốcmùi gây ô nhiễm không khí và nguồn nước, hạn chế tối đa khả năng lây lan truyềnbệnh qua nguồn rác thải … đảm bảo cảnh quan đô thị

Đảm bảo tính toán được hiện tượng phát tác chất thải ra môi trường, hiệntượng xử lý không đạt tiêu chuẩn gây ô nhiễm lần 2

+ Tiêu chí về xã hội: Một trong những tiêu chí xã hội được quan tâm hàng đầu

là được sự đồng tình ủng hộ của nhân dân trên địa bàn tổ chức thu gom và xử lýchất thải

Làm sao thu hút được càng đông lực lượng đủ mọi tầng lớp xã hội, đặc biệt là

sự tham gia của phụ nữ vào công tác thu gom và đảm bảo giải quyết lao động dưdôi trên địa bàn tham gia vào các quá trình thu gom và xử lý rác thải

Nâng cao ý thức của các doanh nghiệp tham gia vào công tác đảm bảo vệ sinhmôi trường, trong đó giáo dục ý thức cho các doanh nghiệp phải phân loại chất thảicông nghiệp ngay từ nguồn phân phát sinh bảo quản trong quá trình lưu giữ chờ xử

lý theo đúng công nghệ do Bộ kế hoạch đầu tư đã ban hành

+ Tiêu chí về mặt kinh tế tài chính: Đây là tiêu chí hết sức quan trọng để đánh

giá hoạt động thu gom và xử lý chất thải đạt hiệu quả hay không Cùng một kinh phíđầu tư như nhau mà phương thức thu gom, xử lý nào đạt hiệu quả thu gom tối đanhất, đảm bảo vệ sinh môi trường nhất, thu hút được đông đảo lực lượng lao động

xã hội tham gia một cách tự nguyện nhất và đạt quy trình kỹ thuật tốt nhất thìphương thức quản lý chất thải đó có hiệu quả nhất, do đó ảnh hưởng tốt nhất và kéotheo đó là mức độ thu phí đạt tỷ lệ cao nhất ( tận thu được tối đa phí vệ sinh do dân

và các doanh nghiệp đóng góp) Thu phí dựa theo nguyên tắc người gây ô nhiễmmôi trường phải trả phí để khắc phục, cải thiện nó

+ Tiêu chí về thể chế trong việc thu gom chất thải: Tiêu chí này đánh giá hiệu

quả của sự phối hợp giữa các đơn vị làm công tác thu gom và xử lý phế thải với các

tổ chức chính quyền và nhà nước trong việc quản lý chất thải trong việc giải quyếtcác vấn đề liên quan đến hoạt động thu gom và xử lý chất thải Hay, những cơ chếràng buộc, kìm hãm hoặc khuyến khích sự tham gia của các cá nhân, tổ chức kháctrong hoạt động thu gom và xử lý chất thải

+ Tiêu chí về con người: Đây là nhân tố rất quan trọng có tính quyết định đến

chất lượng của hoạt động quản lý nói chung và công tác quản lý chất thải nói riêng

Vì vậy, quan tâm đến nhân tố con người là nền tảng của mọi thành công trong mọilĩnh vực đòi hỏi phải đầu tư đào tạo và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giỏi vềchuyên môn, nghiệp vụ, có phẩm chất và tư cách đạo đức tốt đồng thời tuyển chọn,đào tạo lực lượng lao động tiên tiến, kỹ thuật cao, có lòng yêu nghề Có như vậy mớitạo tiền đề và cơ sở để nâng cao chất lượng hoạt động thu gom và xử lý chất thải

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.2.1 Kinh nghiệm quản lý rác thải của một số nước trên thế giới

Theo bài viết của tác giả Lê Huỳnh Mai và Nguyễn Minh Phong viện nghiêncứu và phát triển kinh tế xã hội 2008:

* Singapore

Singapore là một nước được đô thị hóa 100% và cũng được coi là một trong

những đô thị sạch nhất trên thế giới Để làm được việc này, Singapore đã chú trọngđầu tư cho công tác thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải , đồng thời xây dựng một

hệ thống pháp luật nghiêm khắc làm tiền đề cho quá trình xử lý rác thải tốt hơn Rácthải ở Singapore được thu gom và phân loại bằng túi ni-lông Các chất thải có thểtái chế được đưa về các nhà máy tái chế lại, còn các chất thải khác được đưa về cácnhà máy để thiêu hủy

