MỘT vài BIỆN PHÁP GIÚP học SINH dân tộc GHI NHỚ nội DUNG văn bản NGỮ văn 6

Đó cũng là lý do tôi thực hiện đề tài này: vài biện pháp giúp học sinh dân tộc ít người khắc sâu kiến thức trong phần đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 6; đồng thời khơi

PHÒNG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO CHƯ SÊ

Trường THCS Lê Duẩn SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI

MỘT VÀI BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH DÂN TỘC GHI

NHỚ NỘI DUNG VĂN BẢN NGỮ VĂN 6.



Người viết: Hà Nguyễn Hồng Phúc Giới tính: nữ Dân tộc : Kinh Ngày sinh: 01 / 04 / 1975 Chức vụ: giáo viên Đơn vị : Trường THCS Lê Duẩn PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ

Mục tiêu của môn Ngữ văn trong trường THCS là góp phần giáo dục để hình thành những con người có những phẩm chất đạo đức tốt đẹp: biết yêu thương, quý trọng gia đình, bạn bè, có lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, biết hướng tới những tư tưởng, tình cảm cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng

lẽ phải, sự công bằng, lòng căm ghét cái xấu… Đó là những con người có ý thức

tự tu dưỡng, có tư duy sáng tạo, bước đầu có năng lực cảm thụ giá trị Chân, Thiện, Mỹ trong văn học

Qua một thời gian công tác tại trường THCS Lê Duẩn – IaTiêm – Chư Sê, tôi nhận thấy việc giảng dạy Ngữ văn ở đây gặp nhiều khó khăn, nên cố gắng tìm tòi, suy nghĩ, tìm ra những cách giải quyết thích hợp nhất, phù hợp với trình độ học sinh để đạt được mục tiêu dạy - học Đó cũng là lý do tôi thực hiện đề tài này: vài biện pháp giúp học sinh dân tộc ít người khắc sâu kiến thức trong phần đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 6; đồng thời khơi gợi ở một

số học sinh khá giỏi lòng yêu thích môn văn học, phát huy năng khiếu văn chương của bản thân

1 Thuận lợi.

Trường THCS Lê Duẩn nằm ở trung tâm xã IaTiêm, cơ sở vật chất để phục

vụ cho việc dạy - học tương đối đầy đủ; thầy và trò luôn được sự hướng dẫn tận tình, giúp đỡ chu đáo của các cấp lãnh đạo, sự quan tâm của chính quyền địa phương, nên được cập nhật kịp thời những chủ trương, chính sách của Đảng , Nhà nước và của ngành

2.Khó khăn.

Phần lớn đối tượng học sinh ở đây là người dân tộc Jrai vốn tiếng việt rất hạn chế nên việc lĩnh hội kiến thức của học sinh hầu như rất thụ động, học sinh không có khả năng giao tiếp bằng tiếng phổ thông nên việc tạo hứng thú cho

Hơn nữa là học sinh dân tộc Jrai cha mẹ không quan tâm đến việc học của con em Tỉ lệ học sinh người Kinh ít và phần lớn thuộc diện hộ nghèo Trong khi đó trường nằm trên địa bàn thuộc vùng kinh tế khó khăn, hầu hết gia đình các em đều làm thuê hoặc làm rẫy nên các em phải phụ giúp gia đình ngoài giờ lên lớp không có thời gian dễ học bài ở nhà Cho nên hầu hết học sinh không nhớ được tên bài, nội dung, ý nghĩa của văn bản đã học ( sẽ diễn giải cụ thể ở phần sau)

Thiết bị dạy học cho môn Ngữ văn nói chung và Ngữ văn 6 nói riêng rất hạn chế Có một số văn bản rất cần tranh ảnh nhưng không có, làm giảm đi sự hiểu biết của học sinh khi tiếp xúc với văn bản

Qua quá trình giảng dạy, tôi phát hiện ra một vài cách giúp khắc phục một phần khó khăn nêu trên Xin trình bày để các bạn đồng nghiệp, quý lãnh đạo xem xét, góp ý, giúp đỡ để công việc ngày một tốt hơn

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

I.Thực trạng tình hình.

Qua nhiều năm giảng dạy Ngữ văn 6 tại trường THCS Lê Duẩn, Chư Sê, tôi thấy nổi bật lên một vấn đề khó khăn mà giáo viên Ngữ văn phải đối mặt

Đó là học sinh dân tộc rất lúng túng, bỡ ngỡ trong việc tiếp thu nội dung một bài Nhớ được tên bài, nội dung ý nghĩa bài học còn khó hơn bởi các em học trước quên sau

Nhiều lần thực hiện kiểm tra miệng, kiếm tra thường xuyên, kiểm tra định

kỳ, học sinh dân tộc thường không trả lời được mà chỉ đánh dấu theo kiểu may rủi Hỏi: đoạn trích này nằm trong tác phẩm nào? Nhân vật chính là ai? thì phần lớn các em không nhớ ra, nói chi đến việc nắm được ý nghĩa của văn bản Một vấn đề nữa: để đổi mới phương pháp dạy học giúp cho giáo viên giảng dạy tốt hơn, Bộ Giáo Dục đã đưa về một bộ tranh minh hoạ Ngữ văn 6 để giáo viên sử dụng làm thiết bị dạy - học cho tiết học thêm sinh động Nhưng bộ tranh minh hoạ ấy chỉ minh hoạ cho một số thể loại truyện dân gian ở học kì I Trong học kỳ II có một số tác phẩm rất cần tranh minh hoạ nhưng không có như văn bản: “ Sông nước Cà Mau”; “Đêm nay Bác không ngủ”; “ Cầu Long Biên - chứng nhân lịch sử” và “Động Phong Nha” Tôi luôn trăn trở mỗi khi dạy đến những bài này, bởi đối tượng là học sinh dân tộc, vốn ngôn ngữ phổ thông đã hạn chế thì làm sao tưởng tượng được những hình ảnh trìu tượng, phong cảnh đặc sắc của đất nước

Trên cơ sở những vấn đề trên, tôi tìm cách thay đổi, khắc phục và thấy có hiệu quả rõ rệt Hôm nay xin trình bày ở đây để quý vị đồng nghiệp tham khảo góp ý với ba vấn đề lớn sau:

-Khắc phục tranh minh hoạ còn thiếu để phục vụ cho một số tác phẩm văn học cần thiết

-Dùng văn vần để thuyết minh cho tranh góp phần khắc sâu kiến thức cho học sinh, tổng kết đặc điểm chung của một số thể loại truyện dân gian

-Một vài biện pháp nhằm khơi gợi sự yêu thích, tìm hiểu văn học dân gian cho học sinh khá giỏi

II Đối tượng nghiên cứu: học sinh khối 6 trường THCS Lê Duẩn, IaTiêm, Chư

Sê, Gia Lai

III Phạm vi nghiên cứu: Môn Ngữ văn 6.

IV Tiến trình thực hiện các biện pháp

1 Khắc phục tranh minh hoạ còn thiếu để phục vụ cho một số tác phẩm văn học cần thiết

Trong bộ môn Ngữ văn 6, Bộ giáo dục đã trang bị một bộ tranh dân gian ( xếp chung thể loại) Mục đích của việc này là dùng tranh để làm thiết bị dạy học, tăng thêm phần sinh động, tạo hứng thú cho học sinh tiếp thu bài học Nhưng bộ tranh ấy chỉ sử dụng cho thể loại truyền thuyết và cổ tích Còn một số tác phẩm văn học hiện đại rất cần tranh để minh hoạ mà lại không có Đó là tác phẩm : “ Sông nước Cà Mau” Bài văn này miêu tả cảnh sông nước ở cực nam của Tổ Quốc với sông ngòi, kênh rạch chi chít như mạng nhện, cảnh họp chợ, buôn bán trên sông rất độc đáo Đối tượng học sinh ở đây chủ yếu là học sinh người Jarai, vì thế các em không thể hình dung cảnh họp chợ độc đáo, tấp nập như thế nào mà tranh không có thì hiệu quả của tiết học không cao Cho nên tôi rất trăn trở, phải dạy chay một vài lần, cảm thấy không thoả mãn nên quyết định tìm tranh minh hoạ để giúp học sinh nhìn thấy nét độc đáo của chợ Năm Căn.Qua nhiều lần tìm kiếm tôi phát hiện ra trong bộ tranh địa lớp 4 có bức tranh chụp “Chợ nổi trên sông” Đây đúng là thiết bị dạy học cần thiết, phù hợp với bài học Từ đó mỗi khi dạy đến bài “ Sông nước cà Mau” tôi đã có tranh minh hoạ

Tác phẩm : “Đêm nay Bác không ngủ” kể về một đêm trên đường đi chiến dịch, bác đã thức trắng cả đêm vì lo lắng cho bộ đội, cho dân quân Sách giáo khoa Ngữ văn 6 tập II có giải thích sự kiện này là “chiến dịch Biên giới 1950” Tôi thấy hình ảnh này cũng cần có tranh minh hoạ để đảm bảo tính chân thực, từ

đó tăng thêm lòng kính yêu của học sinh đối với Bác Hồ kính yêu Để khắc phục thiếu thốn này, tôi đã mượn tranh lịch sử lớp 9 có hình ảnh bác Hồ trên đường chiến dịch Biên giới 1950 làm tranh minh hoạ

Đối với tác phẩm “ Cầu Long Biên - chứng nhân lịch sử” Bài văn miêu tả quá trình xây dựng cầu, hình dáng, đặc điểm quy mô và cầu đã chứng kiến bao thăng trầm của đất nước Học sinh cần được tận mắt nhìn thấy ảnh của cây cầu

để từ đó cảm nhận về ý nghĩa của cây cầu rõ ràng hơn Nhưng không có hình ảnh nào về cây cầu Long Biên cả Nhờ sự tích hợp ngang mà tôi phát hiện bộ tranh lịch sử lớp 8 có hình ảnh cây cầu Long Biên, tôi đã dùng tranh này để minh hoạ cho bài học và thấy đạt hiệu quả mong muốn rõ rệt

Đặc biệt, đối với bài “Động Phong Nha” - một văn bản nhật dụng ca ngợi cảnh thiên nhiên tươi đẹp ở nước ta và ý nghĩa, giá trị nhân văn của nó mà không

có hình ảnh cụ thể để học sinh nhìn thấy, cảm nhận được vẻ đẹp tuyệt tác ấy Vấn đề này, tôi cũng thường trao đổi với đồng nghiệp và có ý kiến lên cấp trên

từ năm 2004 nhưng chưa thấy phản hồi Bản thân tôi khi dạy đến kiểu bài này cảm thấy bức xúc vì không thể truyền tải cho học sinh bằng lời được trước một tuyệt tác thiên nhiên như thế Tôi muốn học sinh nhìn thấy gián tiếp qua tranh ảnh để phần nào cảm nhận được vẻ đẹp và giá trị của động Phong Nha Tôi cũng

đã nhiều lần tìm kiếm trên các phương tiện thông tin đại chúng ảnh lịch sử của Động Phong Nha nhưng không thấy Rất may, trên một số tạp chí ( Du lịch, Giáo dục và thời đại ) có in hình Động Phong Nha rất đẹp Tôi bèn cắt nó dán vào một tờ lịch treo tường có kích thước 45 x 50cm và sử dụng làm thiết bị dạy học Bằng cách đó, tôi đã khắc phục được sự thiếu thốn tranh minh hoạ cho quá trình dạy học và thấy được hiệu quả rõ rệt

2 Sử dụng tranh minh hoạ cho tiết học Ngữ văn 6 - phần “Đọc - hiểu văn bản”

2.1 Thiết kế tranh minh hoạ theo từng thể loại, dễ dàng để chuẩn bị cho một tiết học

Cơ sở vật chất của trường THCS Lê Duẩn tương đối đảm bảo cho việc học nhưng phòng thiết bị thì còn đang thiếu thốn ( THCS và Tiểu học + Thư viện sử dụng chung một phòng) Các tranh minh hoạ phục vụ cho việc dạy học phải ở trong tình trạng cuộn tròn, xếp một chỗ, nên khi giáo viên muốn tìm tranh để phục vụ cho tiết học phải mở từng xấp, từng chiếc tìm kiếm rất mất thời gian ( nếu được như ở một số trường thuận lợi, mỗi bộ môn có phòng riêng để bỏ thiết bị thì giáo viên chỉ cần căng tranh treo lên là được)

Để khắc phục khó khăn này tạo điều kiện thuận lợi cho công việc, tôi đã sắp xếp như sau: Kết hợp bộ tranh dân gian của Bộ giáo dục phát hành với số tranh tôi tự làm được một bộ tranh minh hoạ Ngữ văn 6 hoàn chỉnh Sau đó chia

ra theo từng thể loại: truyền thuyết một tập, truyện cổ tích một tập, văn học hiện đại một tập và các thể loại khác một tập Sau đó dùng đinh cỡ bảy – tám đục lỗ mép trên của các bức tranh và dùng kẽm nhỏ xâu lại thành một tập giống tập lịch dùng đinh dán treo trên tường Làm như vậy đỡ chiếm diện tích của phòng thiết

bị lại khỏi mất thời gian tìm kiếm Khi dạy đến thể loại nào thì lấy thể loại đó xuống Dạy xong, treo lên chỗ cũ để năm sau sử dụng tiếp Cứ như vậy thực hiện cho tất cả các thể loại ( tôi nghĩ cách này cũng có thể áp dụng cho tất cả các

bộ môn lớp khác trong điều kiện cơ sở vật chất dành thiết bị còn thiếu)

2.2.Cách dùng tranh minh hoạ cho bài học Ngữ văn thêm sinh động, kh ơ i gợi hứng thú cho học sinh

Để phát huy tính tích cực của học sinh và phát huy tối đa tác dụng của tranh minh hoạ trong phần “Đọc - hiểu văn bản” ở các bài Ngữ văn 6, tôi dùng văn vần để thuyết minh cho các tranh minh hoạ ( ghi sẵn dưới mỗi bức tranh, nét chữ to)

Như đã nói ở trên, đối tượng học sinh là dân tộc Jarai nên việc nắm, hiểu nội dung bài của các em hết sức khó khăn Nhân đọc một bài báo trên Thế giới trong ta, tôi nảy ra ý tưởng này đưa và áp dụng thấy tương đối khả quan: do tâm

lý chung của học sinh bây giờ là lười đọc sách dẫn đến đọc yếu, gây khó khăn cho việc hiểu nội dung văn bản Việc dùng tranh minh hoạ hỗ trợ cho các em thấy hứng thú khi tiếp xúc văn bản Từ đó giúp học sinh khắc sâu được nội dung,

ý nghĩa của bài học

2.3 Một vài biện pháp nhằm kh ơ i gợi sự yêu thích, tìm hiểu văn học dân gian cho học sinh khá giỏi

Ngoài ra với cách làm này còn có thể khơi gợi cho một số học sinh khá giỏi phát huy năng khiếu của các em về cách diễn đạt một tình cảm về một nhân vật, một chi tiết trong truyện mà mình yêu thích bằng cách đặt ra một vài câu văn vần để biểu cảm hoặc vẽ một bức tranh thể hiện những nội dung ấy

Bằng việc thực hiện cách làm trên, năm học 2007 – 2008, kết quả kiểm tra cuối năm cho thấy tỉ lệ học sinh dân tộc nắm được kiến thức cơ bản cao hơn so với năm trước Số liệu cụ thể như sau:

Tổng số

T Năm học

2006 -2007

Năm học

2007

-2008

Một vài em khá giỏi như em Vi, Loan (nay học lớp 7) đã làm một bài thơ ngắn về Thầy bói xem voi, Thạch Sanh, làm thơ tặng cô nhân ngày

8 / 3… chứng tỏ biện pháp của tôi đã có tác dụng rõ rệt

Qua quá trình giảng dạy, quan sát tôi thấy đa số các em học sinh dân tộc rất thờ ơ thiếu tích cực trong việc Đọc - hiểu văn bản do vốn giao tiếp Tiếng việt của các em rất hạn chế Trong khi đó ngôn ngữ trong chương trình phổ thông tương đối trừu tượng, phong phú, học sinh không hiểu được nên dẫn đến tình trạng chán học không chủ động lĩnh hội kiến thức, cứ chờ thầy cô cho ghi chữ nào là lập tức ghi vào vở mà không cần hiểu câu chữ ấy có nghĩa gì Thế nhưng khi dùng tranh minh hoạ cho bài giảng, lập tức các em hào hứng hẳn lên, bàn tán

xì xào và quan sát rất kỹ Vì thấy tôi triệt để dùng tranh minh hoạ để hỗ trợ cho tiết dạy của mình

Tuy nhiên, nếu tiết dạy nào cũng đưa tranh ra rồi hỏi: “em hãy cho biết nội dung của bức tranh minh hoạ cho chi tiết nào trong truyện?” hoặc

“ Theo em, nội dung bức tranh nói lên điều gì?” hoặc “ Em thử đặt tên cho bức tranh”… thì cũng dễ gây sự nhàm chán, quen thuộc và lại trở nên thụ động làm mất đi ý nghĩa, tác dụng của tranh minh hoạ Cho nên tôi nảy ra cách làm như sau: có một số bài thực hiện theo hướng trên nhưng có một số bài dùng văn vần

để thuyết minh: dạy đến bài nào thì mở tranh ra, trên bức tranh ghi sẵn hai câu văn vần để học sinh đọc và quan sát rồi chép vào sổ tay Đối với học sinh Jarai,

từ việc đọc văn bản, phân tích nội dung đến việc quan sát tranh là các em có ba lần để ghi nhớ kiến thức Thực tế, nhiều em rất ham thích tìm hiểu nhưng rào cản ngôn ngữ đã hạn chế sự tiếp thu của các em Với các câu văn vần trên tranh dễ nhớ, dễ thuộc góp phần giúp các em tiếp nhận và ghi nhớ được nội dung văn bản Ở đây không phải coi nhẹ các phương pháp khác trong tiến trình dạy - học

mà chỉ muốn phát huy tối đa tác dụng của tranh minh hoạ để hỗ trợ các hoạt động khác nhằm đạt đến mục tiêu chính là truyền thụ kiến thức, học sinh tập cách chủ động nắm kiến thức

Cách làm trên đây có thể áp dụng với từng tiết học trong hoạt động tìm hiểu văn bản cho mỗi bức tranh minh hoạ cho một truyện cụ thể còn đối với tiết

ôn tập truyện dân gian, sau khi tiến hành các hoạt động ôn tập củng cố thì có một hoạt động dành cho ngoại khoá, tôi thay bằng hoạt động thi làm văn vần để chỉ

ra đặc điểm khái quát của từng thể loại giúp học sinh dễ nhớ, dễ thuộc bởi sẽ dùng từ ngữ gần gũi Cho học sinh làm theo nhóm: tìm từ, ghép vần để chỉ ra đặc điểm của truyện truyền thuyết, truyện cổ tích Các nhóm trao đổi, nhận xét với nhau, sau đó giáo viên chọn và đưa ra những câu thơ hợp lý nhất Hoặc cho học sinh thi vẽ tranh về một nội dung mà mình yêu thích trong các truyện dân gian

đã học vì học sinh Jarai có năng khiếu vẽ rất đẹp Đây cũng là một cách làm nhằm kích thích sự sáng tạo, yêu cái đẹp, nhạy cảm trước những câu chuyện dân gian đầy ý nghĩa Sau đây tôi xin cụ thể hoá từng bước tranh với những câu văn vần để thuyết minh cho mỗi tiết học như sau:

Mô hình 1: Cụ thể hoá sử dụng tranh minh hoạ trong từng bài học

STT Bài Tiết Văn bản Thể loại Trang Thuyết minh

Cháu Tiên

truyền thuyết

6 Con theo mẹ lập nên nòi giống,

Con theo cha giúp đỡ khi cần,

Tự hào nguồn gốc thần tiên, Chân trời góc biển là người Việt nam

bánh giầy

truyền thuyết

9 Bánh chưng ngày Tết dâng thần

Là ơn bồi đắp những ngày cần lao

Gióng

truyền thuyết

21 Một mình một ngựa xông pha

Bỗng roi sắt gãy, đằng ngà quật lên

Thuỷ Tinh

truyền thuyết

32 Thuỷ tinh gọi gió hô mưa

Làm thành dông bão hòng giành

Mỵ Nương Sơn tinh không hề núng nao Sông dâng núi cũng dâng cao mấy lần

5 6 21 Thạch Sanh Cổ tích 63 Dương cung bắn trúng đại bàng

Lần theo dấu vết tìm hang thăm dò