Phát Triển Vườn Ươm Doanh Nghiệp Công Nghệ Trong Các Trường Đại Học Ở Việt Nam.pdf

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ NGUYÊN PHÁT TRIỂN VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH QUẢN L[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ NGUYÊN

PHÁT TRIỂN VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ

TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

Hà Nội, 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ NGUYÊN

PHÁT TRIỂN VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ

TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

MÃ SỐ: 60.34.72

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trần Ngọc Ca

Hà Nội, 2014

1

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 4

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 5

PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Lý do nghiên cứu 6

2 Lịch sử nghiên cứu 7

3 Mục tiêu nghiên cứu 9

4 Phạm vi nghiên cứu 10

5 Mẫu khảo sát 10

6 Vấn đề nghiên cứu 11

7 Giả thuyết nghiên cứu 11

8 Phương pháp chứng minh 12

9 Kết cấu của luận văn 13

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 14

1.1 Các khái niệm 14

1.1.1 Công nghệ 14

1.1.2 Vườn ươm 15

1.1.3 Doanh nghiệp công nghệ 16

1.1.4 Trường đại học 16

1.1.5 Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ 17

1.1.6 Quỹ đầu tư mạo hiểm 18

1.1.7 Chính sách 20

1.2 Vai trò của VƯĐH trong việc phát triển các doanh nghiệp công nghệ 20

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển các VƯĐH 25

1.3.1 Bối cảnh và nhu cầu về vườn ươm 25

1.3.2 Nhận thức của các cơ quan hỗ trợ 26

1.3.3 Vấn đề pháp lý 26

1.3.4 Đầu tư về cơ sở hạ tầng kỹ thuật 27

2

1.3.5 Nguồn tài chính 28

1.3.7 Nguồn nhân lực 29

1.4 Kinh nghiệm phát triển VƯDNCN ở Trung Quốc 31

1.4.1 Lịch sử phát triển 31

1.4.2 Đặc điểm của VƯDNCN ở Trung Quốc 32

* Kết luận Chương 1 39

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÁC VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC TẠI VIỆT NAM 40

2.1 Tổng quan về việc phát triển các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học tại Việt Nam 40

2.1.1 Tổng quan về các VƯĐH tại Việt Nam 40

2.1.2 Vai trò của các VƯĐH tại Việt Nam trong việc phát triển các doanh nghiệp công nghệ 42

2.1.3 Những khó khăn trong quá trình phát triển của các VƯĐH 46

2.1.4 Tác động của các biện pháp chính sách đối với sự phát triển các VƯĐH 53

2.2 Trường hợp nghiên cứu VƯDNCN trong trường BKHN 66

2.2.1 Tổng quan về VƯDNCN trong trường BKHN 66

2.2.2 Thực trạng và nguyên nhân những khó khăn trong quá trình phát triển của VƯHN 69

2.3 Trường hợp nghiên cứu Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ-BKHCM 72

2.3.1 Tổng quan về Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ-BKHCM 72

2.3.2 Thực trạng và nguyên nhân những khó khăn trong quá trình phát triển của VƯHCM 75

* Kết luận Chương 2 78

CHƯƠNG 3 BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC TẠI VIỆT NAM 80

3

3.1 Các biện pháp chính sách 80

3.1.1 Chính sách liên quan đến cải cách hành chính 80

3.1.2 Chính sách đầu tư 82

3.1.3 Chính sách tài chính 84

3.1.4 Chính sách liên kết tổ chức 88

3.1.5 Chính sách phát triển nguồn nhân lực 92

3.2 Biện pháp khác 94

* Kết luận Chương 3 95

KẾT LUẬN 96

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

4

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ, giảng viên và Ban Lãnh đạo của Khoa Khoa học quản lý, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã giảng dạy và tạo một nền tảng kiến thức về chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ cho tôi trong thời gian học tập

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn PGS TS Trần Ngọc Ca, giáo viên hướng dẫn trực tiếp của tôi Mặc dù công tác xa nhưng Thầy đã dành rất nhiều thời gian quý báu để tận tình hướng dẫn tôi sửa các lỗi sai mắc phải và gợi ý cho tôi tìm đến những hướng nghiên cứu và tiếp cận hay hơn cho các vấn đề trong luận văn

Luận văn không thể thành công nếu không có sự hỗ trợ nhiệt tình của ông Trần Văn Bình, nguyên Giám đốc Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường Đại học Bách Khoa Hà Nội – Vườn ươm CRC-TOPICA và ông Mai Thanh Phong, Giám đốc Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ - Đại học Bách Khoa thành phố Hồ Chí Minh cung cấp thông tin giúp tôi hoàn thành luận văn

Đồng thời, tôi xin gửi lời cảm ơn đến các bạn trong lớp QH-2010-X chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ cùng gia đình đã hỗ trợ và ủng hộ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận văn

Do hạn chế về khả năng cũng như thời gian nên luận văn chắc còn nhiều sai sót, vì vậy, tôi kính mong nhận được những ý kiến góp ý của các thầy cô cũng như các bạn để luận văn hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

5

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Chí Minh

học Bách Khoa thành phố Hồ Chí Minh

Khoa Hà Nội – Vườn ươm CRC-TOPICA

học

SĐD Sách hoặc tài liệu đã được trích dẫn ở phần trước

ra những doanh nghiệp mới, đồng thời giảm tỷ lệ thất bại của các doanh nghiệp vừa và nhỏ một cách đáng kể

