Mâu thuẫn biện chứng trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

Mâu thuẫn biện chứng trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

LỜI NÓI ĐẦU

Mâu thuẫn là hiện tượng có trong tất cả các lĩnh vực: tự nhiên, xã hội và tưduy con người, đặc biệt trong hoạt động kinh tế,chẳn hạn như cung cầu , tích luỹ

và tiêu dùng, tính kế hoạch hoá của từng xí nghiệp, từng công ty và tính tự phát vôchính phủ của nền sản xuất hàng hoá….Mâu thuẫn tồ tại khi sự vật xuất hiện đếnkhi sự vật kết thúc Trong mỗi sự vật, mâu thuẫn hình thành không phải chỉ là một

mà là nhiều mâu thuẫn, và sự vật trong cùng một lúc có nhiều mặt đối lập thì mâuthuẫn nay mất đi thì mâu thuẫn khác lại hình thanh…

Trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta do đảng khởi xướng và lãnh đạo đã dànhđược nhiều thắng lợi bước đầu mang tính quyết định, quan trọng trong việc chuyểnnền kinh tế từ cơ chế quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý củanhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong những chuyển biến đó đã đạtnhiều thành công to lớn nhưng trong những thành công đó luôn luôn tồn tại nhữngmâu thuẫn kìm hãm sự phát triển của công cuộc đổi mới đỏi hỏi phải được giảiquyết và nếu được giải quyết sẽ thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế

Với mong muốn tìm hiểu thêm những vấn đề của nền kinh tế, quan điểm lýluận cũng những vướng mắc trong giải pháp, quy trình xử lý các vấn đề chính trị –

xã hội có liên quan đến quá trình tiến hành cải cách trong việc chuyển nền kinh tế

tôi chọn “Mâu thuẫn biện chứng trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam” làm đề tài cho tiểu luận

triết học Mác – Lê nin

+Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan và phổ biến.

+Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

+Sự chuyển hoá của các mặt đối lập

+Các mặt mâu thuẫn

1 Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan và phổ biến.

Đối lập với các quan điểm của triết học cũ , phép biện chứng duy vật khẳngđịnh rằng tất cả các sự vật, hiện tượng tồn tại trong thực tại khách quan đều chứađựng trong nó mâu thuẫn sự hình thành và phát triển của mâu thuẫn là do cấu trúc

tự thân vốn có bên trong của sự vật ,hiện tượng quy định Mâu thuẫn tồn tại khôngphụ thuộc vào bất cứ hiện tượng siêu nhiên nào, kể cả ý chí của con người Mỗi sựvật, hiện tượng đang tồn tại đều là một thể thống nhất các khuynh hướng, cácthuộc tính phát triển ngược chiều nhau, đối lập nhau Sự liên hệ, tác động qua lại,đấu tranh chuyển hoá, bài trừ và phủ địn lẫn nhau, tạo thành động lực bên trongcủa mọi quá trình vận động và phát triển khách quan của chính bản thân các sự vậthiện tượng

Mâu thuẫn là một hiện tượng có trong tất cả các lĩnh vực: tự nhiên, xã hội

và tư duy của con người Khoa học tự nhiên hiện đại chứng minh rằng thế giới vi

mô là sự thống nhất giữa những thực thể có điện tích trái dấu, hạt và trường, hạt vàphản hạt Trong sinh học có hấp thụ và bài tiết, di truyền và biến dị Xã hội loàingười có những mâu thuẫn phức tạp hơn, đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; giữa các giai cấp đốikháng giữa chủ nô và nô lệ, nông dân và địa chủ, tư sản và vô sản Hoạt động kinh

tế mâu thuẫn cũng mang tính phổ biến, chẳng hạn như cung và cầu , tích luỹ vàtiêu dùng, tính kế hoạch hoá của từng xí nghiệp, Công ty với tính vô chính phủ của

nền kinh tế hàng hoá,…Trong tư duy của con người cũng có những mâu thuẫn nhưchân lý và sai lầm,…