Ở Singapore có hai thành phần tham gia chính vào đầu tư cho thu gom và xử

lý rác thải là: tổ chức thuộc Bộ Khoa học công nghệ và môi trường chủ yếu thu gomrác thải sinh hoạt từ các khu dân cư và các công ty; và hơn 300 công ty tư nhân củaSingapore chuyên thu gom rác thải công nghiệp và thương mại Tất cả các công tynày đều được cấp giấy phép hoạt động và chịu sự giám sát, kiểm tra trực tiếp của

Bộ Khoa học công nghệ và môi trường

Ngoài ra, các hộ dân và các công ty ở Singapore được khuyến khích tự thugom và xử lý rác thải để có thể giảm được chi phí Bộ Khoa học công nghệ và môitrường quy định cụ thể phí thu gom và vận chuyển rác thải cho các hộ dân và cáccông ty Chẳng hạn đối với các hộ dân, thu gom rác trực tiếp tại nhà phải trả phí 17đô-la Singapore/tháng, thu gom rác gián tiếp tại các khu dân cư thì chỉ phải trả phí7đô-la Singapore/tháng

Tại các thành phố lớn như Tô-ky-ô, Ô-sa-ka, Kô-bê v.v , chính quyền mỗiquận đều đầu tư xây dựng một nhà máy chế biến rác thải có công suất chế biến từ500-1000 tấn rác/ngày, với kinh phí từ 40-60 triệu USD/nhà máy Ở thành phố nàorác thải cũng được phân loại triệt để đến mức nhỏ nhất Dọc 2 bên đường ở NhậtBản, các thùng rác được đặt hai bên vệ đường Trên các thùng rác này có vẽ hìnhnhững loại rác được phép bỏ vào đó Mỗi thùng rác có màu sắc riêng, ký hiệu đểngười đi đường dễ phân biệt khi bỏ rác vào thùng Họ phân rác thành bốn loạichính: rác cháy được, rác không cháy được, rác tái sinh và rác cồng kềnh

Do chính phủ Nhật Bản chính thức khuyến khích tận dụng nguồn tài nguyên

từ rác thải tái chế, nên dù mỗi năm thải ra khoảng 55-60 triệu tấn rác, nhưng từ năm

1991, chỉ khoảng 5% trong số đó phải đưa tới bãi chôn lấp, còn phần lớn được đưađến các nhà máy để tái chế Nước Nhật đề cao việc tái chế Việc tái chế một số vậtliệu cũng gặp khó khăn, ví dụ như tái chế bê tông thành cát, chi phí bỏ ra để tái chếcòn cao hơn chi phí việc nhập khẩu nguyên liệu tương tự nhưng không tái chế sẽgây ô nhiễm môi trường.

Nhà nước cũng khuyến khích người dân sử dụng rác như một nguyên liệu sảnxuất Chính phủ từng hỗ trợ 30 USD/máy để người dân mua máy tự xử lý rác thảihữu cơ làm phân composit bón cho cây trồng

Đối với các chất thải của ngành công nghiệp hoá chất thì việc xử lý phức tạphơn Hàng năm, Hà Lan có tới 21 triệu tấn chất thải, 60% đổ ở các bãi chứa, phầncòn lại được đưa vào các lò thiêu huỷ hay đưa vào tái chế Để bảo vệ môi trường,

Hà Lan đã từng đề ra mục tiêu giảm khối lượng chất thải hàng năm để chất thải tồntại ở các bãi còn không quá 30% khối lượng chất thải hiện nay

Trước đây, trong một thời gian dài, các chất thải của Hà Lan được chuyển ranước ngoài Hiện nay, cách giải quyết này không thể tiếp tục nên vấn đề cơ bản làphải xử lý các chất thải công nghiệp và mở rộng các lò đốt phế thải Nhiệt năng docác lò thiêu rác sinh ra sẽ được hoà nhập vào mạng lưới năng lượng chung của đấtnước Trong vòng nhiều năm, Hà Lan tiến hành thiêu huỷ chất thải của ngành côngnghiệp ngoài biển, nhưng từ năm 1990 cách xử lý như vậy đã được chấm dứt Chínhphủ Hà Lan không chỉ quan tâm tới phương pháp và qui trình công nghệ được sửdụng để huỷ các chất thải mà còn quan tâm tới việc hình thành dư luận xã hội vềvấn đề này

