Nhan hoc ton giao chua xac dinh

nhan hoc ton giao CÁC PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN NHÂN HỌC VỀ TÔN GIÁO, NGHI LỄ VÀ MA THUẬT do Quỹ Ford tài trợ GS TS Laurel Kendall Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Hoa Kỳ Buổi sáng ngày 17/9/2007 Chủ đề phát minh[.]

CÁC PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN NHÂN HỌC VỀ TÔN GIÁO,

NGHI LỄ VÀ MA THUẬT

do Quỹ Ford tài trợ

GS TS Laurel Kendall

Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Hoa Kỳ

Buổi sáng ngày 17/9/2007: Chủ đề phát minh tôn giáo và lưu đày ma thuật

Tôi có thể chia sẻ những nghiên cứu của tôi về shaman củangười Hàn Quốc với các bạn trẻ và những lý thuyết về shaman sẽgiúp chúng ta chia sẻ những kinh nghiệm Trong 5 ngày tới, chúng ta

đi giải quyết từng vấn đề lý thuyết Những lý thuyết này chỉ gợi ý chochúng ta trong việc nghiên cứu, không nên áp dụng một cách máymóc, vì trên thực tế, ta không thể sử dụng hoàn toàn các lý thuyết

đã có mà phải tùy từng trường hợp, từng hoàn cảnh mà có cáchứng dụng, giải thích theo thực tế khác nhau

Nhân học bắt nguồn từ phương Tây, nhưng những nghiên cứu ởchâu Á đã đẩy lý thuyết Nhân học lên rất cao Trong những ngày tới,tôi sẽ giải thích về lý thuyết tôn giáo, nghi lễ và ma thuật, cách sửdụng lý thuyết và phân tích tư liệu ra sao

Khi chuẩn bị cho khóa học này tôi đặt ra ba mục tiêu:

- Phương pháp đương đại nghiên cứu về tôn giáo, nghi lễ và mathuật

- Những điều bổ ích nào khi nghiên cứu vấn đề này?

- Lý thuyết của vấn đề đó là gì?

Trong những ngày tới, tôi sử dụng những ví dụ do tôi nghiên cứu

ở Hàn Quốc, vì đây là nơi tôi dành mấy chục năm để nghiên cứu.Hàn Quốc với Việt Nam có một điểm chung là quan niệm về Khổnggiáo, do đó tôi nghĩ đưa ra ví dụ ở Hàn Quốc sẽ có điểm tương đồngvới Việt Nam; Bên cạnh đó, tôi cũng sẽ đưa ra các ví dụ ở Việt Nam,tuy nhiên cũng có những điều có thể chưa chính xác thì chúng ta sẽcùng thảo luận

Tôi xin trình bày qua các chủ đề trong các buổi học tới đây

- Hôm này tôi sẽ trình bày về phát minh tôn giáo và lưu đày mathuật

- Ngày mai tôi trình bày về ma thuật và thị trường

- Ngày thứ ba sẽ trình bày về nghi lễ và chữa bệnh

- Ngày thứ tư sẽ trình bày về shaman và những bài viết vềshaman trong thời hiện đại và những quan điểm trong Nhân học vềcảm nhận về thế giới quan Tôi muốn đề cập đến vấn đề này vìnhững người làm nghiên cứu về shaman sẽ thấy họ có những nhậnđịnh khác hẳn về thế giới quan với những người hoạch định chínhsách phát triển, hay nói đúng hơn là họ quan niệm về tôn giáo khácvới những quan niệm mang tính “chính thống”.

- Ngày thứ năm tôi đề cập đến một số vấn đề liên quan đến bảotàng, tôi sẽ nhắc lại khái niệm tôn giáo, ma thuật và các vấn đềtrưng bày ở bảo tàng

Khi tôi học nghiên cứu sinh ở một trường đại học, thì giáo sư bắtchúng tôi đọc và tìm ra định nghĩa về tôn giáo Nhưng đối với cácbạn thì tôi không yêu cầu các bạn làm vấn đề này

Trong ngày hôm nay tôi sẽ nói về khái niệm tôn giáo của phươngTây và những nghiên cứu của họ Quan trọng là kết quả thực tế đãgiúp chúng ta nghĩ về tôn giáo thế nào và kết quả nghiên cứu rasao? Tôi nói ngắn gọn về các học giả cố gắng xác định lại vấn đềtôn giáo

Tại sao tôi gọi bài giảng hôm nay là “phát minh tôn giáo”? có phảitôn giáo là vấn đề toàn cầu không? Dĩ nhiên tôn giáo là vấn đề toànthế giới, nhưng thực tế tôn giáo được hiểu như thế nào? Nói chungcác nhà Dân tộc học nói về tôn giáo thì rất rộng về trải nghiệm giữacái sống và cái chết, đạo đức, may mắn, không may mắn, vũ trụquan, những điều thiêng liêng, thậm chí là điều tốt và xấu trong cuộcsống của chúng ta Một trong những người bạn của tôi đã nhậnđược tài trợ để nghiên cứu tôn giáo ở New York Dĩ nhiên là đề tài

này đã nghiên cứu tôn giáo ở Nhà thờ và tôn giáo của các tộc người bản địa sống ở New York Họ nghiên cứu về các tôn giáo hiển nhiên, họ còn nghiên cứu về châm cứu và võ thuật Lý do

họ nghiên cứu về châm cứu và võ thuật vì cho rằng tôn giáo do cảmnhận trong tư duy, nên châm cứu và võ thuật sẽ bị tác động bởi tôngiáo vì có tính linh thiêng

Hầu như tất cả mọi người trên thế giới có một phạm trù riêng vềvăn hóa, và tôn giáo là một phần của văn hóa và bản sắc Một nhànghiên cứu tôn giáo, W Smith nói rằng bây giờ cũng như trước kiakhó có thể dịch và chuyển ngữ từ tôn giáo của một số dân tộc ítngười Tôi muốn giải thích rõ hơn về khái niệm tôn giáo của Smith

Theo Smith, tôn giáo chỉ là một kiểu dịch đơn thuần của phươngTây, nhưng hàm ý của nó thì sẽ khác nhau cho các thời kỳ khácnhau Smith đưa ra khái niệm tôn giáo trong quyển sách của ông.Một trong những người phê phán về khái niệm tôn giáo là AllanBamtiah nghiên cứu về đạo Hồi Bản thân ông cũng là đạo Hồi Ôngcũng chấp nhận khái niệm tôn giáo do Smith đưa ra Hầu như cácnhà nghiên cứu tôn giáo đều ảnh hưởng khái niệm tôn giáo củaphương Tây Vấn đề ở đây không hẳn là khái niệm mà là hiểu tôngiáo như thế nào và các tộc người thực hành tôn giáo như thế nào ởcác tộc người thì là vấn đề của các nhà Dân tộc học.

Để hiểu rõ hơn tôn giáo ở phương Tây thì tôi muốn đề cập đếnbài viết của Tambiah về ma thuật và tôn giáo Thuật ngữ tôn giáo thì

có nguồn gốc từ Latinh Từ Religion xuất phát từ Religio nhằm chỉviệc thực hiện một đạo của mình đối với các đấng quyền năng Thời

kỳ đầu của Thiên chúa giáo thì thuật ngữ Religion đồng nghĩa với từChurch – nhà thờ Họ tin rằng những người là thành viên trong nhàthờ sẽ có một đức tin thực, và những người ngoài tôn giáo không cóđức tin thì rất nguy hiểm Khái niệm về nhà thờ là khái niệm về cộngđồng cùng một đạo; là khái niệm khác với các tôn giáo cùng thờigian đó như Hồi giáo, Ấn giáo, Đạo giáo, vì khái niệm Nhà thờ hạnhẹp hơn so với các tôn giáo khác ở châu Á Vì thế, khái niệm khácnhau giữa tôn giáo phương Tây và châu Á thì đây là thách thức vớingười nghiên cứu ở phương Tây và châu Á, Trung Đông Chúng tathấy rằng, qua lịch sử thì khái niệm tôn giáo cũng rất nhiều thay đổi

Ở Châu Âu từ TK 5 – 15, tôn giáo chỉ những tín đồ, những thầy tutrong nhà thờ Như vậy khái niện tôn giáo trong thời kỳ trung cổ thìchỉ những con chiêng rất hạn hẹp Đến TK 16, thế giới chứng kiến

sự thay đổi khái niệm về tôn giáo Đặc biệt diễn ra sự cải tổ trongThiên Chúa giáo làm xuất hiện một nhóm Cơ đốc giáo khác là TinLành John Calvin đã tiến hành sự cải cách tôn giáo bằng việc liên

hệ với Đức Chúa phải là trực tiếp bằng cách chúng ta có thể cảmnhận được giữa chúng ta với Đức Chúa Trời Vì dụ những người

theo chủ nghĩa Calvin thì phản đối lại việc thực hiện Lễ Ban Thánh Thể dưới hình thức bánh mì và rượu vang Lễ Ban Thánh thể cũng

có trong đạo Tin Lành, nhưng chỉ diễn ra dưới hình thức biểu tượngkhác, không phải là những hình tượng cụ thể như bánh và rượu.Những người theo đạo Tin Lành thì phản đối việc xây dựng nhà thờ

lớn, tượng Chúa lớn mà chủ yếu hướng lòng mộ đạo đến Đức ChúaTrời bằng những ý tưởng niệm của lòng tin Sau thời kỳ cải tổ tôngiáo, một số nhóm Tin lành đập bỏ nhà thờ và tượng Chúa vì chorằng điều đó bôi bác đối với lòng mộ đạo của họ đối với Chúa Trời.

Họ giải thích là việc họ đứng trước tượng Chúa sinh động khôngquan trọng bằng việc họ hướng tâm đến với Chúa Từ ý tưởng đó,việc xây dựng nhà thờ và trang phục của họ cũng không cầu kỳ.Tóm lại khái niệm Religio được sử dụng ở châu Âu và luôn thayđổi trong lịch sử

Trong thời kỳ Khai sáng (TK 18) ở châu Âu thì họ cố gắng hệthống hóa tri thức của họ về khoa học, trong đó tôn giáo được xácđịnh như một hệ thống về các giáo điều Như vậy, tôn giáo đượcđịnh nghĩa như một hệ thống khái niệm duy lý và niềm tin của conngười về giáo điều, giáo lý Khái niệm này đã ảnh hưởng đến một sốvấn đề như chính sách tôn giáo và các nghiên cứu về tôn giáo Kháiniệm tôn giáo là những giáo điều, giáo lý nên những văn bản đượcviết ra có giá trị hơn là các nghi lễ trong tôn giáo

Như vậy, khái niệm tôn giáo là giáo điều, giáo lý và hệ thống

mang tính duy lý; còn những yếu tố ngoài giáo điều ra đều mang tính ma thuật, như cúng lễ, hình tượng Chúa, Thánh và những nơi linh thiêng vì nó nằm ngoài hệ thống giáo lý.

Khái niệm trong thời kỳ này cho tôn giáo là hệ thống giáo điều thìnhững cái khác là ma thuật và mê tín đị đoan, nên khái niệm mathuật rất là cực đoan và có vấn đề Trước thời Khai sáng thì kháiniệm mê tín đị đoan không được niền tin tôn giáo hoan nghênh, ví

dụ ở Việt Nam việc đặt các tượng Thánh, thay vì bài vị thì cho rằng

mê tín dị đoan

Sau thời kỳ Khai sáng thì khái niệm mê tín dị đoan thề hiện hơnkhác, việc đặt lễ trước Thành hoàng thì cũng mang tính dị đoan.Như vậy, thuật ngữ tôn giáo trước đây được sử dụng dành choChúa Như vậy, khái niệm tôn giáo chỉ làm cho việc chia rẽ mọingười, vì chỉ nói đến việc con người có một đức tin vào Chúa, cònnhững tôn giáo khác ngoài Chúa thì không được nhắc đến

Tôn giáo vào thế kỷ 19, thì đây là thời kỳ dành cho những ngườitrong lịch sử và hành hương ở Phương Tây Các nhà nghiên cứu ởphương Tây đối đầu với tình huống các tôn giáo ngoài phương Tâynhư Phật giáo, Đạo giáo… cũng đều có hệ thống giáo lý, nhưng có

sự khác khi giải thích về vũ trụ quan Như vậy việc xác định khái niệm tôn giáo về những văn bản của hệ thống giáo lý sẽ hơn hẳn những tôn giáo không có hệ thống giáo lý chăng? Trong nghiên cứu về tôn giáo ở Đông Á, thì những giáo lý của Khổng giáo, Đạo giáo, Phật giáo trở thành vấn đề họ quan tâm, nhưng lại đặt một hệ thống khác với tôn giáo phương Tây Vì vậy, họ cho rằng những nghi lễ của người dân, trải nghiệm của người dân thì lại mang tính thứ yếu Họ cho rằng việc có văn bản, giáo điều sẽ quan trọng hơn việc thực hiện hành vi tôn giáo Theo

bức ảnh trên, ta thấy việc nghiên cứu về hành vi của tín đồ Hindu thìrất khó hiểu Điều này cũng cho thấy vần đề là các học giả đã bị

thách thức như thế nào về việc hiểu từ tôn giáo, nhất là vào thời kỳ Khai sáng thì hiểu tôn giáo như thế nào về vấn đề khoa học.

Điều này ta thấy có một số tác động đến việc nghiên cứu nhưnghiên cứu Xã hội học, thì cho rằng tôn giáo là thành quả của tư duysuy nghĩ của con người mà nó chìm sâu trong suy nghĩ khó giảithích Thế kỷ 20 thì không phải là thế kỷ tồi tệ lắm, nhưng cũng cóhai cuộc chiến tranh thế giới và người Do Thái bị tàn sát Đến cuốithế kỷ 20 thì các nhà nghiên cứu bắt đầu nhìn về thời Khai sáng vànghĩ vấn đề tôn giáo

Những nhà Nhân học phải đối diện với việc nghiên cứu tôn giáonhư thế nào?

Tôi muốn giới thiệu về Tambiah nghiên cứu về tôn giáo và việcđịnh nghĩa về tôn giáo như thế nào? Ông là người Srilanka Ông học

ở Anh Ông được đào tạo bài bản và có những hiểu biết sâu sắc vềđạo Hindu Ông hiểu rõ về những thực hành tín ngưỡng của họ.Ông có thể kết hợp kiến thức phương Tây và trải nghiệm bản thề vềvăn hóa dân tộc để đẩy nghiên cứu tôn giáo lên rất nhiều Trongcuốn sách của ông có nói rằng, những nhà Nhân học nghiên cứu tôn

giáo thì không nên theo thuyết của thời Khai sáng mà phải qua hành vi về con người về thực hành nghi lễ chứ không phải những hệ thống giáo lý dạy con người ta làm gì Nếu học ở

phương Tây, ta thấy họ giảng dạy về Hindu thì chủ yếu nói về vănbản Nhưng đối với những người thực hành đạo Hindu thì đỉnh caocủa nó là việc thực hành lễ Darshan – gặp gỡ Chúa Trời, chứ khôngphải là những giáo điều Chúa trời thì xuất hiện dưới nhiều dạngkhác nhau, nên người Hindu có thể gặp được, như việc tắm ở sông

thiêng Hoặc có thể gặp gỡ Chúa của họ thông qua việc tắm chotượng hoặc niệm kinh khi mặt trời lên và mặt trời lặng Để hiểu đượcđiều đó thì phải tách hệ thống giáo điều và xem họ đã trải nghiệmnhư thế nào? Với Tambiah thì việc gì ẩn giấu sau những hành vi tôngiáo của con người Đó là điều ta cần tìm hiểu Ở phương Tây cũngvậy, rất nhiều hành động tôn giáo diễn ra cũng khác rất nhiều so vớiđịnh nghĩa tôn giáo của người Phương Tây, như việc thắp nến, hoặccuối đầu trong việc hành lễ trong nhà thờ Lý do tại sau họ phải làmnhư vậy? Để hiểu được thì đó là những thách thức đối với chúng ta.Con người ta đã trải nghiệm tôn giáo như thế nào? Vai trò củacác giác quan là gì? Chẳng hạn như việc thắp một nén hương thì cótác dụng gì giữa thế giới này với thế giới khác? Đó chính là việcnghiên cứu về tôn giáo nghiên cứu xem việc con người thể hiệnhành động của mình bằng việc trải nghiệm tôn giáo như thế nào?Con người ta trải nghiệm tình cảm của mình trong việc thể hiệnquan điểm hành động tôn giáo như thế nào? Đồng thời tôn giáocũng làm cho người trải nghiệm những niềm vui trong cuộc sống Đóchính là những chủ đề dành cho những người nghiên cứu về tôngiáo quan tâm.

Một trong những nổ lực mà những nhà nhân học đang tìm kiếmthuật ngữ mới là việc tìm tôn giáo là cái gì?

Khoảng 20 – 30 năm trước có thuật ngữ Tôn giáo dân gian

được hình thành và dành cho những người nông dân Thuật ngữnày có lợi ích là mở rộng khái niệm tôn giáo, nhưng có một vấn đề làphân tích việc những người ở đô thị và nông thôn, những người cóhọc vấn cao và những người có học vấn thấp Khoảng 20 năm trước

có một thuật ngữ là Tôn giáo đại chúng nhằm giúp cho việc phân

tách nông thôn và thành thị xóa nhòa đi Tuy nhiên, thuật ngữ nàycũng có vấn đề, đó là việc chia tôn giáo đại chúng với một tôn giáo

có vị trí cao, vì những người thuộc tôn giáo đại chúng cũng có mộtđịa vị cao trong xã hội Ví dụ khi nghiên cứu về tôn giáo ở TrungQuốc cho thấy, tôn giáo đại chúng, họ cũng thực hành nghi lễ khôngchỉ ở nông thôn mà còn ở tầng lớp cao Ngày nay, những nhànghiên cưu về tôn giáo ở Trung Quốc và Hàn Quốc thì vẫn sử dụng

từ Tôn giáo đại chúng, nhưng mang nghĩa là dành cho tất cả mọingười Đối với Thiên Chúa giáo thì ở đâu đó cũng có sử dụng thuậtngữ Tôn giáo đại chúng, nhưng hạn chế hơn, dành cho những

người ở tầng lớp thấp Đối với những người Công giáo thì việc thờtượng hiện nay không còn là vấn đề gì đó quá quan trọng, việc chấptay trước tượng chúa là điều có thể chấp nhận được Trong các

trường dòng, thì thuật ngữ chỉ về “tâm linh” thì hiện nay rất phổ

biến Do họ đã trải nghiệm những gì trong bối cảnh tôn giáo của họ.Thuật ngữ này đối với những nhà Nhân học nghiên cứu về tôn giáo

ít sử dụng vì từ tâm linh thì hiểu rất khác nhau ở các tôn giáo Cómột sự thay đổi rất cơ bản là trước đây nghiên cứu về văn bản củatôn giáo thì nay có sự thay đổi về văn hóa vật chất của tôn giáo Họnghiên cứu về những bức tượng được tạo ra nhằm mục đích gì,được sử dụng ra sao? Điều này khác với nghệ thuật Hai năm trước

đây có một Tạp chí ra đời với đề là “Tôn giáo và thế giới vật chất”.

Đây thật sự là bước tiến lớn nghiên cứu về tôn giáo Đến thời điểmnày thì cho thấy văn hóa vật chất có vai trò quan trọng trong việcnghiên cứu về tôn giáo

Tôi muốn nhắc lại nhà Nhân học Tambiah khi nghiên cứu tôngiáo thì dùng kinh nghiệm để đưa ra thuật ngữ mang tính phổ quátcho tất cả

(nghỉ giải lao)

Trước giờ nghỉ giải lao tôi cũng giới thiệu về tôn giáo thế giớitrước TK 19, trước khi các nhà nghiên cứu tiếp xúc với văn hóaphương Đông TK 19, những nhà truyền giáo Tinlành xây dựng hìnhmẫu tối thượng cho tôn giáo của mình Đồng thời, học giả châu Âu

tiếp thu trí thức châu Âu và coi tôn giáo là những học thuyết Sự

bành trướng của tôn giáo phương Tây nói đến sự hiểu biết tôn giáotrên toàn thế giới theo cách hiểu của phương Tây, mặc dù nó không

có những điểm chung nhất định

Đồi với Webb Keane khi nghiên cứu về tôn giáo thì cho rằng,khái niệm về tôn giáo hiện nay trở nên không thể kiểm soát được(let out of the bag), ý nói đến việc giải thích tôn giáo rất khác nhau ởnhững nước, những tộc người khác nhau

Tôi đưa ra ba nghiên cứu ở châu Á

Cuối thế kỷ 20, Nhật Bản trải qua những biến động lớn về chínhtrị và đang có sự củng cố về nhà nước của họ Nếu các bạn đọc vềNhật Bản, thì tôn giáo sớm nhất của Nhật Bản là Thần đạo (Shinto).Những người theo tôn giáo này thì thờ và thực hành tôn giáo này ởkhắp nơi Để hiện đại hóa đất nước thì họ đã khôi phục lại một số

văn hóa liên quan đến đạo Shinto, và cũng nhằm mục đích để phânbiệt rõ đạo Phật với Quốc đạo Shinto của họ Họ đã đem nhữngtượng thần Shinto ra khỏi chùa Phật Ở những người cải cách tôngiáo này còn được gọi là người hiện đại hóa Họ đã áp dụng những

ý tưởng phương Tây để thực hành cuộc cải cách tôn giáo của họ đểđưa tôn giáo của họ theo quan niệm phương Tây và điều này là mất

đi bản chất tôn giáo truyền thống của họ

Một ví dụ khác là về Hindu giáo Khi thực dân Anh sang Ấn Độthì cho rằng họ đã dạy dân Ấn Độ về cách tổ chức cuộc sống của

họ Một trong những điều họ làm là đồng nhất hóa đạo Hindu ở Ấn

Độ Những nhà khoa học của Ấn Độ cũng tham gia vào quá trìnhnày, và họ cho rằng không cần thiết phải tồn tại nhiều tượng thầnkhác nhau mà chỉ cần một Để làm được điều đó thì họ cần một giáo

lý và họ lấy Kinh Vệđà làm giáo lý duy nhất của đạo Hindu Điều nàycho thấy họ đã làm giảm đi sự đa dạng trong tôn giáo của đạo Hindu

ở Ấn Độ, vì nhấn mạnh chủ yếu về học thuyết và bỏ qua việc thựchành nghi lễ

Một ví dụ thứ 3 là sự trở lại của đạo Phật ở Srilanka Một trườnghợp nghiên cứu là của……… Ông ảnh hưởng đạo Tinlành và cónhững suy nghĩ rất riêng về đạo Phật Ông nghĩ rằng đạo Phật rấtquan trọng trong việc tạo nên bản sắc của Srilanka, nhưng ông lạitheo mô hình của phương Tây Cũng giống với Nhật bản, ở Srilankacũng đem những tượng của đạo Hindu ra khỏi chùa Phật Nhữngngười theo đạo Phật ở Srilanka thì họ cũng tham gia vào các hoạtđộng khác như việc xem bói… thì ông cho rằng như thế không phải

là truyền thống Ông đưa ra một chuẩn mực là người theo đạokhông được uống rượu, không được đánh bạc Như vậy, với việc cảicách này thì những người theo Phật giáo hiện thời họ cảm thấy rấtthỏa mái vì bỏ những những thủ tục rườm rà Như vậy, điều này tạo

ra sự khác biệt giữa những người ở thành phố và người nông trongviệc trải nghiệm tôn giáo của mình

Ba ví dụ trên, cho thấy tình trạng không thể kiểm soát được suynghĩ tôn giáo của châu Âu đến các nước khác Ở đây, chúng ta cũngthấy rằng, việc hiện đại về tôn giáo và bản sắc quốc gia ra làm sao?Mặc dù việc đổi mới như thế thì mang tính lý tưởng hóa, nhưnghành động về ma thuật tôn giáo thì vẫn diễn ra ở những nơi này

Buổi chiều ngày 17/9/2007

Cũng như các nhà Nhân học khác, chúng ta nghiên cứu về tôngiáo ở các dân tộc thì phải hiểu họ muốn gì? Đang làm gì? Do đóchúng ta đã đề cập đến khái niệm tôn giáo và họ sống trong tínngưỡng tôn giáo của họ ra sao? Chính khái niệm về tôn giáo vềnhững trái nghiệm của các tộc người thì có những yếu tố cho rằng làcực đoan, mê tính Chính sách về tôn giáo áp dụng ở các tộc ngườikhông phản ánh được hết những hành vi mà tộc người đó biểu hiện.Buổi sáng chúng ta có nói khi nghiên cứu về tôn giáo của các tộcngười thì phải làm gì? Chúng ta cũng đã nói một cách sơ lược.

Chiều nay chúng ta đề cập đến hai tộc người thực hành tôn giáo

và xem thực hành này với việc khái niệm tôn giáo mà chúng ta đãnói lúc sáng như thế nào?

Tôi nói đến tôn giáo của người Wana ở Indonesia; một ví dụkhác là nói về tôn giáo ở Hàn Quốc mà tôi đã nghiên cứu nhiều nămqua

Trước khi đi vào trường hợp thứ nhất thì tôi cũng muốn nói đến

việc tại sao tôi chọn bài viết nào “Người Wana về tôn giáo” Tôi xin

kể một câu chuyện về người Hàn Quốc, tôi có dự một lễ shamangiáo Khi lễ này diễn ra thì công an đến, với thái độ giận dữ, nhưngkhi họ đưa cho anh ta một số tiền thì anh ta đi ngay Vào những năm

70 ở Hàn Quốc thì việc hành lễ shaman được xem là dị đoan, nên

sẽ bị bắt Vào thời gian đó, Shaman của Hàn diễn ra rất khó khăn vìcho rằng mê tín dị đoan Năm 2000 thì tôi có đi điền dã ở Việt Nam

và có dự lễ lên đồng ở chùa Khi đó mọi người đang chuẩn bị hành

lễ thì có người thông báo là phải cất hết đồ đi vì có công an Tôikhông hiểu chuyện gì và tôi hỏi việc gì xảy ra thì họ nói là cán bộ địaphương tới Ở Hàn Quốc khi mà công an tới thì họ có thể đưaphong bì để đút lót cho họ, như vậy thái độ quan điểm của nhữngngười shaman đối với nhà nước thì việc mà nhà nước coi là dị đoanthì có yếu tố khác nhau ở mọi nơi Như vậy đối với các nhà Nhânhọc, người dân địa phương có thái độ như thế nào đối với tôn giáođược chấp nhận và không được chấp nhận Vì thế tôi nghĩ là bài viết

về tôn giáo của người Wana đối với tôn giáo của thế giới như thếnào là bài viết phù hợp để bàn về vấn đề tôn giáo Trong bài viết nàycho rằng các nhà Nhân học cũng cố gắng định nghĩa thế nào là mộttôn giáo, họ đã mất rất nhiều thời gian để tìm kiếm vấn đề này,nhưng cũng chưa có khái niệm thống nhất Wanna là một tộc người

sống ở quần đảo Indonesia Cũng giống như tộc người ở vùng Caonguyên Trung bộ, họ sống ở sâu trong lục địa và ở miền núi cao.Nghề nghiệp chính của họ là nghề làm nương Thuật ngữ mà họdùng cho dân tộc này là người ngoại đạo, không theo một đạo chínhthống nào, nhưng cũng không nên hiểu là họ không có tín ngưỡngnào Họ vẫn có tín ngưỡng riêng của họ Những người Wanna nàythì có cuộc sống riêng, nhưng họ rất hiểu tôn giáo khác như Hồigiáo, Thiên Chúa giáo Người Wanna thì sống ở miền cao, nên họthường xuyên di cư từ nơi này đến nơi khác như từ miền cao xuốngmiền xuôi và họ sống với người Islam ở dưới thấp Khi họ sống gầnvới người Thiên Chúa giáo hoặc người Islam thì họ cải đạo để theocác tôn giáo này, rồi sao đó họ đi lên lại vùng cao và bỏ đạo đó đểtheo lại đạo truyền thống của họ Do đó, những người Wanna cũngrất hiểu các thực hành tôn giáo của các tôn giáo Islam, Thiên Chúagiáo… Trong quốc ngữ của Indonesia có từ gọi là Tôn giáo(Agama) Khi Atkinson hỏi về tôn giáo của người Wana, thì họ nói vềvấn đề ăn kiêng và chính phủ Bà không hiểu về vấn đề này, nênmuốn biết sâu hơn.

Lịch sử thuật ngữ Agama -> Đối với người Wana khi nói về tôngiáo thì họ có từ Agama Đối với họ thì từ Agma là chỉ những điềunói trong Kinh thánh, những giáo điều về Hindu Trong lịch sửIndonesia ở duyên Hải có một vùng theo Phật giáo và Hindu giáo.Sau đó, khoảng 1 thế kỷ trước thì những người truyền đạo ThiênChúa giáo và Islam đến vùng đất này và họ đã dùng từ Agama đểchỉ cho Thiên Chúa hoặc Islam Như vậy, khi đề cập đến thuật ngữAgama cũng sẽ liên hệ đến các giáo điều của Thiên Chúa và Islam

và cũng có nghĩa nói đến quyền lực và chính trị của tôn giáo này.Khi Hà Lan xâm chiếm Indonesia, dùng thuật ngữ Agama để áp chỉ

Cơ Đốc giáo, Hồi giáo và Tinlành Như vậy, những người theo chínhphủ thuộc địa Hà Lan thì cho rằng từ Agama là để chỉ sự hiện đại vàtiến bộ Năm 1920, Indonesia dành được độc lập, và Shucano làmTổng thống Ông này phải đối đầu với vấn đề đa đa dân tộc, nênphải có biện pháp làm cho sự thống nhất của Indonesia và sự đadạng văn hóa của các tộc người Do có ý tưởng thống nhất, đa dạngnên đã đưa ra 5 nguyên lý Mục đích là đi đến sự thống nhất để cáctộc người nhận thức được quốc gia dân tộc thống nhất Nguyên lýchung nhất là tất người dân có một quan điểm tôn giáo là tôn giáo

thờ đạo độc thần Như vậy, tôn giáo chỉ thờ cúng một thần thì là ýtưởng chủ đạo của người theo đạo Hồi hoặc Thiên Chúa giáo Mộtvấn đề nữa là tuy theo một thần, nhưng họ cũng có thể thờ nhữngthần riêng trong tộc người của họ Như vậy, nguyên lý này cho mọingười có một tôn giáo chung trên thế giới, nhưng cũng chấp nhận

tín ngưỡng riêng của tộc người mình Đó cũng là việc “gọt chân đề vừa giày” mà tôi đã nói lúc sáng Ở Indonesia thì họ cũng công

nhận Phật giáo, Hindu giáo Điều này đi theo ý tưởng một thần KhiIndonesia thống nhất thì họ vẫn cho phép hai tộc người theo Hinduthờ cúng theo tôn giáo của mình Tuy nhiên, những người theo cáctôn giáo không thờ độc thần thì vẫn bị xem là ngoại đạo, mê tín dịđoan Trong con mắt của người Indo thì những người này bị xem làlạc hậu và sống ngoài lề xã hội Người Wana không theo tôn giáođộc thần nên họ vẫn chưa được công nhận là công dân chính thứccủa Indo Như vậy, đối chính phủ thì những người Wana là nhữngngười lạc hậu, không theo chính thống, sống không do sự kiểm soátcủa chính phủ và sống ngoài lề xã hội Đối với chính phủ, thì nhữngngười này cần phải được cải đạo, để theo tôn giáo chính thống; từ

đó họ mới trở thành công dân chính thức của Indo Đối với ngườiWana thì họ không hề thích khái niệm này, vì theo khái niệm này họ

là người ngoài lề xã hội Indo Nhưng người Wana thì họ vẫn chorằng họ là người Indo vì họ phải đóng thuế, làm việc trong chínhphủ, cũng đấu tranh để giành độc lập… thì không có lý do gì họ lạikhông là người Indo Khi đối thoại với chính phủ, thì theo khái niệmAgama như vậy là không công bằng với họ, thực tế họ là công dânIndo Do đó, họ không muốn chấp nhận thuật ngữ Agama do chínhphủ đưa ra Thực tế thì ở đảo Sumatra đã xảy ra sự xung đột giữacác tôn giáo như Hồi giáo và Thiên chúa giáo Do đó, thuật ngữAgama sẽ không mang đến sự thống nhất như họ mong muốn Do

đó, người Wana cho rằng họ có từ để chỉ về tôn giáo của họ; từ nàymang tín tốt hơn từ Agama mà nó đã từng mang Trong đối thoại vớitôn giáo chính thống thì họ có những cái chung, nhưng cũng cónhững cái riêng

Bà Atkinson khi nói đến thuật ngữ tôn giáo ở Indo là nói đến vấn

đề ăn kiêng, chẳng hạn như người Wana săn và ăn lợn rừng; cònngười Hồi lại kiêng, do đó dẫn đến sự khác nhau Người Wana nóirằng họ có thể ăn thịt lợn, thịt chuột còn người theo Islam thì không

Khái niệm tôn giáo Agama của người Wana thì giống với ThiênChúa giáo vì họ không kiêng gì cả Họ cho rằng việc ăn kiêng ảnhhưởng đến sức khỏe của con người Họ so sánh tôn giáo với vấn đề

ăn kiêng Đối với một số người Wana cải đạo theo Thiên Chúa vàIslam rồi lại bỏ để theo đạo truyền thống vì cho rằng vấn đề ăn uốnghạn chế đã làm cho họ ốm đau, bệnh tật Đối với họ, chế độ ănkiêng thì không cần thiết vì tổ tiên họ ăn gì thì họ ăn đó Đó là vấn đề

đã được trải nghiệm trong cuộc sống và nó sẽ tốt đối với sức khỏecủa họ

Do vậy, người Wana quan niệm, tôn giáo của họ sẽ là cái truyềnthống được tổ tiên lưu truyền lại Do đó, việc ăn uống đã làm cho họquay trở về tôn giáo truyền thống của họ

Lúc sáng ta nói về khái niệm tôn giáo liên quan đến tâm lý, nhậnthức; bây giờ ta lại nói đến “tôn giáo” của người Wana theo cáchthức của họ là ăn uống Người Wana thì có một vị thánh ở trên trời

và một vị ở dưới, nhưng họ có một từ chung là “Chúa” Để hòa giảiquan niệm với tôn giáo độc thần khác thì họ nói, tôn giáo của họcũng có một thần và họ cũng có quan niệm về “thiên đàn” của riêng

họ dành cho người chết Người Wana thì cho rằng người Islam trênthế giới có cuộc sống sạch sẽ thì trên thiên đàn sẽ có cuộc sốngngược lại Còn những người Thiên Chúa giáo thì họ cho rằng saukhi chết đi, linh hồn sẽ về với những đám mây và không có gì ăn cả,

vì các thiên thần chỉ ở trên những đám mây Người wana thì chorằng tôn giáo của họ mới là tôn giáo thực thụ, tôn giáo của tổ tiêntruyền lại

Từ bài viết này, cho thấy việc nghiên cứu tôn giáo thì rất nhạycảm, phải nghiên cứu chính người dân, chính quan điểm của ngườidân Qua ví dụ này, chúng ta thấy rằng quan điểm của tôn giáo củangười wana thì phải đối đầu với chính sách Nhà nước, và các tôngiáo khác xung quanh họ Quan niệm về tôn giáo của người Wanaliên quan chặt chẽ đến chính sách của chính phủ và các tôn giáokhác Trong nghiên cứu này bà Alkinson cũng quan tấm đến một sốnghiên cứu của Cliffort Geertz về người Bali Trong nghiên cứu ởBali thì Geertz cũng cho rằng, người Bali cố gắng theo tư tưởng độcthần Atkinson thì cho rằng Geertz chưa nghiên cứu đến việc đốithoại của người Bali đối với chính sách nhà nước và các tôn giáoxung quanh Ông cũng không đồng ý với quan điểm của Geertz và

cho rằng phải đặt tôn giáo đó trong lịch sử Điều quan trọng trongbài viết này là cần hiểu tôn giáo theo quan niệm của người bản địa

và người bản địa đặt trong trong bối cảnh đối thoại với chính phủ vàcác tôn giáo khác Mục đích là các tôn giáo chính thống công nhậntôn giáo bản địa như các tôn giáo chính thống

Trong bài viết này thì Atkinson nhất mạnh đến việc đặt tôn giáotrong mối tương quan với Nhà nước, đặt nó trong lịch sử và đặt nótrong mối tương quan với các tôn giáo khác Có một điểm duy nhất

là tôi muốn phê phán với bà Atkinson là bà không đặt người Wananằm ở quan điểm yếu thế hơn trong xã hội Indo Theo tôi là ngườiWana phản ứng lại chính sách và các tôn giáo khác, nhưng thực tế

là họ tìm cách tự bảo vệ mình

Câu hỏi thảo luận:

Ảnh hưởng của bài viết Atkinson đối với tôi trong việc nghiên cứu shaman ở Hàn Quốc.

Bối cảnh lịch sử: Điều tôi định giảng là đưa ra đề cương, rồi đitừng điểm một TK 14 (1392) ở Hàn Quốc, thời đó shaman đượcthực hành và truyền lại cho con cháu họ Khi truyền lại thì ảnhhưởng đến vấn đề cuộc sống của con cháu họ vì bị coi là tầng lớpthấp Mặc dù bị coi là tầng lớp thấp, nhưng họ lại tham gia vàonhững việc trọng đại của quốc gia Họ chăm sóc đền thờ Thầnhoàng Đối với một số người theo Khổng giáo thì cho rằng việc thựchiện shaman là không phù hợp vì phụ nữ không được quyền đứnglên nhảy múa như thế Nhưng vấn đề này thay đổi trong thời kỳ tiềnhiện đại Những người hướng tới hiện đại thì cho rằng shaman đingược lại hiện đại và mê tín dị đoan Sau đó, Hàn Quốc trải qua thời

kỳ thuộc địa Nhật Bản rồi bị chia làm hai thì những người shaman làđối tượng của việc coi là mê tín dị đoan Thời kỳ thuộc địa, shamanđược nghiên cứu dưới góc độ văn hóa dân gian và cho rằng đó làtruyền thống của người Hàn Quốc Thế thì vấn đề nào là đúng, vàtheo vấn đề nào vì một bênh cho là mê tín, một bên cho là truyềnthống

Thập niên 60 – 70, Nam Triều Tiên bước vào Quân chủ chuyênchế và áp đặt chính sách đối với từng người dân Đó là thời điểm cónhững trào lưu chống lại mê tín dị đoan và họ là rất mạnh tay Đócũng là thời điểm mà Nhà nước đưa ra luật chống lại tiếng ồn vàcũng có ý chống lại shaman vì khi thực hiện thì phải đánh trống,

chiêng rất lớn Đây cũng là thời kỳ đô thị phát triển nhanh chóng,nên các đền thờ shaman bị phá đi Đây cũng là thời điểm mà nhữngnhà học giả nghiên cứu shaman và cho rằng chính những ngườishaman là người nắm giữ văn hóa phi vật thể của dân tộc và cầnphải lưu giữ Quan điểm này đã thắng Những năm 1980, thì HànQuốc trở thành một quốc gia mới phát triển, không còn nghèo nữa.Vào thời điểm này, shaman chính là những người giúp cho HànQuốc thành công Trong năm này có nhiều cuộc biểu tình chính trịdiễn ra Họ đã sử dụng nghi lễ shaman để tổ chức tế lễ những nhânvật hàng đầu để chống lại chính phủ Thời điểm này, người HànQuốc nhận ra rằng shaman có nguồn gốc sâu xa trong nền văn hóacủa mình Đến năm 1990, những người Shaman đòi hỏi là phải xem

họ là người đại diện tôn giáo và nâng shaman lên thành tôn giáo.Tôi xin giới thiệu một số điểm chính về shaman Hàn Quốc Giốngnhư shaman ở bất cứ nơi nào khác thì shaman ở Hàn Quốc cũngcho thần linh lựa chọn và cũng bị hành hạ đau đớn cho đến khi chấpnhận trở thành shaaman Khi trở thành shaman thì họ được thânlinh ban cho những quyền năng để xem bói, chữa bệnh…, cũnggiống như những người lên đồng ở Việt Nam Theo tấm hình trên,thì người phụ nữ trên ảnh là do tổ tiên nhập vào Tổ tiên của bà đãtrở thành Thần và trở thành người bảo hộ cho cả dòng họ Như vậythông qua hoạt động shaman thì thấy đó cũng là cách chữa bệnhcho dòng họ

Sáng nay chúng ta đưa ra một câu hỏi là tại sao tôn giáo không

có tính dị đoan và phải phá bỏ đi Theo nghiên cứu của tôi, tôi cũng

có cách suy nghĩ Nhìn trên bức ảnh thì có người cho đó chỉ là phếtích Với những người trí thức đầu thế kỷ 20 thì họ rất đau khổ vìquân Nhật sang xâm chiếm đất nước họ và đối xử không tốt với dâncủa họ Tôi nghĩ rằng, tương tự những nhà trí thức ở Việt Nam vàTrung Quốc thì trí thức Hàn Quốc cũng đặt câu hỏi là tại sao dân tayếu như vậy để cho người khác cai trị Khi họ xem đến Khổng giáothì chỉ là những người già Còn nhìn vào Phật giáo thì thấy rằngPhật giáo cần cải tạo như ở Srilanka Khi nhìn về Shaman thì chorằng đây là mê tín cần loại bỏ Nhưng họ không thành công Vàonhững năm 1890, Tin Lành đến Hàn Quốc trong tình trạng quốc giayếu nhất và đã thành công trong việc truyền đạo Lý do tại sao?Những người truyền giáo của đạo Tin Lành này khi họ đến thì họ

Ở

mang theo trường học, mang theo sự tiến bộ, hiện đại Ở Hàn Quốcthì vấn đề dân tộc của họ không được đặt cao Những người trẻ tuổithời đó khi nhận thấy sự hiện đại của Tin lành thì họ đã cải đạo, bỏtruyền thống theo đạo Tin lành Phản ứng lại của Thiên Chúa Giáovới sự cải đạo của Hàn Quốc không giống nhau Khi những nhàtruyền giáo viết về tôn giáo đại chúng của Hàn Quốc thì họ dùng từphù thủy và mê tín dị đoạn vì liên quan đến ma quỷ Bản thân củanhà truyền giáo thì phản ứng với hai cách Có người truyền giáo thìtin việc thực hành shaman là có ma quỷ Còn những nhà truyền giáokhác thì không chấp nhận quan điểm ma quỷ tồn tại Chính nhữngnhà truyến giáo này trở thành đồng minh với giới trẻ để tìm sứcmạnh quốc gia đối với họ Tờ báo đầu tiên được viết bằng tiếng Hàn

là chỉ trích rất nhiều các hoạt động shaman và xem đó là mê tín Khingười Nhật thống trị Hàn Quốc thì họ tổ chức những việc chống lại

mê tín dị đoan Những hành động của cảnh sát Nhật Bản lúc đócũng không phải là nhất quán Có cảnh sát vẫn bỏ qua những hànhđộng shaman diễn ra trước mắt họ Đầu TK 20 thì người dân nôngthôn ra thành phố và cắt đứt mối quan hệ với nông thôn để trở thành

người hiện đại Từ đó, họ coi shaman là mê tín dị đoan Chính thời điểm này, thì người dân lại có những nổi nhớ về quê hương gốc của họ và chính văn hóa shaman đó là cái văn truyền thống của họ Đó là vấn đề trái ngược trong cuộc sống của

họ Cũng như ở châu Âu khi nói đến văn hóa dân gian quốc gia thì

có sự phân biệt văn hóa nông thôn với đô thị và nông thôn đó chính

là văn hóa truyền thống của quốc gia

Sau này, ở Hàn Quốc người ta tìm lại những truyền thuyết liênquan đến lịch sử dân tộc và shaman Từ đó, shaman trở thành mộtphần trong việc nghiên cứu lịch sử nguồn gốc Từ thời kỳ thuộc địa

đó, rất nhiều người Hàn Quốc và Nhật Bản nghiên cứu về shaman.Nhật bản nghiên cứu nhằm tìm điểm tương đồng; còn Hàn Quốcnghiên cứu nhằm tìm điểm riêng trong văn hóa của họ Nghiên cứuvăn hòa dân gian đã trải qua nhiều giai đọan, và đến năm 1970 vẫncòn tồn tại

Sự trở lại nghiên cứu văn hóa dân gian của những năm 70 khác

so với năm 30 Năm 30 thì nghiên cứu shaman để hoài niệm vănhóa nông thôn Còn năm 70 thì nghiên cứu shaman vì sợ nhữngchính sách phát triển sẽ làm mất đi văn hóa truyền thống của họ

Năm 1962, Hàn Quốc đưa ra chính sách bảo vệ tài sản văn hóa của

họ, trong đó có việc bảo vệ văn hóa phi vật thể như nghi lễ và diễnxướng Mặc dù luật không nói đến việc shaman là người nắm giữvăn hóa phi vật thể, nhưng ít nhiều cũng có một điều mở đối với họ.Mối quan hệ giữa diễn xướng và nghệ thuật shaman thì có mối liên

hệ với nhau, vì khi công nhận diễn xướng có hoạt động shamantham dự vào Việc tham gia vào di sản văn hóa là rất quan trọng đốivới shaman vì trước đây họ bị ruồng bỏ, bị coi là mê tín dị đoan.Việc được xem là nghệ nhân nắm giữ di sản văn hóa thì shaman đã

có một bước tiến khá tốt mạnh trong xã hội Tuy nhiên, những ngườishaman vẫn tiếp tục đấu tranh như năm 1962 họ phải đấu tranh rấtnhiều để cho một shaman tham gia vào lễ hội văn hóa Bà shaman

đó đã đến được London để biểu diễn shaman, sau đó một năm thì

bà được phong là người giữ báo vật văn hóa của dân tộc Đều nàykhông thể tưởng tượng trong thời gian 6 hoặc 7 năm trước đó.Những năm 90, thì người ta thấy shaman là một phần quan trọngtrong cuốc sống của người Hàn Quốc, ngoại trừ một số người theoThiên Chúa giáo Nhưng những người Thiên Chúa giáo vẫn thưởngthức họat động shaman như là một loại hình nghệ thuật Năm 1988,Hàn Quốc tổ chức lễ hội Olimpic và dùng shaman để biểu diễn trongbuổi lễ này Như vậy, ta thấy từ chỗ coi người shaman là người lạchậu cho đến việc xem nó là một phần văn hóa truyền thống rồi đếnviệc góp phần vào việc thành công trong việc giữ gìn văn hóa Tuynhiên, trong hoạt động thì vẫn có một số trở ngại như cảnh sát đếnnói rằng họ ồn quá, rồi người theo Thiên Chúa giáo thì không đồng ývới họ, nhà thờ của họ cũng bị phá… Do đó họ vẫn cho rằng có cái

gì đó trong việc phân biệt đối xử đối với họ Họ yêu cầu được côngnhận họ như một tôn giáo thì họ mới có thể thực hành một cáchbình đẳng được

Năm 1994, tôi cũng đến thăm một Hội Shaman giáo Tổ chứcnày nói rằng muốn trở thành một tôn giáo thì chỉ có một thần thôi, đó

là thần Tan’gun Họ khuyến khích những thành viên trong Hội của họ

là khi biểu diễn trước công chúng thì nên tổ chức một thần thôi; còn

ở nhà thì muốn làm điều gì cũng được Nhưng tổ chức này thất bại.Bốn năm sau tôi quay lại thì tổ chức này bị giải tán Gần đây, có mộtshaman trẻ đang cố gắng thuyết phục chính phủ để đưa shamanthành một tôn giáo Cô đang viết những văn bản về tôn giáo của

mình Khi tôi nói đến vấn đề này thì tôi rất buồn vì cách hiểu tôn giáocủa chính phủ là hiểu theo cách của Thiên Chúa giáo; không hiểutheo kiểu của người shaman Hàn Quốc, nên việc xin shaman thànhmột tôn giáo vẫn bị thất bại.

Sáng ngày 18/9/2007: Chủ đề Ma thuật và thị trường

Tôi muốn tóm tắt đôi chút về vấn đề hôm qua Hôm qua chúng ta

đã thảo luận về thuật ngữ tôn giáo, cách hiểu nó như thế nào? Vàcác ảnh hưởng của nó khi nghiên cứu về tôn giáo ra sao? Chúng tacũng trải qua lịch sử thì cho thấy thuật ngữ tôn giáo qua từng giaiđoạn; đến thời kỳ Khai sáng thì tôn giáo được xem là hệ thống giáo

lý, còn các biểu diễn, hành lễ tôn giáo… bị xem là thứ yếu Chúng tacũng thấy rằng cách hiểu về tôn giáo như thế là rất hạn hẹp Tuynhiên, sự hiểu biết hạn hẹp đó của phương Tây lại lan truyền khắpthế giới Chúng ta cũng thấy rằng, có những vấn đề nổi lên ở châu

Á, là tầng lớp trí thức muốn cải tạo tôn giáo của mình theo cách hiểucủa phương Tây, giống như phải gọt chân cho vừa giày Đặc biệt,chúng ta đã nghiên cứu trường hợp người Wana của bà Atkinson.Người wana đã bảo vệ tôn giáo của mình trước vấn đề Thiên Chúagiáo và Hồi giáo như thế nào; khi các tôn giáo này tự xem mình caohơn tôn giáo của người wana Sau đó, chúng ta bàn đến trường hợpcủa Hàn Quốc, đặc biệt là quá trình phát triển shaman giáo của HànQuốc Chúng ta đã thảo luận về việc shaman Hàn Quốc phát triểncho đến hiện nay như thế nào Tôi cũng đã trình bày việc ngườishaman trẻ tuổi ở Hàn Quốc đang cố gắng xây dựng shaman củamình thành một tôn giáo ở Hàn Quốc

Trong quá trình phát triển thuật ngữ tôn giáo, đặc biệt là vào thời

kỳ Khai sáng thì có sự phân chia, trong đó ma thuật và bói toán bịxem là thứ yếu Những xu hướng nghiên cứu về tôn giáo ma thuậtmới thì cố gắng thoát khỏi những ảnh hưởng của phương Tây trướckia Để trả lời câu hỏi tại sao lại có sự phản ứng mạnh mẽ củaphương Tây trong việc phản ứng lại vật chất trong tôn giáo, tôi xintrở lại lịch sử

Châu Âu vào TK 15 thì tràn đầy ma thuật Tôn giáo đại chúng thì

họ sử dụng ma thuật bằng cách sử dụng những cái xương (xươngThánh hoặc những hiện vật liên quan đến Đức Chúa và Đức Mẹ) vàcoi nó có thể đưa ra những phép màu Hiện nay các hài cốt củanhững vị Thánh được giữ trong quan tài Trên hình là một quan tài

rất đẹp, trong đó có giữ một bàn tay của một vị Thánh Budapest,người dân xem đó là biểu tượng của phép màu Trước khi có sựphân tách trong Thiên Chúa giáo, thì những hiện vật như thế nàyđược xem là có phép màu Người ta có thể dùng những Thánh tíchnày để chữa bệnh Miếng xương của vị Thánh được để trong nhàthờ thì được xem là hiện thân của vị Thánh đó và có thể bảo vệ cảthành phố Có một câu chuyện là cha cố đến thành phố có giữ hiệnvật của vị Thánh, cha cố đã mua hài cốt này đem về thành phốmình Vị cha cố này trở thành vị anh hùng của thành phố vì đã đem

vị Thánh về thành phố Ở châu Âu vào thời đó, những vật thánh nhưthế này có thể được đem bán hay làm quà tặng Do quan niệm chorằng có phép màu như vậy, nên vật Thánh cũng bị làm giả để bántràn lan trên thị trường Việc lạm dụng vật Thánh như vậy làm chorất nhiều người mất lòng tin, nên những vị cải cách Tin Lành đã phêphán vấn đề này Một trong những bài viết chống đối lại vật Thánh làbài viết của Cha… Trong quyển sách này có nhiều chuyện kể vềngười hành hương đến những nhà thờ có vật Thánh Trong đó cócâu chuyện nói đến việc phát giấy xá tội của nhà thờ Dĩ nhiên cónhững người bán giấy xá tội giả Việc làm này đã được phản ánhtrong câu chuyện dân gian của Cha… dưới dạng một bài thơ Ý nóiđến việc bán vật giả nhưng lại nói là mạng che mặt của Mẹ Maria.Ông cũng bán một mảnh xương và nói là xương của Thánh Peter,như nó lại là xương lợn… Những hàng giả này được bán với giá rấtđắc, người bình thường phải dồn tiền trong hai tháng mới có thểmua được

Như vậy, những vật thánh trong thời kỳ đã tồn tại và được xem là

có phép màu Hôm qua tôi cũng nhắc đến việc Tin Lành đã phản đốiviệc bánh mì và rượu vang được xem là thánh thể của Chúa Jêsu.Nhưng, những người Công giáo thì vẫn giữ hình thức này nhưng cócách giải thích khác là lòng của họ dành cho Chúa, không phải làphép màu hay ma thuật Người theo Tin Lành cũng phản đối việcthờ Thánh thông qua bức tượng nào đấy Hậu quả của sự chống đốinày là người Tin Lành đã bác bỏ tất cả những hình tượng liên quanđến Chúa Việc làm này cũng giống với việc chống lại yếu tố mê tín

dị đoan ở Trung Quốc và Việt Nam Như vậy, Thiên Chúa giáo chínhthống cũng đã cố đưa ra yết tố nào đó để cân bằng với Tin Lành làgiảm bớt yếu tố thiêng và ma thuật trong tôn giáo của họ Tuy nhiên,

vấn đề ma thuật vẫn đang là yếu tố tranh cải trong Thiên Chúa giáo.Vào những năm 1960, có một số thay đổi trong bí tích của ThiênChúa giáo là việc làm những nghi lễ mang tín hiện đại hơn, ít mangphép màu hơn Trước khi có sự cải cách vào năm 1960, thì nhữngnghi Lễ Ban Thánh thể vẫn diễn ra hình thức ban thánh thể rất linhthiêng Con chiêng khi nhận Thánh thể phải do chính Cha cố thựchiện, họ không được trực tiếp cầm tay Vài năm sau cải cách, tôi có

dự lễ đám cưới trong nhà thời, thì Cha cố đưa miếng bánh mì chochú rễ thì chú rễ đưa tay cầm, nhưng cô dâu thì không Nguyênnhân là do cô dâu được dạy bảo trong một gia đình mộ đạo

Sau khi cải cách, có những người theo yếu tố mới, nhưng cũng

có những người rất bảo thủ, họ vẫn muốn giữ lại những yếu tố linhthiêng trong nghi lễ của họ Điều này cũng chứng tỏ rằng, yếu tố tôngiáo đại chúng (yếu tố linh thiêng) vẫn được tồn tại trong đại bộphận con chiêng của Thiên Chúa giáo Điều này cho thấy, yếu tố mathuật thực tế đã không mất đi mà vẫn tồn tại

Như vậy, các nhà Nhân học tôn giáo đã khám phá ra rằng nhữngyếu tố ma thuật là một trong những yếu tố thực trong tôn giáo màngười tín đồ luôn theo Như vậy, đối với con chiêng thì yếu tố Thiêngvẫn đang tồn tại trong tư tưởng của họ nên đã có những yếu tố đức

Mẹ khóc, hiện thân… trong cuộc sống của họ Một hiện tượng rấtđặc biệt là hình tượng Đức Mẹ Maria đã được bản địa hóa ở Mexicôkhi cho rằng Bà là Thánh mẫu bảo vệ dân Mexicô chống lại sự xâmchiếm của Tây Ban Nha Vị Thánh mẫu này đã nhập vào một ngườiđàn ông bản địa, rồi đi đến gặp Cha xứ và nói rằng Thánh Mẫu đãhiện hình Khi ông ta mở chiếc áo choàng ra thì Thấy hình tượngThánh Mẫu ở đó Chiếc áo choàng này trở thành vật Thánh linhthiêng của người dân Mexico, và được treo nơi trang trọng trongnhà thờ để người hành hương đến chiêm bái Thánh Mẫu là mộttrong những yếu tố quan trọng cuộc sống của Mêxico, trở thành bảnsắc dân tộc của Mexico Ở khắp các lục địa có sự hiện diện của đạoThiên Chúa đều nói đến sự linh thiêng của Đức Mẹ Maria Đối vớinhiều vị Cha xứ thì cho đó là không đúng, nhưng đối với con chiêngthì cho rằng đó là sự thật Đối với những người Tin Lành thì họkhông tin vào phép màu, nhưng dù sao họ vẫn xem quyển kinhThánh là phép màu rất thiêng Những người Tin Lành có một vấn đề

là khi gặp trường hợp khó khăn trong cuộc sống thì mở quyển kinh

Thánh ra để bói, giống với việc bói Kiều ở Việt Nam Người Tin Lànhvẫn sử dụng lời cầu nguyện để chữa bệnh, mặc dù có một số ngườitheo Tin Lành chính thống thì không đồng ý với hình thức này,nhưng nó vẫn tồn tại trong số đông của người theo Tin Lành TrongTin Lành ở Mỹ có một nhánh gọi là Pentcotal Chrisstian, vẫn tin vàophép màu của Chúa Tôi đã chứng kiến nhiều người khóc vì mừngkhi cho rằng họ đã nhận được ơn từ Chúa.

Yếu tố ma thuật chính là yếu tố nhân văn, mang tính người trong xã hội loài người Nghiên cứu về ma thuật thì có nhiều

vấn đề đưa ra trong Nhân học Tất cả những việc thực hành ma thuật trên thế giới thì người nghiên cứu phải có một khái niệm khác đi so với khái niệm tôn giáo phương Tây trước đây.

Tôi đưa ra trường hợp nghiên cứu ma thuật của Tylor Vào thế kỷ

19, thì con người có một tư duy là tại sao có những điều không hiểu

về thế giới Những nhà triết học và tư duy theo tiến hóa luận thì chorằng con người phải có sự tiến hóa từ nguyên thủy đến hiện đại.Tylor là học giả điển hình cho rằng ma thuật tôn giáo cũng có quátrình tiến hóa từ thấp đến cao, đỉnh cao là vào thời Victoria, là thời

mà ông đang sống ở Anh quốc Ông thấy người dân trong thời ông

có nhiều hình thức ma thuật như mang đồng tiền cổ để mong gặpmay trong cuộc sống Đối với ông vấn đề trung tâm của tín ngưỡngnày là Vật linh giáo, vì con người cho rằng mọi vật điều có linh hồnnên có phép màu Một học giả khác là James Frazer (1854-1914),đây là học giả lớn, nhưng theo chúng tôi thì ông là học giả ghế bành

vì chỉ ở nhà dựa vào các tư liệu, bài viết của những người khác Tuy

nhiên, ông rất giỏi và đã có quyển Cành vàng nổi tiếng trong ngành

Nhân học Cách ông này làm là tập hợp rất nhiều dữ liệu, phân tích,đánh giá một cách hệ thống Ông được xem là người sáng lậpnghiên cứu văn hóa dân gian Chúng ta có thể không công nhận một

số điểm trong quyển sách Cành vàng của ông, nhưng phải cho rằngông có yếu tố phân tích khá tốt Một trong những khái niệm trongCành vàng là ma thuật và giao cảm Ông cho rằng con người đã có

sự kém hiểu biết và sai lầm về thế giới tự nhiên Ma thuật giao cảm

là truyền tư duy của mình qua một vật khác, ví dụ như việc hại kẻ

thù qua một hình nộm; hoặc trường hợp lây nhiễm như việc ăn

một vật gì đó của người may mắn thì ta cũng sẽ gặp may Ta biếtrằng ở Hàn Quốc, điều quan trọng trong gia đình là có con trai nên

người phụ nữ sẽ ăn cắp những vật dụng của người phụ nữ có nhiềucon trai để đem đến việc may mắn cho mình Quan niệm của Frazerkhi nói đến yếu lây nhiễm và cho rằng đó là sự sai lầm, không cònđứng vững nữa Do đó, có nhiều người không đồng ý với quan điểmnày.

Dù sao các nghiên cứu của các học giả đi trước là cầu nối chonhững người đi sau

Thuật ngữ ma thuật (magic), phải hiểu đúng nó như thế nào?

Đến TK 20, các nhà Nhân học đã đi điền dã ở những tộc người

và có những cách viết khách quan hơn Một học giả khá nổi tiếng làMalinowski, xuất thân từ Ba Lan và sang nước Anh vào trước Thếchiến thứ Nhất, sau đó ông bị kẹt lại Anh khi chiến tranh thế giới thứNhất nổ ra Để tránh việc giam cầm ở Anh, Giáo sư hướng dẫn củaông đã khuyên ông đến quần đảo Trobiand để nghiên cứu Dân tộchọc, ông đã không có sự lựa chọn nào khác

Người dân ở Trobiand sống bằng nghề đánh cá ở biển, trồngkhoai và làm đồ thủ công bằng vỏ ốc Khi sống ở đảo Trobiand thìthấy rằng họ đóng thuyền, trồng khoai… đều có tri thức bản địa rấttốt, nhưng họ cũng có những ma thuật Vấn đề khác nữa là việc đibiển ngoài khơi, họ có thực hành ma thuật Một cuốn sách nổi tiếng

của ông mang tính cổ điển về tôn giáo là Ma thuật và tôn giáo Đây

là quyển sách mà bắt buộc sinh viên phải đọc Malinowski viết công

trình này để chống lại quan điểm tôn giáo đi trước Khi quan sát những người ở Trobiand thì thấy họ là những người duy lý, nhưng trong thực tế học vẫn cần những ma thuật để làm chỗ dựa cho những điều mà họ không thể kiểm soát được Đất đai ở

Trobiand khá tốt, tuy nhiên vấn đề sâu bệnh thì người dân không thểkiểm soát được Trong cuộc đối thoại của người dân với Malinowski

đã làm tôi nhớ đến việc đối thoại của tôi với người tạc tượng ở ViệtNam Những người tạc tượng mà tôi đã nói chuyện là những ngườirất giỏi, rất tài năng, nhưng họ vẫn nói về các nghi lễ trong khi chọnmộc, làm tượng… và buộc họ phải làm nếu không sẽ bị những tainạn

Tất cả những đều mà Malinowski chia sẻ với Frazer là ma thuậtnhư là một khoa học nguyên thủy Chúng dựa vào nền tảng củakhoa học nguyên thủy, nếu họ làm đúng theo một qui trình sẽ đem