Mâu thuẫn tồn tại từ khi sự vật mới xuất hiện cho tới khi sự vật kết thúc.Trong mỗi sự vật, mâu thuẫn hình thành không phải chỉ có một mà có thể có nhiềumâu thuẫn, vì sự vật trong cùng một lúc có rất nhiều mặt đối lập Mâu thuẫn nàymất đi thì mâu thuẫn khác hình thành Ăngghen chính sự vận động đơn giản nhấtcủa vật chất cũng là một mâu thuẫn Vật chất tồn tại ở hình thức vận động cao hơn,mâu thuẫn càng rõ nét hơn Nó gắn liền với sự vật, xuyên suốt quá trình phát sinhphát triển và diệt vong của sự vật Đó chính là những thuộc tính quy định tínhkhách quan và phổ biến của mâu thuẫn

2 Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong một thể thống nhất:

Trong phép biện chứng duy vật, khái niêmk mặt đối lập là sự khái quátnhững thuộc tính, những khuynh hướng ngược chiều nhau cùng tồn tại trong cùngmột sự vật hiện tượng, tạo nên sự vật, hiện tượng đó Do đó cần phân biệt rằngkhông phải bất kỳ hai mặt đối lập nào cũng thành mâu thuẫn Bởi vì trong cùngmột sự vật hiện tượng khách quan không chỉ tồn tại hai mặt đối lập Trong cùngmột thời điểm cùng tồn tại nhiều mặt đỗi lập Chỉ có mặt đối lập là cùng tồn tạithống nhất trong cùng một sự vật như một chỉnh thể, nhưng có khuynh hướng pháttriển ngược chiều nhau, phủ định và chuyển hoá lẫn nhau(sự chuỷen hoá này trởthành nguồn gốc động lực, đồng thời quy định bản chất khuynh hướng phát triểncủa sự vật) thì có hai mặt đối lập như vậy mới gọi là hai mặt đối lập mâu thuẫn “Thống nhất” của hai mặt đối lập được hiểu không phải chúng đứng cạnh nhau mànương tựa vào nhau, tạo ra sự phù hợp cân bằng như liên hệ phụ thuộc, quy định

và ràng buộc lẫn nhau Mặt đối lập này lấy mặt đối lập kia làm tiền đề cho sự tồntại của mình và ngược lại Nếu thiếu một trong hai mặt đối lập chính tạo thành sựvật thị nhất định không có sự tồn tại của sự vật Bởi vậy sự thống nhất của các mặtđối lập là điều kiện không thể thiếu được cho sự tồn tại của bất kỳ sự vật hiệntượng nào

Sự thống nhất này là do những đặc điểm riêng có của bản thân sự vật tạo nên

Ví dụ: Lực lượng sản xuất- quan hệ sản xuất trong phương thức sản xuất.Khi lực lượng sản xuất phát triển thì quan hệ sản xuất cũng phát triển Hai điểu

kiện này chính là điểu kiện tiền đề cho sự phát triển của phương thức sản xuất.Nhưng trong quan hệ của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất phải thoả mãnmột số yêu cầu sau.

- Thứ nhất: Đó phải là một khái niệm chung nhất được khái quát từ các mặtphù hợp khác nhau phản ánh được bản chất của sự phù hợp của lực lượng sản xuất

Tuy nhiên, khái niệm thống nhất này chỉ mang tính tượng đối Bản thân nộidung khái niệm đã nói lên tính chất tương đối của nó: thống nhất của các đối lập,trong thống nhất đã bao hàm và chứa đựng trong nó sự đối lập

Đấu tranh các mặt đối lập:

Sự thống nhất của các mặt đối lập trong cùng một sự vật hiện tượng khôngtách rời đấu tranh chuyển hoá giữa chúng Bởi vì các mặt đối lập cùng tồn tại trongmột sự vật thống nhất như một chỉnh thể trọn vẹn nhưng không nằm yên bên nhau

mà điểu chỉnh chuyển hoá, bài trừ, phủ định lẫn nhau tạo thành động lực phát triểncủa bản thân sự vật Sự đấu tranh chuyển hoá, bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa cácmặt trong thế giới khách quan thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau

Ví dụ: Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong giai cấp có đối khángmâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất tiên tiến với quan hệ sản xuất lạc hậu kìm hãm

nó diễn ra quyết liệt và gay gắt Chỉ thông qua các cuộc cách mạng xã hội bằng rấtnhiều hình thức, kể cả bạo lực mới giải quyết nó một cách căn bản