Hà Lan đạt được bước chuyển biến lớn trong việc mở rộng chương trình giáodục trong trường học trong các xí nghiệp công nghiệp và những người nội trợ về sựcần thiết phải bảo đảm cho môi trường sống được trong sạch Nhờ đó, chất thải rắnđều được chứa bằng túi ni lông và được phân loại ngay ở khâu này Do được giáodục tốt nên người dân của đất nước Hà Lan có ý thức rất cao trong việc phải phânloại chất thải ngay tại nguồn nhờ đó các loại chất thải được phân trước khi chúngđược tiến hành thu gom Đây là điểm mà Việt Nam chúng ta cần phải lưu ý để họchỏi và đưa vào ứng dụng thực tế

Ở nhiều nơi, các chất thải được phân loại thành giấy loại, kính vỡ, các chấtthải khác được đề riêng từng loại Các chất thải có thể tái chế được như: giấy, chai

lọ, vỏ đồ hộp… được đưa về nhà máy tái chế Dầu cặn, sơn thừa được xử lý và táichế sử dụng Đối với các chất thải độc hại như các loại dược phẩm, sơn, pin, ắcquy… không đễ lẫn với các loại chất thải khác

Hà Lan đã xây dựng một nhà máy xử lý chất thải để bảo vệ môi trường Tạiđây sẽ chôn lấp khối lượng lớn các loại chất thải độc hại (những chất trước đâythường được huỷ ngoài biển) sau khi chúng đã được xử lý bằng các phương phápcần thiết Chất thải như chất thải dung môi, cao su và mủ cao su, rác bệnh viện, rácdược phẩm, nhựa đường axít và đất sét đã sử dụng, chất thải phênon, mỡ, sáp, ráchữu cơ chứa halogen, sulfur, phốt pho, chất thải rắn bị nhiễm khuẩn bởi các hoáchất độc hại… được đưa về các nhà máy đốt chất thải đang áp dụng công nghệ hiệnđại, đảm bảo được các tiêu chuẩn về môi trường Hoặc tổ chức việc sản xuất phân ủ

từ chất thải với kỹ thuật hiện đại nhất hoặc ứng dụng những quy trình đặc biệt nhằmtạo ra nguồn nguyên liệu mới, thuận lợi cho công việc chế biến

Việc xử lý các chất thải ở Hà Lan đã làm xuất hiện một ngành kinh doanhmới, đòi hỏi công nghệ tiên tiến và vốn đầu tư lớn Việc xử lý các chất thải ở HàLan tập trung ở 5 khu vực trong toàn quốc, thường do các xí nghiệp tư nhân với sựtham gia của nhiều công ty tiến hành dưới sự giám sát của cơ quan chuyên môn

1.2.2 Kinh nghiệm quản lý rác thải tại một số địa phương ở Việt Nam

Ở Việt Nam, xã hội hóa công tác bảo vệ môi trường chưa thực sự có sự thốngnhất Trong khi có địa phương chưa quan tâm đến công tác bảo vệ môi trường với

lý do không có kinh phí nhà nước cần thiết hoặc tư nhân không muốn đầu tư thìcũng có địa phương đã triển khai xã hội hóa đầu tư bảo vệ môi trường Sau đây làmột số kinh nghiệm về quản lý rác ở một số địa phương điển hình:

* Kinh nghiệm quản lý rác thải ở Thái Bình

Thái Bình là một tỉnh đất chật, người đông, với hơn 90% dân số sống ở khuvực nông thôn có nghề chính là làm ruộng Do đời sống của người dân nông thônngày càng được nâng cao, sản phẩm tiêu thụ ngày càng nhiều dẫn đến lượng chấtthải tăng và chưa được thu gom và xử lý triệt để Vì vậy, môi trường nói chung vàchất thải rắn tại các vùng nông thôn Thái Bình nói riêng đang là vấn đề rất cần được

sự quan tâm của các cấp, các ngành và nhân dân

Từ thực trạng nêu trên, Thái Bình đưa ra một mô hình thu gom và xử lý chấtthải rắn đã được một số cơ sở trong tỉnh áp dụng hiệu quả, góp phần vào công tácbảo vệ môi trường và phát triển bền vững địa phương

