Hãy trình bày những hiểu biết của mình về án lệ và bình luận về dòng họ civil law

Hãy trình bày những hiểu biết của mình về án lệ và bình luận về xu hướng phát triển án lệ thuộc các nước thuộc dòng họ Civil Law MỤC LỤC A MỞ ĐẦU 5 B NỘI DUNG 6 I Khái quát chung về án lệ 6 1 Khái niệ.

Hãy trình bày những hiểu biết của mình về án lệ và bình luận về

xu hướng phát triển án lệ thuộc các nước thuộc dòng họ Civil Law.

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 5

B NỘI DUNG 6

I Khái quát chung về án lệ 6

1 Khái niệm 6

2 Sự hình thành và phát triển của án lệ 7

a Bối cảnh hình thành và phát triển 7

b Lý luận của án lệ 7

c Sự phát triển của án lệ 8

3 Vai trò của án lệ: 9

II Bình luận về xu hướng phát triển án lệ các nước thuộc dòng họ Civil law 10

1 Án lệ trong truyền thống dân luật La Mã đến cuối thế kỷ XVIII 10

2 Án lệ trong thời kỳ pháp điển hóa pháp luật, cuối TK XVII- TK XIX 12

3 Án lệ trong thời kỳ Pháp điển hóa Châu Âu, từ TK XX đến nay 13

C KẾT LUẬN 18

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

1

A MỞ ĐẦU

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay, pháp luật là một công cụ hữu hiệu

và quan trọng để Việt Nam vươn ra cùng thế giới Hướng tới mục đích bảo vệ tốt hơn các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân Cùng với quá trình hoàn thiện pháp luật, xu hướng nghiên cứu luật học so sánh trở thành một hướng đi quan trọng và phổ biến, nhằm giúp Việt Nam nhìn nhận lại bản thân trong tương quan với những hệ thống pháp luật lâu đời và phát triển trên thế giới Điều này nếu được thực hiện hiệu quả, sẽ góp phần giúp Việt Nam rút ngắn những bước đi của mình, chủ động học hỏi và tiếp thu những tinh hoa của pháp luật thế giới nhằm xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia Chính vì

vậy, nhóm chúng em xin lựa chọn vấn đề “Hãy trình bày những hiểu biết của

mình về án lệ và bình luận về xu hướng phát triển án lệ thuộc các nước thuộc dòng họ Civil Law.” để phân tích và tìm hiểu đối với nhóm mình.

2

B NỘI DUNG

I Khái quát chung về án lệ

1 Khái niệm

Án lệ: Dưới góc độ khoa học pháp lý đã được nhiều quốc gia trên thế giới thừa nhận và thực hiện: án lệ được hiểu là những bản án, quyết định đã được Tòa án tuyên ra trước đây nhằm mục đích giải quyết những sự việc cụ thể trong thực tế Những phán quyết, bản ản này sau đó được ghi nhận trong các tập san

án lệ, các báo cáo tổng hợp án lệ đó chính là căn cứ quan trọng để phán quyết, bản án đó trở thành cơ sở, khuôn mẫu để tòa sử dụng trong xét xử nhằm đưa ra phán quyết trong những vụ việc có tình tiết, vấn đề tương tự sau đó Để một bản

án, quyết định của Tòa án trở thành án lệ là nó phải có tính khuôn mẫu đồng thời

có khả năng áp dụng lại sau này để làm cơ sở cho việc xét xử đối với những trường hợp chưa có pháp luật điều chỉnh hoặc có, nhưng không phù hợp với thực tiễn

Từ đó, để hiểu một cách đơn gián nhất, án lệ là bản án, quyết định đã được Tòa án tuyên và sau đó được Tòa tối cao hoặc một cơ quan có thầm quyền ghi nhận, công bố theo các nguồn án lệ dựa vào các nguyên tắc nhất định Các vụ án sau có tính chất tương tự có thể áp dụng án lệ này để tham khảo hoặc thậm chí là

để đưa ra phán quyết, có giá trị tương tự như những quy định trong bất kì văn bản pháp luật nào khác đang tồn tại