Sự đấu tranh của các mặt đối lập được chia thành nhiểu giai đoạn Thôngthường, khi nó mới xuất hiện, hai mặt đối lập chưa thể hiện rõ xung khắc gay gắtngười ta gọi đó là giai đoạn khác nhau Tất nhiên không phải bất kỳ sự khác nhau

nào cũng được coi là mâu thuẫn, chỉ có những khác nhau cùng tồn tại trong cùngmột sự vật nhưng liên hệ hữu cơ với nhau, phát triển ngược chiều nhau, tạo thànhđộng lực bên trong của sự phát triển thì hai mặt đối lập ấy mới hình thành bướcđầu của mâu thuẫn Khi hai mặt đối lập của một mâu thuẫn phát triển đến giai đoạnxung đột gay gắt, nó biến thành độc lập, sự vật cũ mất đi sự vật mới hình thành.Sau khi giải quyết được mâu thuẫn sự thống nhất của hai mặt đối lập mới, hai mặtđối lập mới đấu tranh chuyển hoá thành mâu thuẫn Mâu thuẫn được giải quyết, sựvật mới xuất hiện Cứ như thế, đấu tranh giữa các mặt đối lập làm cho sự vật biếnđổi không ngừng từ thấp lên cao Chính vì vậy, Lênin khẳng định “sự phát triển làmột cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập”.

Khi bàn về mối quan hệ giữa sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đốilập, Lênin chỉ ra rằng: “ mặc dù thống nhất chỉ là điều kiện để sự vật tồn tại với ýnghĩa là chính nó- nhờ có sự thống nhất của các mặt đối lập mà chúng ta nhận biếtđược sự vật, hiện tượng tồn tại trong thế giới khách quan Song bản thân của sựthống nhất chỉ là tương đối và tạm thời Đấu tranh giữa các mặt đối lập mới làtuyệt đối Nó diễn ra thường xuyên, liên tục trong suốt quá trình tồn tại của sự vật

Kể cả trong trạng thái sự vật ổn định , cũng như chuyển hoá nhảy vọt về chất.Lênin viết “ sự thống nhất ( phù hợp, đồng nhất, tác dụng ngang nhau) của các mặtđối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua trong tương đối Sự đấu tranh của cácmặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối cũng như sự phát triển, sự vận động tuyệtđối”

3 Chuyển hoá của các mặt đối lập:

Không phải bất kỳ sự đấu tranh nào của các mặt đối lập đều dẫn đến sự chuyểnhoá giữa chúng Chỉ có sự đấu tranh của các mặt đối lập phát triển đến một trình

độ nhất định, hội đủ các điểu kiện cần thiết mới dẫn đến chuyển hoá giữa chúng,bài trừ và phủ định lẫn nhau Trong giới tự nhiên, chuyển hoá của các mặt đối lậpthường diễn ra một cách tự phát, còn trong xã hội, chuyển hoá của các mặt đối lậpnhất thiết phải thông qua hoạt động có ý thức của con người

Do đó, không nên hiểu sự chuyển hoá lẫn nhau giữa các mặt đối lập chỉ là

sự hoán đổi vị trí một cách dơn giản máy móc Thông thường thì mâu thuẫnchuyển hoá theo hai phương thức:

+ Phương thức thứ nhất: Mặt đối lập này chuyển hoá thành mặt đối lập kianhưng ở trình độ cao hơn xét về phương diện chất của sự vật.

Ví dụ: Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội phong kiến đấu tranhchuyển hoá lẫn nhau để hình thành quan hệ sản xuất mới là quan hệ sản xuất tưbản chủ nghĩa và lực lượng sản xuất mới ở trình độ cao hơn

+ Phương thức thứ hai: Cả hai mặt đối lập chuyển hoá lẫn nhau để thành haimặt đối lập mới hoàn toàn

Ví dụ: Nền kinh tế Việt Nam chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung,quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo địnhhướng xã hội chủ nghĩa

