H so nh ng v an nhi m d c kin chua xac dinh

H? so nh?ng v? án nhi?m d?c kinh hoàng ? Nh?t B?n Hồ sơ những vụ án nhiễm độc kinh hoàng ở Nhật Bản Kỳ I Sự cố và man trá Kỳ 2 Đầu độc hay ngộ độc? Kỳ 3 Bánh kẹo Fujiya sống chung với chuột Thập diện[.]

Hồ sơ những vụ án nhiễm độc kinh hoàng ở NhậtBản

Kỳ I: Sự cố và man trá

Kỳ 2: Đầu độc hay ngộ độc?

Kỳ 3: Bánh kẹo Fujiya sống chung với chuột Thập diện mai phục

Kỳ I: Sự cố và man trá

Nhật Bản là một nước được đánh giá cao về việcquản lý chất lượng trong sản xuất công nghiệp,những chương trình Q.C (Quality Control) của cáctập đoàn công nghiệp của nước này luôn được xem

là khuôn mẫu, tấm gương sáng cho các nước đangphát triển Nhờ vậy hàng hóa “made in Japan” có uytín rất lớn trên thị trường quốc tế Tuy nhiên trongquá trình phát triển với những thành tựu vô cùng rực

rỡ từ năm 1950 đến nay, nhân dân - người tiêu dùngNhật Bản cũng đã phải trả giá đắt cho những bàihọc: sông ngòi, đất đai, không khí và con người luônphải đối chọi với nạn ô nhiễm ngày càng gay gắt.Bệnh Itai-Itai; Minamata; Hen suyễn…do nhiễm độccadimi, thủy ngân, chì, hóa chất…đã gây đau đớn,tật nguyền và cái chết không đáng có cho biết baocon người

Với chuyên đề về ô nhiễm độc tố trong thựcphẩm, chúng tôi đã chọn một số vụ án xảy ra trongquá khứ, có sự kiện đã trải qua gần nửa thế kỷ trướcnhưng hậu quả của nó vẫn còn kéo dài cho đến ngàynay…với hi vọng nước ta sẽ tránh được vết xe đổ

trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trong

đó vấn đề quản lý việc nhập khẩu, sản xuất và sửdụng hóa chất độc hại gây ô nhiễm trong môi trườngcũng như trên con người thông qua thực phẩm chếbiến, là những vấn đề thời sự nóng bỏng Theonguồn tin mới nhất của WHO, hằng năm nước ta cókhoảng 8 triệu người bị ngộ độc thực phẩm trong đóchỉ có 0,1% (8.000 người) được phát hiện và chữatrị, đây có phải là một thực tế đáng báo động?

Trong loạt bài này, chúng tôi cũng sẽ đề cập đến Vănhóa “tự xử” (Jiketsu) của người Nhật Bản, một triết lýsống độc đáo thể hiện trách nhiệm và đạo đức (mỹhọc) của cá nhân trước cộng đồng xã hội trong đótinh thần của “thần đạo” (Shinto) vẫn còn đậm nét…

mà bạn đọc có thể chứng kiến trong đời sống chínhtrị, xã hội của người Nhật ngày nay

Hồ sơ nhiễm tụ cầu khuẩn trong sữa SNOW BRANDtháng 8/1955 và tháng 6/2000

Nhiễm khuẩn lần thứ nhất

Là một tập đoàn chế biến sữa, thịt và thực phẩm nổitiếng, có uy tín tại tỉnh Hokkaido, đứng hàng đầu ởNhật Bản, được thành lập năm 1925 nhưng Snow đãgây ra sự kiện ngộ độc tập thể vào sáng ngày1/3/1955 khi hơn 1.936 em học sinh của 5 trường

tiểu học ở Tokyo bị đau bụng và tiêu chảy do nhiễm

tụ cầu khuẩn vàng (Staphylococcus Aureus) có trong

lô sữa gầy (ít chất béo) do nhà máy Yagumo củahãng này sản xuất được cung cấp trong bữa cơmtrưa thay thế sữa nhập khẩu

Ngày 2/3/1955, Công ty Snow đã họp báo phủ nhậnnhưng sang ngày hôm sau, Sở Y tế thành phố Tokyocông bố kết quả kiểm nghiệm chính thức xác nhậnsữa này nhiễm độc tố tụ cầu khuẩn vàng là nguyênnhân gây chóng mặt, đau bụng, buồn nôn buộclòng Snow phải chịu trách nhiệm, lập tức cho thu hồitoàn bộ sản phẩm đồng thời đăng tải “Lời cáo lỗi”khách hàng trên các báo Qua điều tra tại hiệntrường, được biết nguyên nhân phát sinh tụ cầukhuẩn trong sữa nguyên liệu vì sự cố cúp điện xảy ratrong nhiều giờ, lượng sữa ngưng tụ ở bồn gia nhiệtquá lâu đồng thời nhân viên nhà máy còn tận dụngsữa cũ của những ngày hôm trước để “tái chế”, vìvậy lượng sữa nhiễm khuẩn tăng đột ngột

cơ hội cho sữa của Công ty Snow phát triển khôngngừng, trở thành 1 trong 3 tập đoàn chế biến sữamạnh nhất tại Nhật Bản trong những thập niên kếtiếp

Sau đó, với kinh nghiệm này, Snow đã thực hiện việcgiáo dục triệt để các nhân viên mới vào chương trìnhquản lý chất lượng nghiêm ngặt chưa từng có nhưngtiếc thay 45 năm sau, khi quy mô sản xuất mở rộng

và phát triển lớn mạnh, Snow lại để xảy ra sự cốnhiễm độc tương tự nhưng quy mô lớn hơn gấp bội,

đưa đến tình trạng suy thoái bi đát nhất trong lịch sử

75 năm của Tập đoàn Snow

Nhiễm độc lần thứ hai vào 45 năm sau

Năm 1963, Chính phủ Nhật Bản quyết định cung cấpsữa miễn phí trong buổi cơm trưa của các cháu mẫugiáo và tiểu học tại trường vì vậy lượng sữa tiêu thụnăm 1964 tăng 1,822 % so với năm 1948 Đây làđiều kiện để ngành sữa phát triển trong đó Snowvươn lên đứng đầu trong thị trường có quy mô 10 tỷđô-la/năm trước khi xảy ra sự cố

Vụ sữa Snow nhiễm độc lần thứ hai xảy ra vào ngày26/6/2000 ở vùng Kansai làm 14.780 người bị ngộđộc Đây là sự kiện nhiễm độc lớn nhất trong lịch sử,vượt cả quy mô nhiễm độc arsenic (thạch tín) trongsữa Morinaga xảy ra vào tháng 8/1955 Theo điều trathì sữa nguyên liệu sản xuất tại Nhà máy Taiki(Hokkaido) đã bị nhiễm tụ cầu khuẩn vàng từ độc tốruột nguy hiểm nhất (Enterotoxin A), được đưa vềnhà máy chế biến các sản phẩm từ sữa ở Osaka vàgây ngộ độc cho người dân trong vùng khi đượctung ra thị trường Lý do được giải thích là vì sự cốcúp điện như sự cố năm 1955, trong thời gian này tụcầu khuẩn đã phát sinh trong bồn chứa sữa đậm đặc

và khâu phân ly (tách) sữa và kem, đồng thời đoànkiểm tra phát hiện lối quản lý vệ sinh, quy trình sản

xuất vô cùng bê bối, và phát hiện việc tận dụng loạisữa không tiêu thụ hết được nhà máy này thu hồi

“tái chế” trở lại

Rõ ràng đây không phải là sai sót như lần đầu tiên

mà bộc lộ cung cách làm ăn chạy theo lợi nhuận triệt

để của một tập đoàn công nghiệp tư bản Từ khi pháthiện sự việc đến khi ban giám đốc công ty này ralệnh thu hồi sản phẩm phải chờ đợi mất 4 ngày vìnhững lời nói dối loanh quanh, cố tình phủ nhận,bưng bít thông tin của lãnh đạo Mãi đến ngày thứnăm, Chủ tịch Ishikawa Takuro mới chính thức thừanhận, họp báo để “xin lỗi” khách hàng trên cácphương tiện thông tin đại chúng trong lúc số người bịhại mỗi lúc một tăng, tăng vọt, lan khắp 15 tỉnh thành

ở Nhật Bản Tình hình này đã gây bức xúc trong dưluận, lãnh đạo Snow đã bị giới truyền thông phảnứng dữ dội trước sự lan tỏa của sữa nhiễm độc vàthái độ lừng khừng vô trách nhiệm của tập đoàn này

Đến ngày 2/7, tức một tuần lễ sau khi phát hiện sự

cố, Snow tuyên bố đóng cửa nhà máy Osaka vô thờihạn, Chủ tịch Tập đoàn Snow - ông Ishikawa Takurohọp báo vào ngày 9/7/2000 nói rằng ông “sẽ từ chức

để nhận trách nhiệm” sau khi giải quyết hậu quả của

sự cố để xoa dịu sự căm phẫn và phê phán gay gắtcủa công luận Tuy nhiên ngày 10/7/2000, tức mộtngày sau buổi họp báo, người ta lại phát hiện nhàmáy Osaka vẫn tiếp tục sử dụng sữa bị nhiễm khuẩnthu hồi “tái chế” để đưa ra thị trường Điều này đã lộ

rõ “bản chất” của Tập đoàn Snow, những phát biểuxin lỗi hay cải thiện trước đó là giả dối, gây phảnứng dữ dội không những từ phía khách hàng mà Bộ

Y tế Nhật Bản đã lập tức ra lệnh thu hồi chứng nhậnHACCP (Hệ thống kiểm soát điểm hiểm nguy và vệsinh an toàn thực phẩm) của nhà máy Osaka, đồngthời buộc 21 nhà máy trên cả nước của Snow phảingừng sản xuất để kiểm tra vệ sinh, quy trình bảo vệ

an toàn chất lượng sản phẩm trong đó nghiêm xétviệc sử dụng sữa quá hạn để sản xuất trong suốtthời gian qua

Trước sức ép lớn của xã hội cũng như sụp đổ uy tínnghiêm trọng này, ban lãnh đạo Tập đoàn Snow gồm

8 người đã phải từ chức đồng loạt vào ngày28/7/2000, tức 32 ngày sau khi xảy ra sự việc

Snow là một tập đoàn sản xuất sữa chiếm 45% thịphần cả nước với doanh thu 10 tỷ đô la/năm, là nhàsản xuất và cung cấp sản phẩm sữa lớn nhất tạiNhật Bản nhưng với cung cách quản lý cẩu thả và lốilàm ăn gian dối liên tục xảy ra như trên đã đẩy công

ty này đến bờ vực thẳm của phá sản Tất cả các siêuthị, trường học và gia đình từ chối sản phẩm củaSnow, trong đó thế mạnh của Snow là siêu thị,82,3% sản phẩm Snow trên thị trường được tiêu thụqua mạng lưới này hoàn toàn bị loại trừ, các nhàkinh doanh bán lẻ thẳng tay “tẩy chay” không kinhdoanh sản phẩm Snow vì sợ bị vạ lây và 10% sữaphân phối trong các trường mẫu giáo, tiểu học cũngkhông còn chỗ đứng

Công ty mẹ là Snow Brand Milk chiếm giữ 65% cổphần) ghi xuất xứ “Nhật Bản” nhưng thực chất là thịt

bò nhập khẩu từ Australia và Mỹ

Vào tháng 9/2001, Nhật Bản phát hiện bò điên bịchết cùng lúc với nạn dịch này bùng nổ ở Anh quốc,

vì vậy Chính phủ Nhật Bản đã ra lệnh các nhà cungcấp thịt bò xuất xứ trong nước khẩn cấp thu hồi thịttrên thị trường để nộp cho chính phủ nhằm ngừabệnh “bò điên” lây lan và có chính sách bù lỗ cho cácnhà cung cấp khi thực hiện chủ trương này Tháng10/2001, lợi dụng sự chênh lệch về giá thịt trongnước thu mua cao gấp 3 lần giá thịt bò nhập khẩu,Công ty Thực phẩm Snow đã cho nhà máy chế biếnthịt ở Osaka dùng thịt của Australia vào bao bì ghixuất xứ trong nước để hưởng sự bù lỗ của chínhphủ, sau đó còn dùng thịt bò nhập từ Mỹ dán nhãn

“xuất xứ trong nước” đưa ra tiêu thụ khi thị trườngđang khan hiếm thịt nội địa Đây là một hành độnggian lận thương mại không tiền khoáng hậu, vừa lừadối chính phủ để nhận tài trợ “bù lỗ” vì nạn dịch “bòđiên” đồng thời lừa gạt khách hàng một cách trắngtrợn

Đến ngày 1/2/2002, Snow công bố là đã “dán nhầm”lên tổng cộng 30 tấn thịt bò (13,8 tấn thịt củaAustralia và 16 tấn của Mỹ) thành xuất xứ trong

nước, gây thiệt hai vô cùng nghiêm trọng lên cả công

ty mẹ vì phản ứng dây chuyền, lỗ gần 71,4 tỷ yên(tương đương 541 triệu đô la) trong năm tài khóa

2001 (ở Nhật, năm tài khóa kết thúc vào cuối tháng 3năm sau - ở đây là tháng 3/2002), đồng thời bảnthân Công ty Snow Food cũng tuyên bố phá sản,

“dẹp tiệm” vào ngày 30/4/2002 sau khi thiệt hại trên

25 tỷ yên, hoàn toàn bị đẩy lùi khỏi thị trường cungcấp thịt bò tại Nhật Bản

Viện kiểm sát Osaka đã bắt ngay 7 cán bộ lãnh đạocấp cao đồng thời niêm phong trụ sở của Công tyThực phẩm Snow để điều tra và khởi tố hình sự vềhành vi gian lận thương mại Ngay lập tức, giá cả cổphiếu của Tập đoàn Snow nói chung và Thực phẩmSnow nói riêng đã tụt dốc nghiêm trọng trên thịtrường chứng khoán Tokyo - Osaka, buộc lãnh đạotập đoàn phải thả nổi cổ phiếu của công ty con đồngthời vận động ngân hàng cũng như các đối tác thâncận đứng ra chia sẻ, duy trì việc hỗ trợ tài chính chohoạt động của Công ty mẹ (Sữa Snow) mặc dùSnow đã giảm số nhân viên từ 15.000 (năm 2000)người xuống còn 4.591 người (năm 2003) trongchương trình “tái thiết” công ty

Tình trạng lao đao của Snow kéo dài, hậu quả vẫncòn cho đến tận ngày nay, chưa thể phục hồi mặc dù

lãnh đạo mới của Snow không ngừng cam kết bảođảm chất lượng và tích cực sửa đổi cung cách làm

ăn hòng cứu vãn uy tín của sản phẩm Snow, nhưng

ấn tượng gian dối và lừa đảo trong sản xuất và kinhdoanh của tập đoàn này không những đã tác độnglên toàn ngành sản xuất sữa mà còn gây ấn tượng

“chất lượng dỏm” của sản phẩm Nhật Bản đối vớithế giới qua hai sự kiện nói trên

4 căn bệnh lớn do ô nhiễm tại Nhật Bản

1968

1932-Niigata

Minamata

Thủyngân

đó có 130 trẻ bị thiệt mạng Điểm chung là những em

bé sơ sinh bú bình sữa bột của Morinaga do nhàmáy ở Tokushima sản xuất và có các triệu chứng

nhiễm độc giống nhau khi đến khám tại bệnh việnvào các ngày trước khi vụ việc bị phanh phui.

Qua điều tra sơ bộ hiện trường, cán bộ Sở Y tếcủa tỉnh đã phát hiện trong khâu trộn nguyên liệu,nhân viên nhà máy theo thói quen không kiểm tra, sửdụng chất hỗn hợp asen (thạch tín) thay vì disodiumphosphate để ổn định và tăng độ hòa tan của sữapha chế Ngày 24/8/1955, Bộ Y tế Nhật Bản thôngbáo xác nhận sự kiện ngộ độc này và tổ chức thanhkiểm tra nhà máy nhưng không phát hiện đượcnguyên nhân rõ rệt mặc dù Sở Y tế tỉnh Hyogo đãphát hiện asen có trong tóc và gan của trẻ bị nạn.Qua kiểm tra biên bản, số lượng 200.000 lon loại 1ounce (31g) của lô sữa bột nhiễm độc này sản xuấtvào tháng 4/1955, được phát tán khắp các tỉnh miềntây, trong đó tỉnh Okayama tập trung nhiều nhất.Ngay hôm sau (25/8/1955), Morinaga ra lệnh thu hồi

lô sữa này nhưng trên thực tế trong hơn 3 tháng đócác cháu sơ sinh đã uống gần hết vì vậy số lượngngười nhiễm độc chính xác cho đến nay vẫn còn là

ẩn số Theo thống kê từ tháng 8/1955 - 3/1981, sốngười thiệt mạng đã lên đến con số hơn 600 và gần14.000 trẻ ngộ độc thạch tín trong đó có 624 ngườichịu tác hại lâu dài như tê liệt thần kinh, bại não, cogiật, chậm phát triển trong số 6.093 người ngộ độcnặng Theo nghiên cứu của các bác sĩ đại họcOkayama theo dõi liên tục trong 14 năm từ năm

1955 - 1969, số lượng thạch tín các cháu sơ sinh đãnhiễm từ 4-7 mg/lít tức khoảng 60mg trong thời gian

sử dụng sữa này trong vài tuần nhưng hậu quả củaasen vẫn còn kéo dài vì các chứng bệnh mạn tính

Quanh co và dối trá

Điều quan trọng và bất ngờ hơn cả là người ta đãphát hiện Morinaga sử dụng hóa chất này hơn hainăm trước khi sự cố xảy ra, từ năm 1953 trong quytrình công nghệ làm chất “ổn định sữa”, số trẻ em bịnhiễm độc không thể lường hết vì sản phẩm đãđược phát tán khắp cả nước Thời bấy giờ, đã cónhiều trẻ em bị nhiễm độc nhưng không rõ lý do, tựchữa chạy rất nhiều do các bà mẹ không được thôngtin hoặc không hề biết con mình bị nhiễm độc tố từsữa Mặt khác, nhà sản xuất Morinaga không chấpnhận những kết quả xét nghiệm, luôn chối bỏ tráchnhiệm gây độc, cho rằng trách nhiệm “nhầm lẫn” khinạp nguyên liệu ở phân xưởng là do nhà cung cấphóa chất đã đóng bao bì sai quy cách mặc dù trongcuộc họp báo vào ngày 25/8/1955 (sau khi Bộ Y tếcông bố), Morinaga thừa nhận việc sử dụngdipotasium phosphate với hàm lượng thạch tín 5-8%(là phế phẩm công nghiệp) cấm sử dụng trong côngnghệ thực phẩm

Sự quanh co và dối trá của Morinaga rành rành, một

mặt đăng báo chính thức xin lỗi khách hàng, đề nghịchuyển sang dùng các loại sữa tương tự mang kýhiệu khác của hãng này để thay thế trong khi các loạisữa đó cũng bị nhiễm độc vì tất cả đều được chếbiến theo một quy trình công nghệ, đồng thời, caotay hơn là tự tổ chức nhiều đoàn nghiên cứu, kếthợp với các cơ quan y tế thanh kiểm tra do công tynày tài trợ để đưa ra kết luận là sữa Morinaganhiễm độc nhưng không gây di chứng lâu dài chonạn nhân (!) nhằm trấn an và gìn giữ thị phần trongkhi số trẻ em động kinh, bại liệt, ung thư nộitạng ngày càng tăng do độc tố tích lũy trong cơ thểbộc phát

Phản ứng của dư luận: tẩy chay

Thạch tín (asenic) là một chất độc thường có trongnước giếng, nước ngầm sinh ra ngộ độc cấp tínhnhư đau bụng dữ dội, nôn mửa, tiêu chảy, cơ thể bịthâm tím, bí tiểu Nhiễm asen lâu ngày sẽ bị cácchứng ung thư (gan, phổi, bàng quang, thận), viêmkhớp, răng, cao huyết áp, tim, mạch Theo tiêuchuẩn của WHO, hàm lượng cho phép phải dưới0,01 mg/l trong nước sử dụng