3

Civil Law: đó là tên gọi của thống pháp luật lục địa châu Âu (còn gọi là hệ thống pháp luật La Mã- Đức), là dòng họ pháp luật lớn nhất trên thế giới, tồn tại

ở các nước lục địa châu Âu như: Pháp, Italia, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức,

Áo, Bi, Lúc-xăm-bua, Hà Lan, Thụy Sĩ, Scotland, phần lớn các nước châu Phi, hầu hết các nước châu Mỹ Latinh, các nước phương Đông kể cả Nhật Bản.1

2 Sự hình thành và phát triển của án lệ

a Bối cảnh hình thành và phát triển

Cơ sở hình thành án lệ chính là những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật Khi có những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật, tòa án sẽ viện dẫn những căn cứ pháp luật được coi là hợp lý để đưa ra một phán quyết có tính đột phá và bản án này sẽ được tòa án tối cao công bố là án lệ để áp dụng chung cho các trường hợp tương tự do khiếm khuyết quy phạm hoặc chưa có dẫn chiếu quy phạm rõ ràng Theo đó, những bản án, quyết định giải quyết vụ việc trong các tập án lệ trở thành khuôn mẫu, trở thành cơ sở để tòa đưa ra phán quyết trong những vụ việc có tình tiết, vấn đề tương tự sau đó Tiền lệ pháp ở nước ngoài còn là quá trình làm luật của tòa trong việc công nhận và áp dụng các nguyên tắc mới khi xét xử.2

Án lệ được phát triển từ các bản án, quyết định của Tòa án trước khi có các văn bản quy phạm pháp luật và vẫn còn được áp dụng bởi các Tòa án khi đã có văn bản quy phạm pháp luật3

b Lý luận của án lệ

Án lệ mang tính thực tiễn cao, dựa vào thực tiễn, tập trung vào việc giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống thực tế chứ không phải giải quyết vấn đề bằng các lý thuyết chung chung trừu tượng, các lý lẽ tạo ra án lệ mang tính nhân tạo chứ không phải mang tính tự nhiên

1 Giáo trình luật so sánh

4

Án lệ có khả năng khắc phục những lỗ hỏng pháp luật một cách nhanh chóng

và kịp thời Đời sống xã hội luôn vận động, phát triển còn các quy phạm trong các văn bản pháp luật mang tính ổn định, dẫn đến hệ quả là luật pháp có thể lạc hậu hay có thể thiếu hụt để giải quyết các vấn đề của cuộc sống Để khắc phục tình trạng này, các luật gia dân luật tìm đến những nguồn bổ trợ khác như áp dụng tập quán hoặc sử dụng án lệ Các án lệ ở các nước dân luật được hình thành chủ yếu thông qua con đường giải thích pháp luật của tòa án tối cao Khi giải thích pháp luật trong những trường hợp chưa có quy phạm thành văn điều chỉnh, các thẩm phán dựa vào các nguyên tắc nhất định

Án lệ thể hiện tính khách quan và công bằng Một số người cho rằng, án lệ được tạo ra bởi một vài thẩm phán trong hội đồng xét xử khi xử lý một vụ việc

cụ thể nên có thể dân đến tình trạng chủ quan, tùy tiện trong việc tạo ra các quy tắc án lệ4

c Sự phát triển của án lệ

Hệ thống pháp luật các nước theo dòng họ Civil law không còn chỉ đề cao pháp luật thành văn mà dần chú trọng hơn tới án lệ Kể từ năm 2000, án lệ ở Pháp đã được cơ quan nhà nước đăng tải miễn phí trên mạng Internet Hiện nay,

ở nhiều nước lục địa châu Âu như Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Italia, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kì đã có tuyển tập án lệ chính thức Có thể nói, án lệ có xu hướng phát triển mạnh mẽ và là một nguồn luật không thể thiếu trong cấu trúc nguồn luật của hai

hệ thống pháp luật Pháp và Đức nói riêng và cấu trúc nguồn luật của các nước thuộc dòng họ Civil law nói chung

các nước có hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law Rõ ràng, hệ thống pháp luật các nước theo Civil law không còn chỉ tập trung vào luật thành văn mà chú