Từ những mâu thuẫn trên cho ta thấy trong thế giới hiện thực, bất kỳ sự vậthiện tượng nào cũng chứa đựng trong bản thân nó những mặt, những thuộc tính cókhuynh hướng phát triển ngược chiều nhau Sự đấu tranh chuyển hoá của các mặtđối lập trong điều kiện cụ thể tạo thành mâu thuẫn Mâu thuẫn là hiện tượng kháchquan, phổ biến trên thế giới Mâu thuẫn được giải quyết, sự vật cũng mất đi sự vậtmới hình thành Sự vật mới lại nảy sinh các mặt đối lập và mâu thuẫn mới

Các mặt đối lập này lại đấu tranh chuyển hoá và phủ định lẫn nhau để tạothành sự vật mới hơn cứ như vậy mà các sự vật, hiện tượng trong thế giới kháchquan thường xuyên và biến đổi không ngừng Vì vậy, mâu thuẫn là nguồn gốc vàđộng lực của mọi quá trình phát triển

II TÍNH TẤT YẾU CỦA QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

1.Kinh tế thị trường và những đặc điểm :

*Khái niệm “kinh tế thị trường” Có hai ý kiến khác nhau về kinh tế thịtrường :

Một là xem “kinh tế thị trường “ là phương thức vận hành kinh tế lấy thịtrường hình thành do trao đổi và lưu thông hàng hoá làm người phân phối cácnguồn lực chủ yếu ;lấy lợi ích ,cung cầu thị trường và mua bán giữa hai bên làm

cơ chế khuyến khích hoạt động kinh tế nó là phương thức tổ chức vận hành kinh

tế –xã hội kinh tế thị trường là phương thức ,phương tiện ,công cụ vận hành nềnkinh tế có hiệu quả tự nó không mang tính giai cấp –xã hội , không tốt mà cũng

không xấu tốt hay xấu là do người sử dụng nó Quan niệm này kinh tế thị trường

là vật “trung tính “;là công nghệ sản xuất ai sử dụng cũ được

Hai là xem “kinh tế thị trường “là một quan hệ kinh tế- xã hội-chính trị ,nó

in đậm dấu ấn của lực lượng xã hội làm chủ trị trường kinh tế thị trường là mộtphạm trù kinh tế hoạt động ,có chủ thể của quá trình hoạt động đó ,có sự tác độnglẫn nhau của các chủ thể hoạt động trong xã hội có giai cấp ,chủ thể hoạt độngtrong kinh tế thị trường không phải là cái nhân riêng lẻ ,đó còn là những tập đoàn

xã hội, những giai cấp Sự tác động qua lại của các chủ thể hoạt động đó có thể cólợi cho người này, tầng lớp hay giai cấp này; có hại cho tầng lớp hay giai cấp khác.Cho nên, kinh tế thị trường có mặt tích cực, có mặt tiêu cực nhất định Không thểnhấn mạnh chỉ một mặt trong hai mặt đó

Kinh tế thị trường có sự phát triển từ thấp lên cao, đỉnh cao nhất trong sựphát triển của nó ở giai đoạn đã qua đạt được trong chủ nghĩa tư bản, được xã hội

đó sử dụng triệt để Đó là cơ sở để trước đây nhiều người đồng nhất nền kinh tế thịtrường với chủ nghĩa tư bản Quan điểm đó được củng cố thêm còn do quáư trìnhxây dựng chủ nghĩa xã hội trước đây, hầu hết các nước Xã hội chủ nghĩa đều kỳ thịvới kinh tế thị trường, tuyệt đối hoá nền kinh tế kế hoạch mang tính tập trung quanliêu Do vậy có sự đối lập giữa kinh tế thị trường với chủ nghĩa xã hội Kết quảnghiên cứu lý luận và hoạt động thực tiễn trong những năm gần đây đã cho phépkhẳng định rằng, nền kinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội phải là nềnkinh tế thị trường Sự ra đời và tồn tại của nền kinh tế thị trường trong thời kỳ quá

độ trước hết và chủ yếu do trong thời kỳ này còn tồn tại nhiều thành phần kinh tế,

do có sự tách rời giữa quyền sở hữu và quyền kinh doanh ngay trong một thànhphần kinh tế, do còn có sự phân công lao động… làm cho các đơn vị kinh tế trởthành những người sản xuất hàng hoá và những người kinh doanh hàng hoá độclập( hoặc tương đối độc lập) Vì th, trong nền kinh tế nhất định sẽ hình thành quan

hệ hàng hoá và trao đổi hàng hoá, làm cho nền kinh tế đó vận hành trong môitrường kinh tế thị trường

2 Chuyển sang nền kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan trong quá trình phát triển của nền kinh tế đất nước.

