Tài liệu hướng dẫn chuyên môn về chăm sóc phát triển trẻ toàn diện trong 5 năm đầu đời

Untitled 1 BỘ Y TẾ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN CHUYÊN MÔN VỀ CHĂM SÓC PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN TRONG 5 NĂM ĐẦU ĐỜI (Ban hành kèm theo Quyết định số /QĐ BYT ngày tháng năm ) sy t so nl a vt S o Y te S on L a 08[.]

Trang 1

B Ộ Y TẾ

HƯỚNG DẪN CHUYÊN MÔN VỀ CHĂM SÓC PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN

TRONG 5 NĂM ĐẦU ĐỜI

(Ban hành kèm theo Quy ết định số: /QĐ-BYT ngày tháng năm )

syt_sonla_vt_So Y te Son La_08/01/2023 09:25:17

Trang 2

M ỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 3

M Ở ĐẦU 4 CHƯƠNG 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN 6 CHƯƠNG 2 HƯỚNG DẪN TRIỂN KHAI KHÁM VÀ TƯ VẤN PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DI ỆN 11

1 Triển khai tại trạm y tế xã/phường/thị trấn, khoa khám bệnh thuộc Trung tâm Y tế

qu ận/huyện và bệnh viện các tuyến 11

2 Tri ển khai tại các điểm tiêm chủng, đơn vị tư vấn dinh dưỡng và sức khỏe tại tuyến tỉnh và trung ương 13

PH Ụ LỤC 1: KHÁM VÀ TƯ VẤN PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN 15

22

PH Ụ LỤC 4: KHÁM VÀ TƯ VẤN PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN 24 PHỤ LỤC 5: NGUỒN THÔNG TIN VỀ PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN MIỄN PHÍ - CÁN B Ộ Y TẾ TƯ VẤN CHA MẸ THAM KHẢO VÀ TỰ HỌC 30 TÀI LI ỆU THAM KHẢO 31 syt_sonla_vt_So Y te Son La_08/01/2023 09:25:17

Trang 3

DANH M ỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

T ừ viết tắt Tiếng Anh Ti ếng Việt

for Community Development

Trang 4

M Ở ĐẦU

định kỳ phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, tư vấn hướng dẫn cha mẹ cách tương tác với trẻ trong giai đoạn phát triển sớm và hỗ trợ trị liệu các trẻ gặp khó khăn về phát triển, nhằm giúp trẻ được phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần và

đoạn 2018-2025” Mục tiêu của Đề án là bảo đảm trẻ em đến 8 tuổi được phát triển

Để triển khai thực hiện các mục tiêu của Đề án, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ y tế ở các tuyến về theo dõi phát triển toàn diện và hướng dẫn cha

thường về sức khỏe thực thể, phát triển tâm lý-xã hội của trẻ để có thể đưa ra những

xử trí kịp thời

Ba năm đầu là giai đoạn phát triển quan trọng nhất của não bộ trong cuộc đời

đào tạo kiến thức, kỹ năng thực hành, kỹ năng tư vấn hỗ trợ cha mẹ là vô cùng có ý nghĩa cho bối cảnh của Việt Nam

Trên cơ sở các hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới và UNICEF về phát triển

hướng dẫn cán bộ y tế kỹ năng khám phát triển toàn diện, tư vấn và hướng dẫn gia đình tương tác sớm với trẻ

đầu đời Thông qua việc khám định kỳ theo độ tuổi, cán bộ y tế sẽ khám và phát hiện

Trang 5

trẻ mắc phải để có thể đưa ra những xử trí kịp thời Đối với các trường hợp đánh giá

cầu của trẻ

dẫn

Trang 6

CHƯƠNG 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN

1 Phát tri ển trẻ toàn diện

tr ẻ: từ minh chứng khoa học đến mô hình can thiệp” (Lancet, 2017) nhấn mạnh

chuyên đề đó đã nhấn mạnh tầm quan trọng của những năm đầu đời và đặt ra thuật

chăm sóc nuôi dưỡng cơ bản bao gồm 5 lĩnh vực hành động: chăm sóc sức khỏe tốt, dinh dưỡng đầy đủ, chăm sóc đáp ứng, sự an toàn và tương tác sớm - giáo dục sớm