Mô hình được áp dụng theo quy mô nhỏ ở cấp thôn hoặc xã Thành lập một tổthu gom rác thải từ năm đến bảy người có quy chế hoạt động cụ thể và chịu sự quản

lý của chính quyền xã hoặc thôn Tổ thu gom rác được trang bị xe chở rác, các vậtdụng cần thiết gồm: cuốc, xẻng, quần áo bảo hộ lao động, khẩu trang, chổi Tổ thugom hoạt động hằng ngày vào các giờ quy định (thường từ 15 đến 16 giờ), trongkhoảng thời gian này, các nhân viên thuộc tổ thu gom có trách nhiệm thu gom rác

và vệ sinh đường làng, ngõ xóm trong thôn hoặc xã rác thải sau khi thu gom đượcvận chuyển đến bãi rác đã được quy hoạch thuộc địa giới hành chính của thôn, xã.Tại bãi rác, các nhân viên tiếp tục thực hiện các công đoạn xử lý tiếp theo Đối vớichất thải rắn nông thôn hiện nay nên lựa chọn phương pháp xử lý bằng cách chônlấp dễ thực hiện và đạt hiệu quả kinh tế

Vị trí bãi chôn lấp phải nằm trong tầm khoảng cách hợp lý tới nguồn phát sinhphế thải, tại khu đất trống, không phá hoại cảnh quan, xa khu vực dân cư và nênkhuất gió Diện tích bãi chôn lấp tuỳ theo khối lượng rác thải và điều kiện của từngđịa phương Bố trí bãi chôn lấp cách xa nguồn nước mặt, các dòng chảy Ngăn chặn

sự rò rỉ của nước bãi rác thải với nước ngầm bằng các lớp lót chống thấm và thành

đê bao của bãi chôn lấp Các yêu cầu thiết kế về mặt bằng, đường vào ra, rào chắn,

biển hiệu phải tuân thủ đúng quy định, chú ý lớp lót chống thấm, hệ thống đê kèchung quanh bãi rác Lớp lót chống thấm có thể được sử dụng bằng đất sét có độdày từ 0,5 m trở lên Bãi chôn lấp được chia thành các ô nhỏ và có độ sâu trung bìnhhơn 1m Các chỉ dẫn khi chôn lấp rác thải : khu vực chôn lấp rác cần chia thànhnhững ô nhỏ thường bắt đầu chôn lấp từ các ô phía cuối bãi chôn lấp Rác thải saukhi được đổ vào vị trí quy định được trải thành những lớp dày 20-40 cm lên đáy bãichôn lấp và tiếp tục trải những lớp khác lên trên Mỗi lớp rác thải phải được đầmnén 5-6 lần Cuối ngày cần phủ lên một lớp đất dày 5-10 cm rồi lại đầm nén Mỗi ôhoàn chỉnh phải kết thúc trước khi bắt đầu ô tiếp theo Phun hoá chất diệt côn trùng

và rắc vôi bột vào lớp rác thải đã đầm nén trước khi phủ đất lên trên Khi đóng bãicần có lớp phủ đất cuối cùng Đây là phương pháp chôn chất thải rắn có kiểm soát,

dễ thực hiện và tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường Thu từ nhân dân theođơn vị gia đình bằng tiền mặt hoặc thóc để mọi người dân đều có ý thức, tráchnhiệm gìn giữ vệ sinh môi trường và có nguồn tài chính trả công cho nhân viên laođộng trực tiếp thu gom và xử lý chất thải

Trên địa bàn nông thôn Thái Bình hiện nay đã có nhiều nơi áp dụng mô hìnhtrên như: thôn Hiệp Lực, làng Lộng Khê, xã Quỳnh Minh, xã An Đồng, huyệnQuỳnh Phụ, xã Thụy Sơn, xã Thái Dương, huyện Thái Thụy Đến nay đội vệ sinhmôi trường tại các thôn, xã này đi vào hoạt động ổn định, các đội viên đều tựnguyện, nhiệt tình vừa làm vừa tuyên truyền vận động để mọi người hiểu và ủng hộcùng tham gia.(Nguyễn Hồng Quang, 2004)

* Kinh nghiệm quản lý rác ở Hà Tây

Tại thôn Lai Xá, xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây rác thải đượcquản lý khá tốt Rác thải của các hộ dân được phân loại sơ bộ ngay tại gia đình, mỗigia đình có hai thùng đựng rác, một thùng đựng rác hữu cơ (thực phẩm thừa,lácây…) một thùng đựng rác vô cơ và các loại không phân hủy được (chai nhựa, thủytinh…) Hàng ngày công nhân đi thu gom đưa về sân tập kết Tại đây rác được phânloại lại để loại bỏ rác vô cơ Phần hữu cơ trộn lẫn với chế phẩm vi sinh rồi đưa vào

bể ủ, mỗi bể ủ có thể tích từ 30-40 m3 Để giải quyết lên men, ủ rác với các vi sinhvật hiếu khí, chịu nhiệt, đảm bảo phân hủy rác triệt để cần: xây dựng 4 bể ủ rác,

dung tích 30- 40 m3, chiều cao của khối ủ khoảng 1,2-1,5 m, có đảo trộn với phếphẩm, tạo điều kiện cho vi sinh vật hiếu khí phát triển Thời gian lên men từ 40- 50ngày, nghĩa là sau khi làm đầy 3 bể còn lại thì quay về bể đầu tiên Khi quá trình ủ

đã kết thúc, đống ủ xẹp xuống, nhiệt độ xuống dưới 40oC, rác được chuyển ra sânphơi cho khô, sau đó được đưa vào nghiền và sàng phân loại Phần hữu cơ (mùn)tận dụng làm phân bón Nước rác được đưa vào bể qua hệ thống rãnh, khi khối ủ bịkhô dùng nước này bổ sung Các chất vô cơ được phân loại, phần có thể tái chế (sắt,thép…) được thu gom lại bán cho cơ sở tái chế; phần không tái chế được (sành,sứ…) đem đi chôn lấp Đây là một mô hình tương đối hoàn chỉnh phục vụ cho việc

xử lý rác thải ở quy mô nhỏ, mô hình xử lý rác sạch, không gây ô nhiễm môitrường, không tốn diện tích chôn lấp và tận dụng được nguồn phế thải hữu cơ đểsản xuất phân bón phục vụ cho nông nghiệp Mô hình này kinh phí đầu tư tương đối

rẻ, phù hợp với điều kiện của khu vực, chi phí để xây dựng khoảng 400- 500 triệuđồng, với công suất từ 3- 4 tấn/ ngày (Nguồn: mô hình tại thôn Lai Xá)

Mô hình xử lý rác thải sinh hoạt ở thôn Lai Xá đã được xây dựng xong và đivào hoạt động từ tháng 5/2003 Mô hình trên đã được Tổ chức YWAM cùng chínhquyền địa phương và nhân dân đánh giá rất tốt Mô hình hiện nay vẫn đang hoạtđộng bình thường

Hà Tây có nhiều làng nghề Trên 200 làng nghề ở các huyện Chương Mỹ,Thường Tín, Quốc Oai, Phú Xuyên, Ưng Hoà, Thanh Oai của tỉnh Hà Tây tìnhtrạng tập kết rác thải thành đống không được xử lý khá phổ biến, gây ô nhiễm môitrường nghiêm trọng Một số xã thuộc các huyện Hoài Đức, Quốc Oai), Ứng Hoà,Thanh Oai thải ra môi trường trên 100 tấn chất thải/ngày, là xơ bã chế biến tinhbột và các loại phế thải sản xuất hàng thủ công Tình trạng ùn tắc chất thải, nướcthải tại các làng nghề là phổ biến

Mô hình xây dựng thành công ở Lai Xá nhưng vẫn chưa được áp dụng rộngrãi trên địa bàn huyện, cũng như địa bàn tỉnh Hà Tây là do gặp phải một số khókhăn cở bản sau đây:

Thứ nhất: Nguồn vốn đầu tư cho một mô hình như vậy vào khoảng 400-500triệu đồng, với điều kiện kinh tế nông thôn còn khó khăn như hiện nay không phải

chính quyền địa phương nào cũng có thể xây dựng được, nếu như không có sự đầu

tư từ bên ngoài

Thứ hai: Nhận thức của người dân còn rất hạn chế về các loại chất thải, nênviệc phân loại còn gặp nhiều khó khăn

Thứ ba: Phải xây dựng được đội ngũ công nhân thu gom và sử lý rác thải,không phải địa phương nào cũng có thể xây dựng và quản lý được Từ kinh nghiệmxây dựng mô hình xử lý rác ở thôn Lai Xá cho thấy, để mô hình có thể thực hiệnthành công, thì công tác tuyên truyền cho nhân dân thay đổi thói quen vứt rác bừa bãi

và công tác tổ chức thu gom là hết sức quan trọng, quyết định sự thành công của mô

hình (Tăng Thị Chính Viện Công nghệ môi trường, Viện KH&CN Việt Nam, 2006).