Thực tiễn vận động của nền kinh tế thế giới những năm gần đây cho thấy,

mô hình phát triển nền kinh tế thị trường có sự điều tiết vĩ mô từ trung tâm, trongbối cảnh ngày nay, là mô hình hợp lý hơn cả Mô hình này, về đại thể có thể đápứng những thách thức của sự phát triển

Nước ta, việc thực hiện mô hình này, trong thực tế, chẳng những là nộidụng của công cuộc đổi mới mà hơn thế nưa còn là công cụ, là phương thức đểnước ta đi tới mục tiêu xây dựng CNXH

Nền kinh tế nước ta hiện nay chỉ có thể nó đang trong giai đoạn quá đô,chuyển tiếp từ nền kinh tế tập trung, hành chính, bao cấp sang nền kinh tế thịtrường có sự quản lý vĩ mô của Nhà nước theo định hướng XHCN Do vậy, nhữngđặc điểm của giai đoạn quá độ trong nền kinh tế nước ta, đương nhiên là một vấn

đề rất có ý nghĩa, rất cần được nghiên cứu, xem xét Nhận thức được những đặcđiểm phức tạp của giai đoạn quá độ, chi phối những đặc điểm đó, chúng ta sẽ tránhđược những sai lầm chủ quan nóng vội, duy ý chí hoặc những khuynh hướng cựcđoan, máy móc,sao chép, chấp nhận nguyên bản kinh tế thị trường từ bên ngoàivào

Như chúng ta đã biết, trong nền kinh tế tập trung , bao cấp, mọi chức năngkinh tế- xã hội của nền kinh tế đều được triển khai trong quá trình kế hoạch hoá ởcấp độ quốc gia Tính bao cấp của nhà nước đối với các hoạt động của sản xuất lưuthông, phân phối… khá nặng nề, ở nước ta trước đây, chế độ hạch toán, trên thực

tế còn nặng về hình thức Lợi ích kinh tế, đặc biệt là lợi ích cá nhân người laođộng, một động lực trực tiếp của hoạt động xã hội chưa được quan tâm đúng mức

Vì thế, sự vận động của nền kinh tế nhìn chung là chậm chạp, kém năng động

Kể từ đại hội Đảng lần thú VI (12/1986) đến nay, theo đường lối đổi mới,đất nước ta đã từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường với định hướng Xãhội chủ nghĩa Và điều đó có ý nghĩa là chúng ta đã đạt được những thành tựu hếtsức quan trọng, những thành tựu cho phép chúng ta “ điều chỉnh và bổ sung nhậnthức, làm cho quan nịêm về chủ nghĩa xã hội ngày càng cụ thể: đường lối chủtrương, chính sách ngày càng đồng bộ, có căn cứ khoa học và thực tiễn” Nhữngthành tựu đó, trong một chừng mực nhất định cũng gián tiếp khả năng của nềnkinh tế thị trường trong việc năng động hoá nền kinh tế đất nước

Kinh tế thị trường, như chúng ta đã biết là một quan hệ kinh tế – xã hội màtrong đó sản xuất và tái sản xuất gắn liền với thị trường, tức là gắn chặt với quan

hệ hàng hoá- tiền tệ, với quan hệ cung- cầu … Trong nền kinh tế thị trường , nétbiểu hiện có tính chất bề mặt của đời sống xã hội quan hệ hàng hoá

Nếu như trước đây, nền kinh tế nước ta chỉ có một kiểu sở hữu tương đốithuần nhất với hai thành phần tập thể và quốc doanh, thì nay, cùng với thành phần

sở hữu chủ đạo là sở hữu Nhà nước, còn tồn tại nhiều hình thức sở hữu khác.Những hình thức sở hữu đó, trong thực tế vận hành của nền kinh tế, không hẳn đãđồng bộ với nhau, đôi khi chúng còn có mâu thuẫn với nhau Song về tổng thể,chúng là những bộ phận khách quan của nền kinh tế, có khả năng đáp ứng nhữngđòi hỏi đa dạng và năng động của nền kinh tế thị trường

Trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá, việc chúng ta bước đầu sửdụng thị trường như là một công cụ, phương thức, trên thực tế đã đem lại nhữngkết quả tích cực cả về phượng thức, trên thực tế đã đem lại những kết quả tích cực

cả về phương diện thực tiễn và phương diện nhận thức

Mỗi hành trang có ý nghĩa mà công cuộc đổi mới trang bị cho chúng ta sảnxuất hàng hoá cùng với nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thịtrường, hiện đã được chúng ta hiểu là không đối lập với CNXH Với tính cách làsản phẩm của văn minh nhân loại, một cơ hội để các cộng đồng mở cửa, tiếp xúcvới bên ngoài, kinh tế thị trường rõ ràng là cái khách quan và tất yếu đối với côngcuộc xây dựng CNXH ở nước ta

Trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta, thị trường là căn cứ, vừa

là đối tượng của công tác kế hoạch hoá Việc điều tiết vĩ mô đối với thị thường,một mặt làm cho nền kinh tế nước ta thực sự trở thành một thị trường thống nhất-thống nhất trong cả nước và thống nhất với thị trường thế giới- mặt khác còn có tácdụng làm cho mỗi đơn vị kinh tế phải tự khẳng định khả năng và vai trò của mìnhtrong thị trường

Tuy nhiên, nhận ra sức mạnh của cơ chế thị trường bao nhiêu, chúng ta lạicũng hiểu rõ hơn bấy nhiêu mặt trái của nó đối với sự vận động của đởi sống xãhội Sự tăng trưởng kinh tế đương nhiên là một mục tiêu của phát triển xã hội; nó

có khả năng tạo ra điều kiện để giải quyết các vấn đề xã hội Nhưng tăng trưởng

kinh tế không nhất thiết đi liền với xã hội Do vây, những quan niệm của Đảng ta,

để thực hiện sự nghiệp xây dựng CNXH với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hộicông bằng văn minh, nền kinh tế thị trường nhất thiết phải có sự quản lý của nhànước theo định hướng Xã hội chủ nghĩa

3 Định hướng xây dựng nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay.

Chúng ta đang phấn đấu xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa đạt trình độ kinh tế thị trường phát triển với đặc trưng:

- Hệ thống thị trường được phát triển đầy đủ :thị trường hàng hoá và dịch

vụ ;thị trường công nghệ , các dịch vụ thông tin ,tư vấn ,tiếp thị , pháp lý, tài chính,ngân hàng, kiểm toán, bảo hiểm, bảo lãnh; thị trường sức lao động; thị trường laođộng, thị trường khoa học, kỹ thuật, công nghệ, thị trường bất động sản, thị trườngvốn, thị trường chứng khoán … Tất cả các loại thị trường đó liên kết chặt chẽ vớinhau tạo thành một chỉnh thể hữu cơ Hệ thống này trở thành đầu mối mọi tácđộng qua lại của hoạt động kinh tế-xã hội

- Mỗi thực thể kinh tế có lợi ích riêng (bao gồm xí nghiệp, tập đoàn xã hội

và cá nhân) và là chủ thể của thị trường, tham gia hoạt động của thị trường vàcạnh tranh với nhau

- Việc vận hành kinh tế-xã hội được thực hiên trong sự kết hợp giữa đườnglối chủ trương, chính sách, kế hoạch … Với việc sử dụng các loại tín hiệu kinh tế

mà thị trường cung cấp, việc lưu thông tài nguyên được điều tiết bởi thông tin thịtrường và kế hoạch cân đối sản xuất

- Dựa trên quy luật thị trường thống nhất mà hình thành một trật tự thịtrường, sản xuất xã hội lưu thông, phân phối và tiêu dùng với sự liên hệ và điều tiếtcủa đầu mối thị trường, hình thành mạng lưới sản xuất xã hội có trật tự