5 lĩnh vực Chăm sóc Nuôi dưỡng toàn diện trẻ em

2 Năm chỉ số phát triển trẻ toàn diện

năm đầu tiên đặc biệt quan trọng, là thời điểm não bộ phát triển nhanh chóng Đó cũng là giai đoạn trẻ nhạy cảm nhất với các can thiệp (Lancet, 2017)

Là người trực tiếp nuôi dưỡng, dạy dỗ và chăm sóc trẻ, cha mẹ và những người chăm sóc chính khác cần được hỗ trợ thông tin và dịch vụ để có kiến thức, kỹ năng,

Nh ận thức trí tuệ (còn gọi là nhận thức tư duy): là khả năng trẻ có thể học

Nghĩa là trẻ hiểu được sự việc đang xảy ra, hiểu hành vi - hậu quả (biết đập

năng tập trung chú ý vào việc đang làm; là khả năng đọc, viết, làm toán; khả năng đánh giá phân tích sự việc hiện tượng, giải quyết vấn đề từ đơn giản đến phức tạp;

Cảm xúc xã hội (còn gọi là kỹ năng giao tiếp xã hội hoặc cảm xúc tương tác):

Trang 7

V ận động thể chất (còn gọi là vận động thô): là khả năng vận động của các

nhóm cơ lớn để lẫy, ngồi, đi đứng, chạy nhảy leo trèo Trẻ phát triển bình thường sẽ

thường sẽ học tập cách phối hợp để vận động nhịp nhàng

Vận động tinh tế (còn gọi là vận động tinh): là khả năng phối hợp của tay,

trong tay như xoay trở, vặn xoắn, lồng, xâu chuỗi, cài khuy… Vận động tinh đòi

đập vào nhau đến các các vận động cầm bút viết, vẽ, làm thủ công sau này

Ngôn ng ữ: là khả năng trẻ hiểu người khác nói (ngôn ngữ tiếp nhận); và khả

năng diễn đạt được suy nghĩ mong muốn bằng lời nói và bằng ngôn ngữ cơ thể (ngôn

con giơ hai tay rối rít Dần dần trẻ biết yêu cầu, đòi, hỏi những gì mình muốn, biết nói câu đúng ngữ pháp, biết đặt câu hỏi, biết hội thoại, biết kể chuyện, biết kết bạn,

để được phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và tư vấn phương pháp hỗ trợ trẻ

tương lai CBYT tham khảo phụ lục 2, 3 và 5 để hỗ trợ tư vấn

Trang 8

3 Khoa h ọc về phát triển não bộ giai đoạn đầu đời

the Developing Child, 2007)

giây Sau giai đoạn đó, tốc độ kết nối giảm đi và độ dày của các mối nối cũng

được lặp lại hoặc bị quên lãng, sẽ bị mỏng dần và chết đi Các cơ quan cảm xúc

Ngu ồn: Corel, JL The postnatal development of the human cerebral cortex Cambridge, MA: Harvard

University Press; 1975

Trang 9

(serve and return relationship) giữa trẻ và người chăm sóc Trẻ thể hiện với người chăm sóc thông qua bập bẹ, nét mặt và cử chỉ, và người lớn đáp ứng trẻ bằng

Ngu ồn: C.A Nelson (2000) Credit: Center on the Developing Child

đầu tiên, bộ não phân biệt được đa dạng âm thanh và ngôn ngữ mà trẻ đã tiếp

nên khó khăn để thay đổi và thích nghi theo thời gian Do vậy trẻ cần được chăm

đời

căng thẳng tích cực (trải nghiệm không thoải mái trong thời gian ngắn: mẹ vắng

Trang 10

5 nguyên lý phát tri ển của não bộ

phát triển

người chăm sóc và trẻ, sẽ kích thích não trẻ phát triển về lượng và

4 Chăm sóc cho sự phát triển trẻ toàn diện

chăm sóc trẻ có ảnh hưởng rất lớn đến nhân cách khi trẻ bước sang tuổi trưởng thành

Gia đình dành cho trẻ sự chăm sóc đặc biệt để kích thích tối đa tiềm năng thông qua tình yêu thương, sự quan tâm, và cho trẻ nhiều cơ hội trải nghiệm để học

hơn và phát triển mạnh mẽ hơn, tích lũy kỹ năng để giải quyết vấn đề và giúp đỡ người khác

• Những điều trẻ học được nhiều nhất là học được từ khi trẻ còn rất nhỏ

• Trẻ cần môi trường an toàn để học hỏi

• Trẻ cần nhận được sự quan tâm yêu thương thật sự từ trái tim của ít nhất một người

• Trẻ em học bằng cách chơi và thử mọi thứ, bằng quan sát tò mò và bắt

chước những gì người khác làm

Ngoài nhu c ầu cơ bản về chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng, an toàn

Trang 11

CHƯƠNG 2 HƯỚNG DẪN TRIỂN KHAI KHÁM VÀ TƯ VẤN PHÁT

TRI ỂN TRẺ TOÀN DIỆN

1 Tri ển khai tại trạm y tế xã/phường/thị trấn, khoa khám bệnh thuộc Trung tâm Y t ế quận/huyện và bệnh viện các tuyến

1.1 Hướng dẫn triển khai

gia đình kỹ năng tương tác sớm Phần này được phối hợp với khám trẻ bệnh tại cơ

sở y tế

Người thực hiện khám và tư vấn: cán bộ trạm y tế xã/phường/thị trấn, cán bộ khám

sóc

Đối tượng được khám, kiểm tra: trẻ nhỏ 0 - 5 tuổi

Đối tượng cần tư vấn: người chăm sóc trẻ bao gồm cha mẹ, ông bà, người có vai trò chăm sóc và ở chung nhà cùng trẻ

Lưu ý: Bảng kiểm khám phát triển trẻ toàn diện được chia độ tuổi theo các mốc phát

triển

Trang 12

1.2 Quy trình th ực hiện

1 Khám trẻ bệnh

K ết hợp với Khám phát triển toàn diện Bảng kiểm Khám phát

2 Nhìn, hỏi và lắng nghe thực hành của

người chăm sóc với trẻ: để tìm hiểu mối

tương tác, cách chơi và giao tiếp giữa

người chăm sóc và trẻ như thế nào

3 Khen ng ợi người chăm sóc: để động viên

người chăm sóc và tạo cho họ sự tự tin để

để người chăm sóc có thêm sự cố gắng

4 Giải quyết vấn đề: xác định được tất cả

đó

5 L ời khuyên: gợi ý những cách thức nhằm

Tư vấn chuyển tuyến (nếu cần)

khó khăn trong chăm sóc

6 Kiểm tra hiểu biết và tóm tắt hành động

c ần làm của người chăm sóc: xác định

để chắc chắn rằng họ có thể cải thiện được

* N ội dung trong phần này tham khảo theo hướng dẫn của cuốn tài liệu Chăm sóc

vì s ự phát triển của trẻ của Tổ chức Y tế Thế giới và UNICEF (WHO-UNICEF, 2012)

Trang 13

2 Tri ển khai tại các điểm tiêm chủng, đơn vị tư vấn dinh dưỡng và sức khỏe

t ại tuyến tỉnh và trung ương

2.1 Hướng dẫn triển khai

thiện

Người thực hiện tư vấn: bác sĩ, y sĩ, điều dưỡng nhi đã đã được tập huấn chuyên

Đối tượng được khám và kiểm tra: trẻ từ 0 đến 5 tuổi trong tình trạng sức khỏe tốt,

Trang 14

Công cụ cần thiết:

2.2 Quy trình th ực hiện

1 Khám phát tri ển toàn diện: các lĩnh vực

Dinh dưỡng, Phát triển, Khám thực thể, Kiểm

lĩnh vực trẻ gặp khó khăn để chuyển tuyến

khám chuyên sâu

– mục A)

2 Nhìn, h ỏi và lắng nghe thực hành của

người chăm sóc với trẻ: để tìm hiểu mối

tương tác, cách chơi và giao tiếp giữa người

chăm sóc và trẻ như thế nào

tư vấn (phụ lục 4 – mục B)

3 Khen ng ợi người chăm sóc: để động viên

người chăm sóc và tạo cho họ sự tự tin để họ

chăm sóc có thêm sự cố gắng trong việc chăm

4 Gi ải quyết vấn đề: xác định được tất cả

tương tác sớm theo độ

5 L ời khuyên: gợi ý những cách thức nhằm cải

Tư vấn và chuyển tuyến

6 Kiểm tra hiểu biết và tóm tắt hành động

c ần làm của người chăm sóc: xác định

chăm sóc cho trẻ tại nhà

Hướng dẫn trẻ và gia đình sang phòng tiêm

ch ủng

Trang 15

PH Ụ LỤC 1: KHÁM VÀ TƯ VẤN PHÁT TRIỂN TRẺ TOÀN DIỆN

Dành cho cán b ộ y tế tuyến xã, phường, khoa khám bệnh trung tâm y tế tuyến huyện và

bệnh viện các tuyến

A- B ảng kiểm khám phát triển toàn diện

- N ếu trẻ thực hiện được hoặc biểu hiện bình thường, đánh dấu vào ô phần “có”

- N ếu trẻ không thực hiện được hoặc có biểu hiện bất thường, đánh dấu vào ô phần “không”

Lưu ý: Riêng đối với sơ sinh, CBYT thực hiện khám thường quy theo hướng dẫn của Bộ Y tế

và b ổ sung thêm mục khám phát triển trẻ toàn diện (sơ sinh - 1 tháng tuổi)

N ỘI DUNG KHÁM CÓ KHÔNG N ếu có tối thiểu 1 dòng KHÔNG,

g Nhìn chăm chú (dấu hiệu này có thể

chưa rõ trong 2 tuần đầu)

☐ ☐ Theo dõi thêm Khám lại lúc 2 tháng

tu ổi

Gi ật mình khi có tiếng động mạnh ☐ ☐ Chuy ển đo thính lực, bệnh viện tỉnh

Tr ẻ ngoan/yên khi được dỗ dành ☐ ☐ Theo dõi thêm Khám l ại lúc 2 tháng

Trẻ ngoan/ yên khi được vỗ về, hát ru,

Mắt nhìn theo đồ chơi và người đang

Biểu hiện sự thích thú với mọi người

(c ử động tay chân, phát ra tiếng, ) ☐ ☐

Chuy ển khoa tâm bệnh, phòng/khoa tâm lý ho ặc khoa PHCN, khoa nhi

b ệnh viện tỉnh

Gi ữ đầu thẳng khi đỡ ngực trẻ hoặc

Cười hoặc mỉm cười để thể hiện sự

Trang 16

c ần tư vấn hành động

Phát ra tiếng để thể hiện sự thích thú

và hài lòng ☐ ☐

T ự lật nghiêng ☐ ☐

Trẻ ngồi được khi giữ ☐ ☐

Đưa tay về phía đồ vật hoặc với đồ vật ☐ ☐

9 thán g Tìm được đồ vật bị giấu đi ☐ ☐

Chuy ển khoa tâm bệnh, phòng/khoa tâm lý ho ặc khoa PHCN, khoa nhi b ệnh viện tỉnh B ập bẹ chuỗi âm thanh khác nhau (b b, ư ư, ơ ơ,…) ☐ ☐

Ph ản ứng khác nhau với mỗi người (l ạ, quen) ☐ ☐

Phát ra âm ho ặc cử chỉ để gây sự chú ý và đòi giúp đỡ ☐ ☐

Ng ồi không cần người đỡ ☐ ☐

Đứng được khi có người hỗ trợ, xốc nách ☐ ☐

Theo dõi thêm, khám l ại lúc 12 tháng tu ổi Dùng ngón cái đối diện các ngón còn l ại để túm, lấy đồ vật ☐ ☐

Chơi trò chơi tương tác với người chăm sóc (chạm mũi, ú òa) ☐ ☐

Bi ết khóc hoặc la hét để thu hút sự chú ý ☐ ☐

12 thán g Đáp ứng khi có người gọi tên ☐ ☐

Chuy ển khoa tâm bệnh, phòng/khoa tâm lý ho ặc khoa PHCN khoa nhi b ệnh viện tỉnh Hi ểu câu hỏi đơn giản (ví dụ: quả bóng ở đâu? ) ☐ ☐

Nói được 1 từ có kết nối phụ âm và nguyên âm (ba, bà, ma, da, b ố, mẹ, đi…) ☐ ☐

Nói được ít nhất 3 từ đơn (có thể chưa rõ ràng) (bà, ba, b ố, mẹ, đi, măm, chơi…) ☐ ☐

Trang 17

Có thể di chuyển hoặc lết bằng mông ☐ ☐

Theo dõi thêm, khám l ại lúc 15 tháng tu ổi

Bi ết đứng lên khi được kéo tay / đi khi

☐ ☐ Chuy ển khoa tâm bệnh, phòng/khoa

tâm lý ho ặc khoa PHCN khoa nhi

b ệnh viện tỉnh Dùng tay để cầm và ăn thức ăn cứng ☐ ☐

C ảm xúc xã hội và hành vi thích ứng Chuy ển khoa tâm bệnh, phòng/khoa

tâm lý ho ặc khoa nhi bệnh viện tỉnh

Khi căng thẳng, tự biết tìm chỗ để

Giao ti ếp

Dùng tay để chỉ các bộ phận trên cơ

th ể ☐ ☐ Hướng dẫn gia đình tập cho trẻ Khám lại lúc 21 tháng tuổi

N ếu tái khám, trẻ vẫn chưa thực

Lôi kéo sự chú ý khi muốn lấy một đồ

Trang 18

khoa nhi b ệnh viện tỉnh

Ch ỉ tay về phía vật mà bé muốn ☐ ☐

L ấy được đồ chơi theo yêu cầu ☐ ☐

B ắt chước tiếng nói và cử chỉ ☐ ☐

Nói được ít nhất 20 từ đơn (dù chưa

N ếu tái khám, trẻ vẫn chưa thực

hi ện được, chuyển khoa PHCN hoặc khoa nhi b ệnh viện tỉnh

Đi mà không cần trợ giúp (biết đi) ☐ ☐

Ăn bằng thìa mà không văng vãi nhiều ☐ ☐

Nói ph ối hợp được ít nhất 2 từ (uống

nước, ăn cơm, quả táo, đi chơi…) ☐ ☐ Chuytâm lý hoặc khoa nhi, bệnh viện tỉnh ển khoa tâm bệnh, phòng/khoa Thực hiện được 1-2 hành động tiếp

nối khi được yêu cầu (vd: Bỏ các khối

màu này vào c ốc rồi đưa cốc cho cô/

Ra cửa lấy oto rồi đưa oto cho mẹ)

☐ ☐

Đi lùi 2 bước mà không cần trợ giúp ☐ ☐

Bi ết cho đồ vật vào hộp hoặc lọ có

Th ực hiện được 2-3 yêu cầu liên tiếp

(ví d ụ lấy dép và cất vào tủ / cởi mũ,

tháo dép và c ất dép lên giá/…)

V ịn cầu thang để bước lên các bậc ☐ ☐

M ở được nắp lọ hoặc vặn được nắm

đấm cửa

☐ ☐

Trang 19

T ập trung nghe nhạc hoặc nghe đọc

truy ện trong thời gian 5-10 phút

☐ ☐

Thực hiện được yêu cầu làm 3 hoạt

động không liên quan (vd: đặt đồ chơi

lên gh ế, đóng hộp lại rồi đưa cho cô cái

bút/ đặt cốc lên bàn, đưa cho mẹ quả

bóng rồi ra đóng cửa lại)

☐ ☐

N ếu trẻ không làm được, chuyển khoa PHCN, khoa tâm b ệnh, phòng/khoa tâm lý ho ặc khoa nhi

b ệnh viện tỉnh

H ỏi và trả lời được nhiều câu hỏi ☐ ☐

Lên xu ống cầu thang bằng 2 chân ☐ ☐

Có th ể đóng hoặc mở cúc áo và khóa

Hướng dẫn gia đình tập cho trẻ

Bi ết an ủi người khác khi họ buồn, lo

Có th ể đếm to hoặc đếm bằng ngón

tay khi được hỏi (vd: có bao nhiêu

quả táo trên bàn )

Có th ể nhảy lò cò bằng 1 chân ☐ ☐

T ự mặc và cởi quần áo không cần hỗ

H ầu như luôn vâng lời người lớn ☐ ☐

Có th ể tách rời bố mẹ hoặc người

Trang 20

B - B ảng kiểm quan sát và tư vấn

Quan sát Khen ng ợi người chăm sóc

n ếu người chăm sóc: Tư vấn người chăm sóc trẻ và gi ải quyết các vấn đề nếu

☐ Luôn hướng về trẻ, đến bên

tr ẻ, chuyện trò hoặc tạo âm thanh cùng v ới trẻ

☐ Không đến bên trẻ, hoặc hạn

ch ế hoạt động của trẻ: Yêu

c ầu người chăm sóc bắt chước

ho ạt động của trẻ, thực hiện theo s ự dẫn dắt của trẻ

Người chăm sóc thể

hi ện cách làm cho trẻ

thấy thoải mái và cách

th ể hiện tình yêu thương

c ủa họ đối với đứa trẻ

như thế nào?

☐ Luôn nhìn vào mắt trẻ và trò chuy ện nhẹ nhàng với

tr ẻ, vuốt ve âu yếm hoặc

ôm b ế trẻ vào lòng

☐ Không có khả năng làm cho

tr ẻ thoải mái, và trẻ không tìm th ấy sự thoải mái từ người chăm sóc: Giúp người

chăm sóc nhìn vào mắt trẻ, nói chuy ện nhẹ nhàng với trẻ

và ôm ấp trẻ

Người chăm sóc dạy

b ảo trẻ đúng sai như thế

☐ Chuyển hướng khéo léo cho tr ẻ từ những hoạt động không mong mu ốn sang

nh ững hoạt động và đồ chơi khác phù hợp

☐ Mắng trẻ: Giúp người chăm

sóc chuy ển hướng khéo léo cho tr ẻ từ những hoạt động không mong mu ốn sang

nh ững hoạt động hoặc đồ chơi thay thế phù hợp

Vai trò c ủa người cha ☐ Người cha tham gia chăm

sóc tr ẻ (nói chuyện, đọc truy ện, cho ăn, tắm, thay tã

b ỉm…) và hỗ trợ người vợ

☐ Người cha không tham gia

chăm sóc trẻ: Đưa ra minh

ch ứng về sự tác động của người cha tới sự phát triển

c ủa trẻ và hướng dẫn các hoạt động người cha nên làm cùng

g Người chăm sóc chơi

v ới trẻ như thế nào? ☐ Vận động chân và tay cho

tr ẻ, hoặc xoa nhẹ nhàng trên da, tóc cho tr ẻ

Tiêu đề	Tài liệu hướng dẫn chuyên môn về chăm sóc phát triển trẻ toàn diện trong 5 năm đầu đời
Trường học	Bộ Y Tế, https://moh.gov.vn
Chuyên ngành	Chăm sóc phát triển trẻ toàn diện trong 5 năm đầu đời
Thể loại	Tài liệu hướng dẫn
Năm xuất bản	2023
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	31
Dung lượng	804,79 KB