Ở nhiều nước OECD các vườn ươm doanh nghiệp đã trở thành công cụ rộng rãi cho sự phát triển việc làm và nền kinh tế trong nước Các vườn ươm doanh nghiệp cũng thực sự là công cụ để phát triển kinh tế của nhiều nước khác, đặc biệt là Trung Quốc Mặt khác, phát triển doanh nghiệp cũng là một chủ đề quan trọng hiện nay vì nhiều doanh nghiệp nhỏ sinh ra cũng gặp quá nhiều cản trở trong quá trình thành lập và phát triển

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam phản ánh vai trò quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân Hiện nay, các doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm hơn 90% tổng doanh nghiệp trong nước và đóng góp hơn 40% tổng sản phẩm quốc nội1 Các doanh nghiệp vừa và nhỏ là thành phần đang phát triển nhanh chóng, đóng góp đáng kể vào việc tạo ra việc làm, giảm tỷ lệ đói nghèo ở nông thôn và các vùng sâu xa Hỗ trợ và phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ đã trở thành một nhiệm vụ trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội Trong đó, Vườn ươm doanh nghiệp được xem xét như một công cụ hiệu quả

để xây dưng, hỗ trợ và phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ tiềm năng

Việt Nam đã hình thành một số mô hình vườn ươm doanh nghiệp công nghệ đó là mô hình vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường đại học

1

Theo Bảo Hân và Đặng Chung, Tìm lối cho doanh nghiệp nhỏ hồi sinh,

http://baophapluat.vn/kinh-te/tim-loi-cho-doanh-nghiep-nho-hoi-sinh-131491.html, 26.7.2013

nhân và những biện pháp Vì vậy, tác giả xin lựa chọn đề tài “Phát triển vườn

ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học ở Việt Nam”

2 Lịch sử nghiên cứu

Trên thế giới, nghiên cứu về vườn ươm đã trở thành vấn đề lớn trong quản lý Vườn ươm phát triển mạnh mẽ và chính thức là một công cụ phát triển kinh tế của đất nước Thêm vào đó, vườn ươm có nhiều tác động đến sự phát triển xã hội như giảm tỷ lệ thất nghiệp, tăng mức sống cho người dân Tác giả cũng tìm hiểu và nghiên cứu một số tài liệu trên các trang điện tử và đọc được một số bài viết về vườn ươm do Giám đốc Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao Hòa Lạc cung cấp, cụ thể như sau:

- Sun Dahai, Technology Business Incubator Center, Xiamen University, China, Technology Business Incubator in China,

http://www.aspa.or.kr/files/Webzinevol.8_050810/050810_ASPA%20paper10_eg.htm Cơ bản, nghiên cứu của tác giả Sun Dahai đưa ra những kinh nghiệm rất quý báu của Trung Quốc Tuy nhiên, đó là áp dụng với Trung Quốc Bài viết chỉ mang tính chất học hỏi kinh nghiệm vào Việt Nam và tham khảo để đưa ra các biện pháp cho việc phát triển VƯĐH cho Việt Nam

- T Fred Smith, Mr E E Falk, and Mr E Hilliard, Manager, TEC (2001),

Technology Business Incubation, a Role for Universities, The Australian

8

Academy of Technological Sciences and Engineering Bài viết đưa ra được những yếu tố dẫn đến sự thành công của vườn ươm, kinh nghiệm phát triển vườn ươm ở Úc Bài viết chỉ mang tính chất học hỏi kinh nghiệm vào Việt Nam và tham khảo để đưa ra các biện pháp cho việc phát triển VƯĐH cho Việt Nam

Ở Việt Nam, vườn ươm cũng được thảo luận và nghiên cứu trong nhiều

dự án của doanh nghiệp hoặc hỗ trợ sự đổi mới công nghệ và liên kết giữa các trường đại học và viện nghiên cứu với các doanh nghiệp Tác giả cũng đã đọc

và nghiên cứu một số bài viết trên các trang web của các tác giả Việt Nam

như sau:

- Tường Hân, Vườn ươm doanh nghiệp trong trường đại học: Tự bơi,

01781813.html, ngày cập nhật 27.2.2012 Bài viết tuy đã đưa ra được một số vấn đề khó khăn và nguyên nhân của việc phát triển vườn ươm doanh nghiệp trong trường đại học nhưng bài viết chưa cho thấy những biện pháp khắc phục

http://www.tinmoi.vn/vuon-uom-doanh-nghiep-trong-truong-dai-hoc-tu-boi Mai Chi, Phát triển mạng lưới ươm tạo công nghệ tại Việt Nam,

nam.aspx?tabid=478&a=1395&pid=5, tháng cập nhật 2.2012 Bài viết đưa ra được kết quả hoạt động vườn ươm doanh nghiệp trong trường đại học, một số khó khăn nhưng bài viết chưa cho thấy những biện pháp khắc phục những khó khăn trên

http://www.hvct.edu.vn/phat-trien-mang-luoi-uom-tao-cong-nghe-tai-viet Hồ Sỹ Hùng, Hình thành và phát triển vườn ươm doanh nghiệp ở Việt

Nam, http://www.hbi.vn/?module=news_detail&id=14, ngày cập nhật

26.8.2011 Bài viết đã đưa ra được một số mục tiêu và kết quả của việc phát triển vườn ươm doanh nghiệp tại Việt Nam và những vấn đề đặt ra và khuyến nghị Tuy nhiên, chưa cụ thể hóa các khó khăn và nguyên nhân Các khuyến nghị chưa rõ ràng

9

- “Mối quan hệ Đại học - Nghiên cứu - Doanh nghiệp trong việc thúc đẩy và phát triển CNC ở Việt Nam” (2003), Nguyễn Đức Long, Ban quản lý Khu CNC Hòa Lạc Tiếp cận từ góc độ cụ thể đối với đặc thù phát triển khoa học công nghệ tại Việt nam Giải quyết yêu cầu tăng cường liên kết Giáo dục

- Nghiên cứu triển khai - Thương mại hóa sản phẩm công nghệ Đề tài nhấn mạnh: các khách hàng tiềm năng nhất của Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ cao chính là từ các Viện nghiên cứu và Trường đại học Tuy nhiên, đề tài chỉ mang tính chất tham khảo cho luận văn chứ chưa trả lời được các vấn

đề của luận văn

- “Nâng cao hiệu quả hoạt động của “Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ” tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc” (2008) – Luận văn thạc sỹ, chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ của tác giả Trần Ngọc Diệp Mặc dù

đề tài nghiên cứu khá cụ thể trường hợp vườn ươm tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc tuy nhiên, luận văn chưa đề cập đến mạng lưới vườn ươm trong các trường đại học – một trong những mô hình đang được quan tâm và phát triển

Đề tài này chưa trả lời được các vấn đề của luận văn đề cập

Các chủ đề của nghiên cứu chủ yếu tập trung và phản ánh sự vận hành

và ảnh hưởng của các vườn ươm, những cơ bản về khó khăn Tuy nhiên, các nghiên cứu còn chung chung và chưa phân tích cụ thể những nguyên nhân khó khăn, vướng mắc mà các vườn ươm nói chung đang gặp phải Vì vậy, chưa có những biện pháp cụ thể để giải quyết những vấn đề đó Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài này để có những nghiên cứu cụ thể và đưa ra những nhận định, những khó khăn và biện pháp chính sách cụ thể cho việc phát triển vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất biện pháp nhằm phát triển vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học tại Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu:

10

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về môi trường thuận lợi cho việc phát triển các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học Tìm hiểu kinh nghiệm phát triển VƯDNCN nói chung và VƯĐH nói riêng ở Trung Quốc-quốc gia có hệ thống vườn ươm phát triển mạnh mẽ và nhanh chóng

- Khảo sát, đánh giá thực trạng về tác động của các chính sách hỗ trợ của nhà nước đối với việc phát triển các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học tại Việt Nam thông qua việc nghiên cứu cụ thể thực trạng, khó khăn và nguyên nhân mà các vườn ươm doanh nghiệp thuộc Đại học Bách Khoa Hà Nội và Đại học Bách Khoa Thành phố Hồ Chí Minh gặp phải

- Đề xuất một số biện pháp chính sách cụ thể nhằm phát triển vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học tại Việt Nam

4 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học ở Việt Nam

- Phạm vi thời gian: từ năm 2005 đến nay

- Phạm vi nội dung: biện pháp chính sách để phát triển các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học

5 Mẫu khảo sát

Tác giả lựa chọn hai trường hợp nghiên cứu cụ thể là: Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ trường Đại học Bách Khoa thành phố Hồ Chí Minh

Mục đích của việc lựa chọn này là tác giả chọn hai vườn ươm ở hai khu vực khác nhau (tại hai thành phố lớn của Việt Nam) với những chính sách chung giống nhau và những chính sách hỗ trợ cụ thể khác nhau Từ đó, sẽ cho thấy những khó khăn và những thuận lợi liên quan đến vấn đề chính sách hỗ trợ của nhà nước mà các vườn ươm gặp phải đa dạng hơn Khi nhận ra càng

11

nhiều khó khăn cũng như thuận lợi thì tác giả sẽ có nhiều gợi ý để tác giả đưa

ra được những biện pháp mang tính tổng hợp và chính xác hơn

- Cần sử dụng những biện pháp chính sách nào để phát triển vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học ở Việt Nam?

7 Giả thuyết nghiên cứu

- Những khó khăn mà các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học ở Việt Nam gặp phải trong quá trình phát triển bao gồm: thủ tục pháp lý trong việc thành lập và phát triển còn phức tạp, nhận thức về vai trò vườn ươm ở các cấp còn hạn chế, các nguồn lực về nhân lực, tài chính chưa đủ điều kiện phát triển và đầu tư về cơ sở hạ tầng kỹ thuật còn ít

- Hiện nay, nhà nước đã ban hành các văn bản pháp luật cũng như các chính sách hỗ trợ có liên quan tới sự phát triển của VƯĐH Các chính sách này tạo nền tảng cho việc thành lập và vận hành cơ sở ươm tạo Tuy nhiên, các chính sách này quy định tổng quát, chưa cụ thể hoá các hỗ trợ cho việc phát triển các cơ sở ươm tạo Do vậy, việc áp dụng các chính sách hỗ trợ này còn rất hạn chế

- Cần sử dụng các biện pháp chính sách sau để phát triển vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học ở Việt Nam:

 Chính sách liên quan đến cải cách hành chính: đơn giản hoá thủ tục hành chính, hoàn thiện khung pháp lý cho việc thành lập và phát triển VƯĐH

12

 Chính sách tài chính: hỗ trợ nguồn tài chính, thuế và tiếp cận các nguồn tài chính khác ngoài ngân sách nhà nước

 Chính sách đầu tư: đầu tư về cơ sở hạ tầng kỹ thuật

 Chính sách phát triển nguồn nhân lực

 Chính sách liên kết tổ chức: các tổ chức cung cấp dịch vụ tư vấn, các tổ chức ươm tạo khác

8 Phương pháp chứng minh

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: thu thập, phân tích và tổng hợp các tài liệu về lý thuyết vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường đại học

và các biện pháp chính sách nhằm đưa ra luận cứ lý thuyết

Đồng thời, phân tích và tổng hợp các tài liệu thực tiễn được cung cấp bởi các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường Đại học Bách Khoa

Hà Nội và Đại học Bách Khoa thành phố Hồ Chí Minh và các tài liệu liên quan trên các trang web để phục vụ cho phần luận cứ thực tiễn

Bên cạnh đó, tác giả tìm hiểu thông qua các tài liệu nước ngoài để tổng hợp sự phát triển cũng như kinh nghiệm của Trung Quốc nơi có sự phát triển mạnh trong lĩnh vực ươm tạo doanh nghiệp công nghệ nói chung và ươm tạo doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học nói riêng

- Phương pháp phỏng vấn: phỏng vấn sâu đối với cựu giám đốc của vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường Đại học Bách khoa Hà Nội

và giám đốc trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ trường Đại học Bách Khoa thành phố Hồ Chí Minh để thu thập được các khó khăn cũng như mong muốn về các biện pháp chính sách hỗ trợ trong việc phát trển các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học tại Việt Nam – đó cũng chính là những luận cứ thực tiễn phục vụ cho đề tài Ngoài ra, tác giả phỏng vấn và tham khảo ý kiến của chuyên gia Nguyễn Đức Long, Giám đốc Trung

tâm ươm tạo công nghệ cao Hoà Lạc

13

9 Kết cấu của luận văn

Phần mở đầu: Giới thiệu lý do nghiên cứu, lịch sử nghiên cứu, mục

tiêu nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, mẫu khảo sát, vấn đề nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và phương

pháp nghiên cứu của đề tài

đối với sự phát triển các VƯĐH tại Việt Nam

Chương 3 Biện pháp phát triển vườn ươm doanh nghiệp công

nghệ trong các trường đại học tại Việt Nam

Kết luận

- Luật Khoa học và Công nghệ của Việt Nam, năm 2000 đã đưa ra định

nghĩa khái quát: Công nghệ là tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng,

bí quyết, công cụ, phương tiện dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản

phẩm [16; điều 2]

- Theo Luật Chuyển giao công nghệ năm 2006, “Công nghệ là giải

pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm hoặc không kèm công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm”.[18; điều 3]

Theo UNIDO, công nghệ được hiểu là việc áp dụng khoa học vào công nghiệp bằng cách sử dụng các nghiên cứu và giải quyết chúng theo các phương pháp mang tính hệ thống

Theo định nghĩa của Ủy ban Kinh tế và Xã hội Châu Á Thái Bình Dương, công nghệ là kiến thức có hệ thống về quy trình và kỹ thuật dùng để chế biến vật liệu và thông tin Nó bao gồm kiến thức, thiết bị, phương pháp và các hệ thống dùng trong việc tạo ra hàng hoá và cung cấp dịch vụ

Theo Wikipedia, công nghệ (hay công nghệ học hoặc kỹ thuật học) có nhiều hơn một định nghĩa Nhìn chung có thể hiểu công nghệ là tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng, bí quyết, công cụ, phương tiện dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm Như vậy công nghệ là việc phát triển và

15

ứng dụng của các dụng cụ, máy móc, nguyên liệu và quy trình để giúp đỡ giải quyết những vấn đề của con người Với tư cách là hoạt động con người, công nghệ diễn ra trước khi có khoa học và kỹ nghệ Nó thể hiện kiến thức của con người trong giải quyết các vấn đề thực tế để tạo ra các dụng cụ, máy móc, nguyên liệu hoặc quy trình tiêu chuẩn Việc tiêu chuẩn hóa như vậy là đặc thù chủ yếu của công nghệ

Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa công nghệ là sự kết hợp giữa các nguồn lực để sản xuất ra các sản phẩm mong muốn, để giải quyết các vấn đề, đáp ứng các nhu cầu hoặc thoả mãn các ước muốn; nó bao gồm các phương pháp kỹ thuật, kỹ năng, quy trình, kỹ thuật, công cụ và các vật liệu

để cung cấp các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp; nó giúp các doanh nghiệp trưởng thành một khi các doanh nghiệp đạt được các mục tiêu của chương trình (mặc dù không vượt ra ngoài các phương tiện và trang thiết bị của chương trình)

Mặc dù ngắn gọn nhưng định nghĩa của Từ điển Oxford về Vườn ươm

đã bao quát được bản chất của vấn đề nhiều hơn so với định nghĩa được chính hiệp hội hàng đầu về kinh doanh dịch vụ vườn ươm đưa ra Tuy nhiên cả hai định nghĩa trên đều chưa đưa ra được bức tranh tổng quan về các dịch vụ, các động cơ và các phương tiện và trang thiết bị mà vườn ươm cung cấp

16

Theo Luật Chuyển giao công nghệ Việt Nam, “ươm tạo công nghệ là

hoạt động hỗ trợ nhằm tạo ra và hoàn thiện công nghệ có triển vọng ứng dụng thực tiễn và thương mại hoá từ ý tưởng công nghệ hoặc kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ” [18; điều 19] “Ươm tạo doanh nghiệp công nghệ là hoạt động hỗ trợ tổ chức, cá nhân hoàn thiện công nghệ, huy động vốn đầu tư, tổ chức sản xuất, kinh doanh, tiếp thị, thực hiện thủ tục pháp

lý và các dịch vụ cần thiết khác để thành lập doanh nghiệp sử dụng công nghệ mới được tạo ra” [18; điều 20]

Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa vườn ươm là cơ sở cung cấp các điều kiện thuận lợi về hạ tầng kỹ thuật, nguồn lực và dịch vụ cần thiết để một doanh nghiệp khởi nghiệp

1.1.3 Doanh nghiệp công nghệ

Theo Luật doanh nghiệp, “doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng,

có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh” [19;

điều 4]

Trong luận văn này, tác giả sẽ sử dụng định nghĩa Doanh nghiệp công nghệ là doanh nghiệp tạo ra công nghệ, sử dụng các thành tựu khoa học, hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, tham gia vào các hoạt động công nghệ, sống dựa vào công nghệ

1.1.4 Trường đại học

Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa về trường đại học rộng hơn so với định nghĩa trường đại học bình thường Ngoài chức năng đào tạo nhân lực, kiến tạo tri thức và công nghệ cũng như các ứng dụng cần thiết cho các ngành công nghệ mới, trường đại học còn có thể hỗ trợ các thông tin kinh doanh mới, các dịch vụ về ươm tạo công nghệ cho các doanh nghiệp và nhiều những chức năng khác Tác giả đặc biệt quan tâm đến chức năng về các dịch

vụ ươm tạo công nghệ cho các doanh nghiệp Với chức năng này, một sợi dây

17

liên kết rất quan trọng giữa trường đại học và doanh nghiệp thông qua vườn ươm là việc thương mại hoá kết quả nghiên cứu khoa học của các trường đại học

1.1.5 Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ

Để có thể phân biệt được các loại vườn ươm có tính chất tương tự, người viết xin đưa ra một số định nghĩa để phân loại và đưa ra khái niệm chung nhất cho vườn ươm doanh nghiệp công nghệ:

- Vườn ươm doanh nghiệp là vườn ươm nhằm hỗ trợ tăng trưởng liên tục về mặt kinh tế và công nghiệp của vùng và quốc gia, trong đó có tăng việc làm thông qua hoạt động phát triển kinh doanh thông thường hoặc kích thích những mục tiêu kinh tế cụ thể như tái cơ cấu công nghiệp và tạo ra của cải vật chất hoặc sử dụng tài nguyên Vườn ươm kết hợp các yếu tố khác nhau hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ trong một gói dịch vụ tổng hợp Vườn ươm có sở trường riêng là nuôi dưỡng các doanh nghiệp định hướng tăng trưởng và đang ở giai đoạn khởi nghiệp thông qua những hỗ trợ có trọng tâm trong một môi trường mang tính hỗ trợ

- Vườn ươm công nghệ nhằm hỗ trợ giai đoạn phát triển công nghệ Dạng vườn ươm này nhằm hoàn tất ý tưởng công nghệ cho những công nghệ đang được phát triển Tuy nhiên, trên thực tế, mục tiêu đầu tiên của vườn ươm công nghệ là nhằm hỗ trợ phát triển các hãng công nghệ và hỗ trợ hoàn thiện công nghệ đang được phát triển Những vườn ươm này được đặt trong hoặc gần trường đại học, viện khoa học và công nghệ và công viên khoa học và công nghệ Đặc điểm những vườn ươm này là những liên kết được thể chế hoá gắn với các nguồn tri thức gồm trường đại học, cơ quan chuyển giao công nghệ, trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm quốc gia và lực lượng cán bộ nghiên cứu và phát triển lành nghề Mục tiêu cuối cùng là nhằm hỗ trợ chuyển giao và phổ biến công nghệ, đồng thời khuyến khích tinh thần kinh doanh trong lực lượng giảng dạy và nghiên cứu Trên thực tế, vườn ươm công nghệ

là vườn ươm này liên quan tới kinh doanh công nghệ hoặc công nghệ cao

Tác giả sử dụng định nghĩa vườn ươm doanh nghiệp công nghệ chính là nơi ươm tạo các doanh nghiệp được hình thành và hoạt động dựa trên việc sử dụng các công nghệ mới, các kết quả nghiên cứu khoa học Các doanh nghiệp mới này đóng vai trò trực tiếp là cầu nối đưa các kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất

- Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học là các vườn ươm được thiết lập với mục đích thương mại hoá các tài sản dưới dạng khoa học công nghệ và tri thức được tạo ra trong quá trình nghiên cứu của trường Các vườn ươm có liên quan đến các trường đại học này cung cấp cho các công ty mới các dịch vụ sử dụng phòng thí nghiệm, máy tính, thư viện và các chuyên gia hỗ trợ từ phía các khoa và sinh viên Một số các vườn ươm loại này do trường đại học tài trợ, nhưng chủ yếu các vườn ươm tồn tại dưới dạng góp vốn của một số người đầu tư (Smilor, 1987)2

1.1.6 Quỹ đầu tư mạo hiểm

Đầu tư mạo hiểm là việc cung cấp vốn tài chính cho các công ty ở giai đoạn khởi động tăng trưởng ban đầu Quỹ đầu tư mạo hiểm làm ra tiền bằng cách sở hữu cổ phần trong các công ty, các công ty này thường có một công nghệ mới hoặc mô hình kinh doanh trong ngành công nghiệp công nghệ cao,

2

Theo Trần Ngọc Ca, Mô hình ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao, đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ

trong Khu Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh, đề tài, Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách Khoa

học và Công nghệ

19

chẳng hạn như công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, phần mềm, Điều quan trọng cần lưu ý là đầu tư mạo hiểm là một tập hợp con của vốn chủ sở hữu tư nhân Vì vậy tất cả các đầu tư mạo hiểm đều là vốn chủ sở hữu tư nhân, nhưng không phải tất cả vốn chủ sở hữu tư nhân đều là đầu tư mạo hiểm.3

Đầu tư mạo hiểm có một số đặc điểm sau:

- Đầu tư vốn vào các doanh nghiệp mà doanh nghiệp không cần phải

có một khoản đặt cọc hay ký quỹ nào

- Vốn mạo hiểm được đầu tư vào doanh nghiệp chủ yếu dựa trên sự tin tưởng vào việc tạo dựng thành công doanh nghiệp của người sáng lập và đội ngũ lãnh đạo doanh nghiệp

- Vốn mạo hiểm được đầu tư vào một doanh nghiệp nào đó thì có nghĩa

là họ sẽ đồng tham dự vào việc kiểm soát điều hành doanh nghiệp Điều này cũng có nghĩa là họ sẽ phải đối mặt với rủi ro bị mất khoản đầu tư trong trường hợp doanh nghiệp bị phá sản Tuy nhiên, rủi ro cao thì sẽ được bù đắp bởi lợi nhuận cao khi doanh nghiệp đó thành công

- Bên cạnh việc cung cấp vốn, các chuyên gia quản lý quỹ đầu tư mạo

hiểm còn tư vấn ở cấp chiến lược, hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp trong quản

lý và mở rộng các mối quan hệ nhằm tăng cường năng lực hoạt động kinh doanh, tạo dựng uy tín, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường

Do tính chất “mạo hiểm” trong hoạt động đầu tư, các chuyên gia quản

lý quỹ đầu tư mạo hiểm thường tiến hành rất kỹ việc sàng lọc hay thẩm định đầu tư nhằm tìm ra các doanh nghiệp tiềm năng để đầu tư Việc thẩm định đầu

tư này được tiến hành trên tất cả các mảng của hoạt động kinh doanh, từ việc xem xét đội ngũ lãnh đạo, công nghệ cho đến mô hình kinh doanh Với tính chất mạo hiểm như vậy cùng với đặc điểm của vườn ươm thì việc thu hút đầu

tư của quỹ ĐTMH là việc mà vườn ươm rất mong muốn thực hiện

20

1.1.7 Chính sách

Theo Từ điển tiếng Việt thì “chính sách” là “sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra”

Theo tác giả Vũ Cao Đàm thì chính sách là tập hợp những biện pháp mà

chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đưa ra, được thể chế hoá thành những

quy định có giá trị pháp lý, nhằm thực hiện chiến lược phát triển của hệ thống

theo mục đích mà chủ thể quyền lực mong đợi.4

Như vậy, tác giả sử dụng định nghĩa về chính sách và có các phân tích khái niệm “chính sách” như sau:

- Chính sách là do một chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đưa ra;

- Chính sách được ban hành căn cứ vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế;

- Chính sách được ban hành bao giờ cũng nhằm đến một mục đích nhất định; nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó; chính sách được ban hành

đều có sự tính toán và chủ đích rõ ràng

1.2 Vai trò của VƯĐH trong việc phát triển các doanh nghiệp công nghệ

*Sứ mệnh của VƯDNCN cũng như VƯĐH nói chung là đồng hành và

hỗ trợ các nhà khoa học trong việc tạo thêm giá trị gia tăng và ươm tạo đến quy mô công nghiệp các sản phẩm KH&CN và các doanh nghiệp KH&CN

* Nhiệm vụ của các VƯĐH:

- Tạo mối liên kết giữa nhà trường với cộng đồng các doanh nghiệp, các ý tưởng công nghệ

- Tuyển chọn, đánh giá sơ bộ, hỗ trợ dự án, tìm nguồn tài chính, hỗ trợ

để nâng cao giá trị các sản phẩm KH&CN trước khi chuyển giao

4

Vũ Cao Đàm (2011), Giáo trình Khoa học chính sách, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

21

- Ươm tạo đến quy mô công nghiệp các sản phẩm KH&CN và các doanh nghiệp KH&CN

* Lợi ích của các bên tham gia vườn ươm:

- Trường đại học: Góp phần thay đổi quan niệm nghiên cứu chay; Thu nhập và việc làm cho cán bộ, sinh viên; Quảng bá thương hiệu trường

- Chính phủ, các ban ngành: Tạo việc làm, phát triển doanh nghiệp vừa

và nhỏ; Ứng dụng công nghệ; Xây dựng mô hình, chính sách

- Các nhà tài trợ: Ý nghĩa xã hội và duy trì bền vững; Quảng bá, xây dựng thương hiệu

- Các nhà đầu tư: Tiếp cận sáng chế và nhân tài; Tìm các kế hoạch kinh doanh

* Lợi ích của các doanh nghiệp công nghệ: Một trong những bên nhận được những lợi ích lớn từ vườn ươm đó là các doanh nghiệp, dưới đây là những lợi ích chủ yếu mà các vườn ươm nói chung cũng như vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học nói riêng có thể đem lại cho các doanh nghiệp công nghệ trong quá trình thành lập và phát triển được tác giả tham khảo đề tài của Trần Ngọc Ca5:

Địa điểm và một số dịch vụ đi kèm

Các vườn ươm thường cung cấp dịch vụ cho thuê bất động sản tiện lợi cho khách hàng cũng như khả năng mở rộng hay thu hẹp tại khu vực doanh nghiệp thuê Mức giá cho thuê các bất động sản của các vườn ươm thường sát với mức giá chung của thị trường địa phương Mức giá cho thuê bất động sản của các vườn ươm thường bao gồm một số trang thiết bị và dịch vụ khác như: Phòng hội thảo, quán ăn và quán cà phê, dịch vụ an ninh, dịch vụ cho thuê đồ dùng văn phòng, dịch vụ cho thuê thiết bị nghe nhìn, trang thiết bị văn phòng (bao gồm các thiết bị Internet), thiết bị điện thoại, thư viện và các tài liệu

5

Theo Trần Ngọc Ca và cộng sự, Công nghệ cao và vườn ươm cho doanh nghiệp công nghệ cao: một số

khái niệm cơ bản, Đề tài, Viện Chiến lược và Chính sách Khoa học và Công nghệ

Các dịch vụ chuyên môn

Các dịch vụ chuyên môn phổ biến nhất là: Các vấn đề liên quan đến pháp luật, tài sản trí tuệ, kế toán, ghi sổ sách kế toán, tuyển dụng nhân viên, giáo dục và đào tạo, các dịch vụ công nghệ thông tin và Internet

Dịch vụ quản lý kinh doanh chiến lược

Việc phát triển kế hoạch kinh doanh và kế hoạch marketing là một phần chính trong số lượng dịch vụ Dịch vụ hỗ trợ lập chiến lược quản lý và chiến lược kinh doanh có thể được chia thành 8 lĩnh vực chính, nhưng 3 hay 4 lĩnh vực đầu tiên chiếm hầu hết năng lực của bộ máy quản lý vườn ươm6, đó là: Chuẩn bị kế hoạch kinh doanh, hình thành chiến lược marketing và chiến lược kinh doanh, dịch vụ tài chính doanh nghiệp quan hệ xã hội, nghiên cứu và phát triển, quan hệ với nhân viên, bao gồm cả các vấn đề nhân viên được tham gia sở hữu một phần công ty, thương mại quốc tế, quan hệ với chính phủ, bao gồm cả việc mua lại công ty hay nhãn hiệu, hệ thống mạng lưới dịch

vụ

Tài trợ và tư vấn tài chính

Ngoài các vườn ươm chỉ thuần tuý cho thuê bất động sản, tất cả các vườn ươm khác đều cung cấp các hỗ trợ về mặt tài chính và tư vấn tài chính Danh sách dưới đây là các loại hình hỗ trợ mà vườn ươm có thể cung cấp: Các trợ cấp hay khác khoản vay từ phía chính phủ; sự sắp xếp các tài sản tài

6

Theo Trần Ngọc Ca, sđd

và loại hình hoạt động của vườn ươm mà vườn ươm đưa ra các dịch vụ hỗ trợ

cụ thể cho khách hàng Thông thường, đó là các dịch vụ về lễ tân, kế toán, văn phòng, đào tạo, tư vấn, hỗ trợ mạng lưới, tiếp cận thông tin, tiếp cận

nguồn tài chính Chất lượng của các dịch vụ này cũng sẽ quyết định thành

Dịch vụ của các vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học

Ngoài những lợi ích cũng như vai trò trên của vườn ươm nói chung mang lại thì vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học còn

có những vai trò đặc trưng khác không những lợi ích cho các doanh nghiệp công nghệ mà còn lợi ích cho cả xã hội Theo Elena Scaramuzzi, InfoDev Program, World Bank, Washington DC (2002)7, vai trò của các vườn ươm trong các trường đại học là liên kết nghiên cứu, công nghệ, tài chính với phương pháp để tại nên tài năng của các doanh nhân, thúc đẩy sự phát triển các doanh nghiệp dựa trên công nghệ mới và thúc đẩy thương mại hóa công nghệ Đồng thời, tác giả tham khảo thêm bài viết của T Fred Smith và các cộng sự của Viện Khoa học và Kỹ thuật công nghệ Úc8, tác giả xin đưa ra các lợi ích như dưới đây:

Thứ nhất, việc thành lập vườn ươm tại các các trường đại học nhằm

đưa những ý tưởng của chương trình nghiên cứu khoa học thành các sản phẩm

cụ thể Ươm tạo, giúp những nhà sáng chế, phát minh có thêm cơ hội để chuyển giao công trình nghiên cứu, ý tưởng sáng tạo của mình cho các doanh nghiệp hoặc tự mình thành lập doanh nghiệp để đưa các sản phẩm đó ra thị

Theo T Fred Smith (2001), Technology Business Incubation, a Role for Universities, The Australian

Academy of Technological Sciences and Engineering

24

trường Đặc điểm của nước ta là nghiên cứu tại các trường, viện là chính Vì vậy, tại trường đại học là nơi có sẵn các công trình nghiên cứu khoa học Có sẵn nhân lực về đề tài nghiên cứu khoa học đó Có các phòng thí nghiệm, thư viện và các cơ sở vật chất cần thiết khác Một số trường đại học cũng có sẵn mặt bằng để có thể thành lập vườn ươm tập trung Vườn ươm sẽ là cầu nối đẩy mạnh chuyển giao kết quả nghiên cứu khoa học vào kinh doanh

Thứ hai, giai đoạn đầu tiên trong quá trình thành lập doanh nghiệp ứng

dụng công nghệ mới, ý tưởng mới là giai đoạn có nhiều rủi ro nhất Việc thành lập vườn ươm, hỗ trợ các dự án, kế hoạch phát triển ý tưởng đó thành những doanh nghiệp có mặt trên thị trường sẽ góp phần tiết kiệm chi phí cho

xã hội, giảm thiểu các doanh nghiệp thất bại sau khi thành lập Việc ươm tạo doanh nghiệp trong lĩnh vực này cũng là tạo ra các doanh nghiệp mới trên nền tảng công nghệ, sản phẩm mới Đây cũng là những sản phẩm có ích cho xã hội, đồng thời có được các doanh nghiệp ổn định, không chụp giật Thêm nhiều doanh nghiệp, tức là nguồn thu cho ngân sách thành phố tăng Đây là khuynh hướng phát triển dưỡng thu

Thứ ba, mô hình vườn ươm là điều kiện để hiện đại hóa các trường đại

học, giúp cho giảng viên, sinh viên và việc đào tạo tại trường đại học đi gần với thực tế hơn Các sinh viên cũng có thể chủ động hơn và có mục đích thiết thực hơn, có động lực cao hơn trong việc nghiên cứu khoa học Bởi vì từ một

đề tài nghiên cứu tốt, các sinh viên cũng có thể thành lập doanh nghiệp ngay

từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường

Thứ tư, đối với doanh nghiệp, việc tham gia vào vườn ươm sẽ giúp họ

được hỗ trợ kỹ năng để tiếp cận nguồn tài chính Vườn ươm cũng là nơi hỗ trợ các dịch vụ, giúp doanh nghiệp tiếp cận các tổ chức tài chính để có thể có những khoản vay với lãi suất ưu đãi Nhiều doanh nghiệp mới được thành lập tại vườn ươm cũng mở ra cơ hội tận dụng các khoảng không gian chung, một

số thiết bị cũng có thể sử dụng chung và tạo mặt bằng liên kết các doanh nghiệp để có thể hỗ trợ nhau

25

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển các VƯĐH

Để tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc thành lập và phát triển các VƯĐH, cần phải có sự hiểu biết về các yếu tố ảnh hưởng quan trọng nhất đối với một VƯĐH Theo Tang, Mingfeng (2011)9, có ba bộ yếu tố tạo nên khung phân tích có hệ thống và đầy đủ để kiểm tra việc thực hiện của các VƯDNCN

là các chính sách vận hành và quản lý; các dịch vụ và các kết quả thực hiện Trong các chính sách về hoạt động ươm tạo, phải có những đề xuất giải pháp chính sách toàn diện cho việc tạo lập một môi trường tích hợp có lợi cho hoạt động ươm tạo, trong đó đảm bảo có được môi trường chính trị ổn định cho phát triển, môi trường kinh tế cạnh tranh lành mạnh,…

Đồng thời, theo Trần Ngọc Ca và các cộng sự10, Các biện pháp thực tiễn để xúc tiến và vận hành vườn ươm công nghệ bao gồm: định rõ nhiệm vụ

và mục tiêu; bổ sung và đào tạo các nhà quản lý doanh nghiệp; các cán bộ phụ trách năng động và xuất sắc, các nhà tổ chức được ủy nhiệm và các ban cố vấn; hỗ trợ tài chính thích đáng; các dịch vụ xúc tiến hiện có bao gồm việc kết nối; hình thành dựa trên các kết nối quốc tế và địa phương; các nguồn tài chính đa dạng như vốn đầu tư mạo hiểm; các biện pháp hỗ trợ phát triển, hệ thống hỗ trợ hiện đại, hỗ trợ sở hữu trí tuệ/hỗ trợ tư vấn kỹ thuật

Trong phạm vi của luận văn, tác giả tập trung vào một số vấn đề then chốt như dưới đây:

1.3.1 Bối cảnh và nhu cầu về vườn ươm

Các tác động về mặt kinh tế và cộng đồng: vườn ươm phải tạo ra được các kết quả căn cứ trên những mong muốn của các tổ chức tham gia trợ giúp

và tài trợ Các kết quả này có thể là sự phát triển của nền kinh tế dưới dạng tăng việc làm hay các kinh nghiệm quý báu đối với các sinh viên đại học hay

các cơ hội đầu tư có lãi cho các nhà cung cấp vốn

9

Theo Tang, Mingfeng và các cộng sự (2011), Technology Business Incubator in China and India: A

comperative Case Study, African Journal of Science, Technology, Innovation and Development

10

Theo Trần Ngọc Ca và cộng sự, sđd