- Dựa vào đường lối, hiến pháp, pháp luật và quy luật vận hành của kinh tếthị trường, chính phủ thực hiện việc điều chỉnh và khống chế vĩ mô cần thiết, hữuhiệu; vận hành chính sách kinh tế, pháp luật kinh tế,chỉ đạo kế hoạch và phươngpháp hành chính cần thiết để hướng dẫn sự phát triển của kinh tế thị trường

Kinh tế thị trường có vai trò to lớn trong sự phát triển kinh tế –xãhội ,không vì thế mà “kinh tế thị trường” là tất cả thực tế đổi mới 12 năm qua chothấy ,bên cạnh tác động tích cực là cơ bản,những tác động tiêu cực do mặt trái của

kinh tế thị trường gây ra cũng hết sức nghiêm trọng, đặc biệt trên phương diện tưtưởng, đạo đức, lối sống Không xem trọng cuộc đấu tranh nhằm hạn chế; khắcphục những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, không làm rõ giới hạn cần cócủa lĩnh vực có thể “thị trường hoá” cũng là chệch hướng xã hội chủ nghĩa

*Về nội dung dữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực kinh tế vànội dung khái niệm “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước tahiện nay,có thể suy ra đặc điểm của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

ở nước ta là: mọi thành phần kinh tế đều bình đẳng trước pháp luật; nền kinh tế ấylấy các thành phần kinh tế dựa trên sở hữu xã hội và sở hữu tập thể làm nền tảng,lấy kinh tế nhà nước làm chủ đạo; lấy việc thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh,

xã hội công bằng và văn minh làm mục tiêu Muốn vậy nền kinh tế

ấy phải đảm bảo:

- Có tăng trưởng kinh tế cao, bền vững, ổn định

- Giải quyết vấn đề công bằng xã hội phù hợp từng bước với sự tăngtrưởng kinh tế;

- Đặt giơi sự lãnh đạo của đảng cộng sản giơi sự quản lý của một nhà nướcthực sự của dân;

- Lấy việc giải phóng sức sản xuất làm căn cứ chủ yếu để hoạch định cơ cấuthành phần kinh tế, hình thức sở hữu;

- Làm cho kinh tế nhà nước phát triển trước hết là về chất để đóng vai tròchủ đạo, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế hợp tác dần dần trở thành nền tảng;

- Xác lập, củng cố và nâng cao địa vị làm chủ của người lao động trong nềnkinh tế thị trường, thực hiện công bằng xã hội ngày càng tốt hơn trong nền kinh tếthị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, điều chủ yếu là tạo điều kiện công bằngtrong phát triển con người; vừa không bình quân, vừa phải chú trọng đến tầng lớp

dễ tổn thương, những vùng khó khăn;

-Thực hiện nhiều hình thức phân phối,lấy phân phối theo kết quả lao động

và hiệu quả kinh tế làm chủ yếu

Hơn nữa nền kinh tế đó phải góp phần phát huy mọi tiềm năng, mọi sức lực

xã hội; tạo điều kiện cho mỗi cá nhân làm giàu cho mình và cho toàn xã hội; chấp

hành mọi pháp luật,kinh doanh có văn hoá; cạnh tranh và hợp tác một cách vănminh…

Qua nội dung trên cho thấy,tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong sự pháttriển kinh tế ở nước ta liên quan tới cả kiến trúc thượng tầng lẫn cơ sở hạ tầng,liênqua tới cả quan hệ sản xuất lẫn lực lượng sản xuất …

Để dữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển kinh tếthị trường ở nước ta, nhân tố nào có ý nghĩa quyết định ? trả lời vấn đề này cóngười cho rằng nhà nước là yếu tố chủ đạo trong sự phát triển của kinh tế thịtrường Bởi vì không thể lấy cái bộ phận (kinh tế nhà nước) của cái toàn thể (nềnkinh tế thị trường nhiều thành phần) để định hướng sự phát triển của cái toàn thể

đó Bằng hệ thống pháp luật, chính sách, hệ thống động lực kích thích mà nhànước thực hiện vai trò chủ đạo đối với sự phát triển của nền kinh tế thị trường.Trong hệ thống công cụ để nhà nước thực hiện vai trò chủ đạo đối với sự vận độngcủa kinh tế, kinh tế nhà nước chỉ là một công cụ, dù có thể được xem là công cụqua trọng nhất Do vậy không nên xem kinh tế nhà nước là chủ đạo