4 https://tpllawfirm.vn/vi/an-le-mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien/

5

trọng hơn trong việc phát triển án lệ Có thể khẳng định xu hướng phát triển án

lệ ở một số hệ thống pháp

3 Vai trò của án lệ:

Thứ nhất, án lệ được tạo ra dựa trên tình huống thực tiễn cụ thể, chứ không

phải đưa ra giải pháp giải quyết với những vấn đề chung, mang tín trừu tượng,

dự đoán như luật văn bản

Thứ hai, án lệ dùng để khắc phục tình trạng pháp luật lạc hậu, tại các nước

dân luật, án lệ được vận dụng một cách tối ưu, với vai trò là giải thích pháp luật với Tòa án tối cao Khi giải thích pháp luật trong những trường hợp chưa có quy phạm thì áp dụng nguồn bổ trợ khác như là tập quán hoặc sử dụng án lệ

Thứ ba, án lệ thể hiện tính khách quan và công bằng, việc đưa ra quan điểm

khi xét xử, cũng như việc hình thành án lệ phải tuân thủ theo học thuyết án lệ, cũng như quy trình hình thành và nội dung nguyên tắc án lệ Bên cạnh đó, một

án lệ được thừa nhận khi nó đảm bảo được những tiêu chuẩn, những giá trị riêng

mà các bên tranh chấp phải phục tùng, và được cả xã hội thừ nhận tính hợp lý của nó 5

Bên cạnh những vai trò quan trọng trên, án lệ còn tồn tại một số hạn chế:

Một là, án lệ trở thành nguồn luật chính quan trọng thì lại đi ngược lại

nguyên tắc tam quyền, khi đó Tòa án sẽ có quyền lập pháp

Hai là, nếu sử dụng nguồn luật án lệ sẽ dẫn đến tình trạng hồi tố.

Ba là, án lệ không mang tính thống nhất và hệ thống cao như nguồn văn

bản; có thể khó thống nhất về một quy tắc án lệ trong nhận thức pháp lý quá nghiêm

5 Đỗ Thanh Trung, “Án lệ: một số vấn đề lý luận và thực tiễn

6

khắc; một quy tắc án lệ được hình thành phải trải qua hàng loạt các vụ việc tương tự về sau.6

II Bình luận về xu hướng phát triển án lệ các nước thuộc dòng họ Civil law

Án lệ được áp dụng phổ biến trên thế giới như trong hệ thống thông luật (Common Law) hay hệ thống dân luật (Civil Law) Đối với hệ thống thông luật (Anh, Mỹ, ) án lệ là nguồn chủ yếu và quan trọng, thế nhưng trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law, án lệ không được coi là nguồn cơ bản như pháp luật thành văn bởi theo quan điểm lý luận phổ biến của các hệ thống pháp luật lục địa Châu Âu, án lệ đưa ra những giải pháp không chắc chắn, có thể bị hủy bỏ, sửa đổi bất cứ lúc nào và luôn bị phụ thuộc vào vụ việc mới Tuy nhiên, trong quá trình phát triển của pháp luật, ý nghĩa quan trọng của án lệ dần được thừa nhận và chứng minh Ngày nay xu hướng áp dụng án lệ tại các nước thuộc dòng họ Civil Law ngày càng phát triển, án lệ dần trở thành nguồn pháp luật quan trọng Để bình luận về điều này, có thể chia ra 3 giai đoạn:

1 Án lệ trong truyền thống dân luật La Mã đến cuối thế kỷ XVIII

Đây là thời kỳ đầu tiên trong quá trình hình thành và phát triển của các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law, bao gồm 2 giai đoạn:

- Giai đoạn pháp luật tập quán (trước thế kỷ XIII)

- Giai đoạn pháp luật thành văn (từ thế kỷ XIII đến cuối thế kỷ XVIII)

a Đối với giai đoạn pháp luật tập quán:

Trong thời kỳ này nhìn chung pháp luật còn đơn giản, chủ yếu được hình thành từ các tập quán địa phương và có sự lẫn lộn giữa quy phạm đạo đức, tôn giáo và pháp luật Các nước Pháp, Đức, các dân tộc Slavian, luật La Mã đều tồn tại các luật tập quán Ở đây, có thể thấy rằng phần lớn các bộ tộc ở Tây Âu đã bị người La Mã đô hộ trong suốt 4 thế kỷ nên luật La Mã cổ đại đã có ảnh hưởng lớn ở đây

6 Bùi Hồng Ngọc (2017), Một số vấn đề cơ bản về án lệ: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất cho Việt Nam, Trường

Đại học Luật Hà Nội

7

Ở giai đoạn này, án lệ đã được nhận thức là có một vai trò quan trọng trong pháp luật La Mã, bằng chứng là việc Hoàng đế Severus (cai trị La Mã từ năm

193 đến năm 211) đã cho phép các thẩm phán bổ sung những lỗ hồng của luật thành văn bằng tập quán và thực tiễn xét xử của các vụ việc tương tự (có thể coi như là hình thức án lệ)

Năm 476, đế chế Tây La Mã sụp đổ Ở đế cế Đông La Mã, vào năm 528, Hoàng đế Đông La Mã Justinian đã ra lệnh hệ thống hóa và củng cố luật La Mã, kết quả là đã tạo nên một công trình pháp luật lớn mang tên Corpus Juris Civil bao gồm 4 phần được công bố từ năm 529 – 534 Theo đó, năm 529, Hoàng đế Justinian đã cấm các thẩm phán La Mã quyết định các vụ việc mà không dựa vào luật thành văn Tuy nhiên, bốn năm sau, Justinian đã khôi phục lại chính sách của Severus bằng việc cho phép các thẩm phán bổ sung những kẽ hở của pháp luật thành văn khi áp dụng nó Vì vậy mà trong lịch sử pháp luật La Mã, các văn bản tập hợp các bản án và lời phân tích nó được coi là có giá trị pháp lý như là luật khi thẩm phán sử dụng nó.7

b Đối với giai đoạn phát triển pháp luật thành văn:

Giai đoạn này gắn liền với sự gia tăng các hoạt động thương mại và giao lưu giữa các dân tộc châu Âu lục địa Quan điểm của pháp luật thời kỳ là luật pháp phải là công cụ, là mô hình tổ chức xã hội Lúc bấy giờ, án lệ thực sự không được coi trọng

Vào thế kỷ XIV, Toà án tối cao của giáo hội Công giáo (Rota Romana) ở Roma đã vận dụng các án lệ vào hoạt động xét xử và các án lệ của nó đã được toà án cấp dưới tuân thủ Cho đến thế kỷ XVIII, khi luật La Mã được hồi sinh ở Châu Âu lục địa, hình thức pháp luật chung ở Châu Âu ra đời thì án lệ vẫn được

áp dụng phổ biến ở hệ thống pháp luật các nước Châu Âu sử dụng luật La Mã

7 Lê Minh Trường (2011), Án lệ trong hệ thống pháp luật dân sự các nước Pháp, Đức và việc sử dụng án lệ ở

Việt Nam, truy cập ngày 21.09

8

Để đánh giá xu hướng phát triển của án lệ trong giai đoạn này, có thể thấy

án lệ trong nguồn luật thành văn của hệ thống pháp luật của các nước thuộc dòng họ Civil law có thời điểm được quan tâm thừa nhận, có thời điểm lại bị cấm áp dụng Mặc dù vậy, án lệ vẫn chỉ được nhìn nhận như một giải pháp để khắc phục những lỗ hổng của pháp luật, thế nhưng điều này là phù hợp với thực tiễn pháp luật lúc bấy giờ của hệ thống pháp luật dòng họ civil law

2 Án lệ trong thời kỳ pháp điển hóa pháp luật, cuối TK XVII- TK XIX

Thực tiễn áp dụng án lệ đã từng bị đánh giá thấp khi xu hướng pháp điển hóa pháp luật diễn ra mạnh mẽ ở Châu Âu bắt đầu từ đầu thế kỷ XIX Giải thích cho

xu hướng phát triển án lệ trong các hệ thống pháp luật lúc bấy giờ bởi đây được xem là giai đoạn đánh dấu sự ra đời của những văn bản pháp luật quan trọng, là cuộc cách mạng trong sự phát triển tư tưởng pháp luật nhân loại

Trước hết phải kể đến Bản tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền năm 1789 của Pháp Những quy định cơ bản của Bản tuyên ngôn nổi tiếng này đã trở thành những nguyên tắc cơ bản của các bản Hiến pháp của các quốc gia châu Âu lục địa và nhiều nước khác trên thế giới Ngày 3/9/1791 bản Hiến pháp đầu tiên của nước Pháp ra đời Vào đầu thế kỷ XIX các bộ luật quan trọng của nước Pháp đã được ban hành như : Bộ luật dân sự Napoleon năm 1804, Bộ luật tố tụng dân sự

1806, Bộ luật thương mại 1807 Bộ luật tố tụng hình sự 1808 Vào thế kỷ XIX, các bộ luật cơ bản của Đức cũng đã được xây dựng Pháp luật của Đức (chủ yếu

là Bộ luật Dân sự năm 1896) do tính khoa học và hợp lý của nó cũng đã ảnh hưởng đến nhiều quốc gia ngoài châu Phi

Với các bộ luật nổi tiếng trên đây, dòng họ Civil Law đã đạt được những thành tựu lớn, đánh dấu giai đoạn phát triển rực rỡ của khoa học pháp lý Có thể nói, hệ thông pháp luật của các quốc gia thuộc dòng họ này có trình độ hệ thống hóa, pháp diễn hóa cao nhất trong các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới Các

9

quốc gia thuộc dòng họ pháp luật này xây dựng được khá nhiều bộ luật, đưa luật thành văn trở thành một trong những nguồn luật cơ bản và quan trọng hàng đầu

Thời kỳ này, hầu hết các quan hệ phổ biến và phát triển trong xã hội lúc bấy giờ đều có luật thành văn điều chỉnh, hơn nữa với hệ thống luật thành văn đồ sộ

có trình độ pháp điển hóa cao, hầu như đã tương đối khắc phục được những lỗ hỏng không đáng có của những thời kỳ trước đó và hiển nhiên, án lệ trong thời

kỳ ngày với tính chất là những phán quyết của Thẩm phán tại Tòa đối với những

vụ việc đã xảy ra, không được coi trọng Thực tiễn xét xử của Tòa án không bị ràng buộc bởi những quy phạm do chính nó tạo ra và cũng không có thể dựa vào các quy phạm đó để biện luận cho quyết định của mình Án lệ chỉ được áp dụng khi mà thậm phán thấy nó phù hợp với vụ án đang xét xử Án lệ không được coi

là nguồn cơ bản của pháp luật

Bộ luật dân sự Napoleon của Pháp đã thiết lập một số quy định gây cản trở cho việc phát triển án lệ Điều 5 Bộ luật dân sự Napoleon đã quy định "Cấm các thẩm phán đặt ra các quy định chung và có tính lập quy để tuyên án đối với những vụ việc được giao xét xử" Điều 1351 Bộ luật này cũng xác định "Bản án chỉ có hiệu lực pháp luật đối với một vụ việc Chỉ được xem là cùng một vụ việc khi yêu cầu hiệu lực pháp luật đối với một vụ việc Chỉ được xem là cùng một

vụ việc khi yêu cầu về cùng một vấn đề, dựa trên cùng một căn cứ và giữa cùng các bên tranh chấp" Giai đoạn pháp điển hóa pháp luật được xem là thời kỳ mà

xu hướng án lệ trong hệ thống nguồn luật thành văn của các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law dường như bị lu mờ đi.8

3 Án lệ trong thời kỳ Pháp điển hóa Châu Âu, từ TK XX đến nay

a Khát quát chung về xu hướng phá triển án lệ trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law

https://123docz.net/document/4302304-xu-huong-phat-trien-an-le-trong-he-thong-nguon-phap-luat-thanh-van-cua-cac-he-thong-phap-luat-thuoc-dong-ho-civil-law-va-lien-he-voi-viet-nam.

10