Trong giai đoạn ngày nay của thời đại, mọi nhà nước đều tham gia quản lýkinh tế, định hướng phát triển kinh tế,cho nên nói vai trò chủ đạo của nhà nước làxoá nhoà ranh giới giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và kinh tếthị trường tư bản chủ nghĩa

Thiết nghĩ, phải tìm yếu tố chủ đạo trong sự phát triển chung của nền kinh

tế (có vai trò dẫn dắt sự phát triển của các thành phần kinh tế, định hướng sự pháttriển của chúng…) ngay trên lĩnh vực kinh tế Bởi vì, trong khi không phủ nhận vaitrò tác động mạnh mẽ của nhà nước tơi kinh tế, nhưng suy cho cùng sức mạnh nhànước cũng do sức mạnh của kinh tế quyết định Trong điều kiện cụ thể ở nước ta,

bộ phận chủ đạo đó là kinh tế nhà nước, Vấn đề căn bản nhất, chủ chốt nhất và khókhăn nhất là làm sao kinh tế nhà nước vươn lên năm được vai trò chủ đạo ? điều đóđược đặt ra trong khi kinh tế nhà nước hiện nay vẫn còn yếu kém ngay cả trênnhững phương diện chủ yếu nhất cuả nó: năng suất, chất lượng, hiệu quả Để gópphần khắc phục tình hình đó, kinh tế nhà nước phải làm sao kết hợp được trongbản thân mình cái mạnh của tập thể, của cộng đồng và cái mạnh của cá nhân xét cảvới tư cách động lực lợi ích kinh tế, cả với tư cách thực thể-con người kinh tế then

chốt của vấn đề này là tìm một cơ chế thích hợp vơi nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa và có một đội ngũ cán bộ có đủ đức đủ tài.

“vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước” được hiểu là : làm đòn bẩy đẩy nhanh tăngtrưởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội ;mở đường, hướng dẫn,hỗ trợ cácthành phần kinh tế khác cùng phát triển; làm lực lượng vật chất để nhà nước thựchiện chức năng điều tiết và quả lý vĩ mô;tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới

4 Thực trạng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Chúng ta đã chuyển một bước quan trọng sang kinh tế thị trường, nhưng chưakết thúc bước chuyển đó Do vậy còn đan xen những yếu tố của nền kinh tế chuyểnđổi Những yếu tố của nền kinh tế thị trường văn minh còn ít hơn là yếu tố sơ khai.Mặt khác trong xã hội chủ đã xuất hiện một số yếu tố đi quá xa(vượt khỏi giớihạn )khuôn khổ của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nhữngnhân tố của nền kinh tế maphia, tính trạng thương mại hoá giáo dục, nhân phẩm …

là những thí dụ cho sự quá đà như vậy

Trình độ thấp kém, chưa đạt tới trình độ hoàn chỉnh của kinh tế thị trường ởnước ta hiện nay biểu hiện ở chỗ : giá cả hàng hoá dịch vụ bị bóp méo, độc quyềncòn quá lớn, tỷ giá chưa phải do trị thường quy định; tiền lương chưa có tính thịtrường …quyền kinh doanh trên thị trường còn hạn chế nhiều nên mất khả năngcạnh tranh Các loại thị trường còn thiếu và chưa đồng bộ, trước hết là thiếu thịtrường lao động, thị trường tiền tệ theo đúng nghĩa của nó Các thể chế cho thịtrường quá thiếu ; không it những thể chế đã có chưa phù hợp, thậm chí trái vớiyêu cầu của thị trường, sự can thiệp của nhà nước vào thị trường chưa thật phùhợp thậm chí trái với yêu cầu của thị trường, có tình trạng liên kết giữa bộ phậnthoái hoá trong bộ máy nhà nước với những yếu tố tiêu cực của thị trường gây ratham nhũng, nợ nần chồng chất

III.NHỮNG MÂU THUẪN PHÁT SINH TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG THEO ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA Ở NƯỚC TA :

1.một số vấn đề lý luận chung của chủ nghĩa Mác- Lênin về quan hệ giữa kinh tế với chính trị: