Ebook Bác Hồ của chúng em

LỜI NH XUẤT BẢN uốn sách Bác Hồ của chúng em tập hợp những câu chuyện kể cũng đồng thời là những kỷ niệm sâu sắc của những chứng nhân từng được gặp gỡ, tiếp xúc với Chủ tịch Hồ Chí Minh

HỘI ĐỒNG CHỈ ĐẠO XUẤT BẢN

PHẠM MINH TUẤN

Thành viên

NGUYỄN HO I ANH PHẠM THỊ THINH NGUYỄN ĐỨC T I TỐNG VĂN THANH

LỜI NH XUẤT BẢN

uốn sách Bác Hồ của chúng em tập hợp những câu

chuyện kể cũng đồng thời là những kỷ niệm sâu sắc

của những chứng nhân từng được gặp gỡ, tiếp xúc với

Chủ tịch Hồ Chí Minh từ những ngày Người là cậu bé

Nguyễn Sinh Cung có tuổi thơ gắn bó với làng Chùa quê mẹ

và làng Sen quê cha, là cậu thiếu niên Nguyễn Sinh Cung

(Côn) trong những ngày theo cha đến sống và học tập ở

Huế, là thầy giáo trẻ Nguyễn Tất Thành khi dạy học ở

trường Dục Thanh tỉnh Bình Thuận hay người công nhân

hòa mình vào cuộc sống lao động ở thành phố Sài Gòn và

khi Người đã trở thành Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ

Cộng hòa Qua các câu chuyện kể, chân dung Chủ tịch

Hồ Chí Minh được khắc họa ở một khía cạnh vô cùng cao

đẹp Đó là một vị lãnh tụ cách mạng vĩ đại nhưng rất gần

gũi, luôn đồng cảm và chan hòa, có tình thương yêu ấm

áp, bao la dành cho nhân loại nói chung và đặc biệt là với

lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng nói riêng

Những câu chuyện đầy xúc động trong cuốn sách giúp

các đối tượng bạn đọc là các em thiếu niên, nhi đồng thêm

yêu mến, cảm phục phẩm chất, đạo đức của Bác cũng như

thêm hiểu và trân trọng tình cảm của Bác dành cho

các thế hệ trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước,

Phần I*

_

* Nội dung phần I trích trong cuốn sách Chuyện kể từ

làng Sen, Nxb Văn hóa, Hà Nội, 2021

ầ

GIỌT NƯỚC ĐẦU NGUỒN

ụ Hoàng Thế Kỳ1 dẫn chúng tôi vào khu vườn

xưa mà chỉ:

- Trước có cây thị ở đây, người ta mới chặt đi

Cụ lấy đầu gậy gạt lớp cỏ và lá cây để dò chừng

Đầu gậy đụng phải một vật cưng cứng Cụ hỏi:

- Nó đây rồi phải không anh? Họ nhà thị, giống

cây vườn thế mà chắc, làm gỗ ít mối mọt và lấp dưới

đất khó mục ải

Chúng tôi cùng ngồi xuống moi hết lớp mùn để

gốc cây xưa nổi lên Cụ già làng Chùa với tấm áo

lụa đỏ, dang hai cánh tay ôm choàng lấy gốc cây

mới phát hiện được như đang vỗ về thăm hỏi

Đoạn, cụ đứng lên, nhằm thẳng vào ngôi nhà cụ

Hoàng Đường2

- Nhà bố mẹ cậu Cung xưa ở cùng hướng với nhà

ông bà ngoại như thế này Nhà ba gian, thật nhỏ

gọn, bình dị

_

1 Thường gọi là cụ Nam (1893-1971) Cha cụ Nam với

bà Hoàng Thị Loan, mẹ của Bác Hồ cùng một ông cố

2 Còn có tên là Hoàng Xuân Cát, sau gọi là cụ Tú An

(1837-1893) Một vài tài liệu khác ghi ông sinh năm 1835

Cụ lấy bước chân làm chừng Tôi theo sau và

tự nghĩ là phải giữ thật yên lặng để chiêm ngưỡng một cuộc sống đang được hình dung lại dần dần

Sát bên là chiếc khung cửi còn mắc những đường tơ óng vàng

Cụ Kỳ khép cổ áo Từ cái chớm lạnh cuối thu, lòng cụ như nhớ về một ngày mùa hạ sáng trong:

- Thế mà đã ngót tám mươi năm rồi Ai cũng muốn hình dung lại xem bà con xóm giềng thuở đó

đã đón buổi chào đời của cậu Cung như thế nào Bình nhật1, cụ Kía là trưởng chi họ này vẫn thường

kể với chúng tôi Buổi ấy, căn nhà bé nhỏ này càng trở nên chật chội

Bà con thôn xóm láng giềng ai cũng vồi vội sang thăm Những bó chè xanh, những chẽn cau tươi, những liền trầu quế được các bà, các chị mang lại

để cùng chia niềm vui mới Nhiều bà trở về, chưa nhai giập miếng trầu đã lại tất tả chạy sang Các

bà nhớ cái không khí ở đây - nơi có mùi bồ kết, mùi _

1 Ngày bình thường lúc còn sống

vỏ bưởi nướng thơm thơm, đằm đặm, nơi gương mặt

của mọi người rạng rỡ thêm lên Các bà ngồi quanh

những cơi trầu tươi, những ấm nước mới mà kể

chuyện khoai lúa, lợn gà, chuyện con chơi, con học

và mọi người càng thấy thương mến nhau hơn

Các bác đàn ông thì cởi mở ở những câu chuyện

khác Nhiều bác mới ở ngoài đồng về, chân còn ngấn

bùn ruộng Đối với họ, điều mừng thường giấu kín

trong lòng Để giữ được điều mừng, họ nghĩ đến

những điều lo Đó là sưu thuế, phu đài, tạp dịch sắp

tới và hiện tượng đói kém của những mùa qua Ai

cũng thấy cuộc sống có nhiều mối lo mà riêng mình

không lo nổi

Bà Hoàng Thị Loan1 thì tỏ rõ nỗi sung sướng

sau kỳ sinh nở mẹ tròn con vuông Tuy dáng bộ

còn mệt mỏi nhưng đôi môi bà tươi đỏ và cặp mắt

thật minh mẫn Bà chào đón mọi người và mải

nhìn người con nhỏ lim dim ngủ, lòng đầy thư thái,

tin yêu

Căn nhà ông Nguyễn Sinh Sắc2 không đủ chỗ

ngồi Một số người có ít chữ nghĩa, đi sang nhà ông

ngoại, ở đó người ta đang bàn chuyện làm giấy khai

sinh cho cậu bé

_

1 Hoàng Thị Loan (1868-1901), con gái đầu của cụ

Hoàng Đường

2 Nguyễn Sinh Sắc (1862-1929), khi vào thi Hội đổi là

Nguyễn Sinh Huy, đậu Cử nhân khoa Giáp Ngọ (1894), đậu

Phó bảng khoa Tân Sửu (1901), lấy hiệu là Trí Hiếu, Trí Đễ

ỏ ưở ướ ơ ơ đằ đặ ơ ươ ặ

có vua Hàm Nghi Họ chỉ thừa nhận vị vua đã đứng về phía nhân dân mà kháng chiến ấy Có ý kiến đề nghị thật tích cực: “Ta nên lấy niên hiệu của ông vua không theo giặc: “Hàm Nghi lục

niên” 1 cứ thế mà khai” Các bác trai ngồi nghe,

sự đồng tình biểu lộ trên nét mặt Họ nghĩ đến những ngày đầu dựng cờ Cần Vương cứu nước Cụ Hoàng Đường thận trọng ngồi chờ kết quả cuộc bàn bạc chung Một ý kiến khác bày tỏ cái ý kín đáo hơn: “Bề ngoài người ta muốn ghi sao thì mặc Còn ta, ta cứ ghi vào gia phả: năm Canh Dần tháng Tư mùng một2 thế là được”

Ông Sắc nhận ra là phải lẽ, sao lại bắt con nhỏ mình phải đội cái niên hiệu nặng nề của người khác trên cột tháng năm sinh

Ở vùng quê này, sự thay “trật tự”, phá “kỷ cương” cứ được bàn đến một cách hồn nhiên như vậy đó

_

1 Tri ều vua Hàm Nghi năm thứ sáu Vua Hàm Nghi

lên ngôi năm 1884, vì phát động phong trào yêu nước chống Pháp nên ông bị thực dân Pháp bắt và đày sang Angiêri

2 Tức ngày 19 tháng 5 năm 1890

Cụ Kỳ nhìn xa xăm, dưới cặp lông mày bạc

trắng, đôi mắt cụ ánh lên một niềm vui:

- Còn cậu Cung, lúc này người ta kể là cậu cứ

nằm yên mà ngủ Giấc ngủ của trẻ sơ sinh thật đẹp

lạ kỳ Nhưng cuộc sống của bà con còn lam lũ, đói

nghèo, làm thế nào để đáp ứng những đòi hỏi của

các bác đàn ông, để “mặn” thêm câu chuyện gia

đình của các bà, các chị, để xóa đi những lệ làng,

phép nước rất đỗi phiền hà Bà mẹ trẻ cũng mang

trong mình những suy nghĩ ấy Bà lại nhìn con

Khuôn mặt của cậu bé mới chào đời sáng đẹp như

một vầng trăng

Lời cụ Kía, bà con mình vẫn nhớ Bữa đó trời

trong, nắng đẹp Gió nồm quạt ánh nắng sung sức

của tiết lập hạ vào căn buồng cậu nằm Ngoài vườn

ông ngoại, tiếng chim chuyền cành nghe rộn rã Các

bà, các chị tới, ai cũng đến bên cạnh nhìn thăm, nở

những nụ cười vô cùng đôn hậu

- Ấy, cậu Nguyễn Sinh Cung ra đời giữa một

vùng quê vất vả, khổ nghèo nhưng hiền hòa, trong

sáng như vậy đó anh

Càng vào đoạn kết, lời kể của cụ già làng Chùa

càng say sưa, tha thiết

Tôi lại theo cụ đi trở lại trên những nẻo đường

bờ ao nước bạc soi bóng những cành mít, những đụn

rơm của vùng quê ngoại Tôi chẳng biết tự bao giờ,

không riêng bà con ở đây mà cả khách đến thăm,

xuống làng Chùa thì cứ bảo về quê ngoại, lên làng

Sen thì cứ bảo về quê nội Những tiếng gọi rất riêng

mà cũng rất chung Tôi nghe rõ tiếng hát của các

em thiếu nhi Các em đang chuẩn bị cho tết Trung thu, một Trung thu đầu tiên vắng Bác Hòa theo tiếng trống ếch dập dình là những tiếng hát quen thuộc: Người “xuất hiện trong ánh sao, xuất hiện đi

cứu dân khổ đau”

Đô Lương, Nghệ An, 1970

TIẾNG RU

hiếc thoi cần mẫn vẫn nhè nhẹ thoăn thoắt Mỗi

lần thoi đi qua về lại, con chim gỗ trên khung

cửi lại gật gù như mừng vì có thêm một sợi tơ vừa

được kết vào tấm lụa Khoảng vàng mịn màng trước

mắt cứ dôi dài ra để rồi được cuộn vào, cuộn vào mãi

như một niềm vui thầm kín không dứt Bà Loan

nhìn tấm lụa như ngó vào một mặt gương, trong đó

bản thân cũng được hồng hào lên do thành quả của

đôi bàn tay mình kết dệt Niềm vui ấy tăng lên gấp

bội khi nghe tiếng gọi, giọng non trong:

- “B ể Đại Hải đang đầy” rồi câu gì nữa hả mẹ?

Bà nhìn con mỉm cười sung sướng: “Ồ, con của

mẹ ngoan quá!” Đôi cánh tay thạo làm đồng và

chăm dệt cửi siết chặt con vào lòng nhưng rồi bà lại

vội buông ra Bà không muốn cầm giữ bước chân

đang tung tăng và tiếng nói lảnh lót của con mình,

một con chim non mới bắt đầu bay nhảy Cậu bé

vẫn ngóng đợi Hiểu ý con, bà âu yếm:

- Để mẹ bày tiếp, con nhé!

Được nhắc lại rõ ràng rành rọt, cậu bé vừa đi

vừa nhẩm, cứ nhằm hướng nhà bà ngoại mà sang

Bà mẹ đếm từng bước đi của con, lòng lâng lâng:

“Có vàng, vàng ch ẳng hay phô Có con, con nói trầm trồ mẹ nghe”

Bà trở lại với công việc và dệt vừa được vài con suốt, cậu bé lại đã đến gần Lần này, cậu bắt mẹ nhắc lại với mình suốt cả khúc ca Khi cậu thiu thiu ngủ thì với âm thanh dịu dàng của bà, khúc ca đã

là một lời ru:

Núi Trường Sơn còn thẳm

Bể Đại Hải đang đầy Vua nước Nam đà theo Tây Cho dân tình thậm khổ

Không khí trong ngôi nhà lá bỗng trở nên nghiêm trang bởi lời ru oán hờn và sâu thẳm ấy

- Bé Cung của dì đâu? - Bà An bước vào Câu hỏi thay cho lời chào Tuy hỏi vậy, bà An đã nhìn thấy cậu bé nằm trong võng Bà cười

Bà Loan ngước lên:

- A! Dì đến Ngủ ngoan chóng dậy mà chơi với

dì, con!

- Ấy, nhè nhẹ, để yên cho cháu ngáy! - Nói đoạn,

bà An ngồi xuống bên chị và mải về chuyện hát phường vải đêm qua

Hai chị em bà Loan thì từ thuở tóc chấm ngang vai, sở trường của họ đã khéo bổ sung cho nhau Cô chị nhanh ý khéo đặt câu hát nhưng e lệ, kín tiếng

Cô em thì mạnh dạn trong việc cất lời ca Khi hai

người ngồi chuyện trò về ví dặm thì cứ như là tằm

nhả tơ

Vùng làng Sen, làng Chùa có câu chuyện truyền

miệng:

Một bận, các cụ Tú San và Hoe Ba từ trên làng Bố

Ân cùng xuống hát Các cụ cố giấu tiếng Nhưng lạ,

ngồi chưa ấm chỗ, họ đã nghe giọng cô An:

Đằng xa em đã ngóng chừng

Nhìn trăng nhớ tán, trông rừng nhớ hoa

Các cụ nhẩm: “Tán tức Tán Su là Tú San, Hoa là

Hoa Be t ức Hoe Ba Ấy chết, bà ấy xướng danh mình

rồi!” Thế là hai cụ nảy người lên như giẫm phải lửa

Trong nhà, các cô ra sức đấm vào lưng nhau mà cười

Riêng bà Loan, bà cứ quay xa kéo sợi với vẻ thẹn

thùng bởi mọi người đang nhìn bà, mến phục

Xóm làng vẫn mừng thầm vì các con của cụ

Đường thật sáng dạ Trong gia đình siêng làm và

ham học ấy, sự trọng tài năng, quý nhân phẩm của

cha mẹ đã trở thành đức tính chung

Về xã Hưng Thái (Hưng Nguyên)1, chúng tôi

được gặp cụ Trần Thị Tuất, con gái bà Hoàng Thị

An Đang mải nói về cánh đồng cao sản, người xã

viên già bỗng chuyển sang lời sâu lắng:

- Dì Loan là chị ruột mẹ tôi Sinh thời, mẹ tôi ít

nói đến mình mà thường nhắc đến dì Chuyện về dì

được mẹ tôi kể thành những mẩu dễ nhớ

Về đến Dăm Quan, ông tôi gặp một con trâu từ trong bụi rậm bước ra chặn ngang lối đi Trên mình trâu, một cậu con trai thu mình trong chiếc tơi lá, tay cầm một cuốn sách Thật là chuyện bất ngờ Ông tôi liền hỏi:

- Trời lạnh quá, sao cháu cho trâu về muộn thế? Cậu bé chào đáp lại rồi cứ nhìn ông tôi mãi Chắc

vì câu hỏi của ông tôi khá ân cần nên cái nhìn của cậu cũng thật kính cẩn Đoạn, cậu lại chăm chú nhìn vào cuốn sách đã gần như nhàu nát

Ông tôi bảo cậu:

- Thôi cháu, đi về kẻo tối

- Dạ, cháu xin chào ông, - Cậu bé lễ phép đáp, xong lại nhìn vào sách

Khi đã bước xuống giữa cánh đồng Phú Đầm, ông tôi vẫn ngoái lại nhìn Con trâu cứ phe phẩy đuôi hiền lành gặm cỏ và người chủ bé nhỏ của nó lúc này mới lấy chân thúc vào mình trâu mà ra hiệu bảo nó đi về

Bà cụ Tuất nhai thêm một miếng trầu rồi tiếp:

- Nghe nói cũng giờ phút ấy ở làng Sen, ông Nguyễn Sinh Thuyết, anh của cậu bé chờ mãi không

được nên đã đánh đường đi tìm em Bà Thuyết cũng

phải đậy cỗ bàn lại rồi ra đường đứng đợi

Đã lâu năm trong nghề dạy học, ông tôi ít gặp

những học trò chăm chỉ như vậy Nghe thuật

chuyện, bà tôi rất mến cậu bé chăn trâu nọ, trước

hết vì đó là người ham học Bà tôi cũng là con một

nhà Nho Cố ngoại tôi đã lận đận nhiều ở trường

thi Bà tôi ra đời khi ông cụ đậu tú tài khóa thứ hai

nên gia đình đặt cho là cô Kép, Nguyễn Thị Kép

Hai nhà kết nghĩa thông gia với nhau cũng vì nghĩa

văn chương, tình bè bạn

Khi biết cậu mồ côi cả cha lẫn mẹ thì bà càng

thương Cho đến khi ông tôi xin với ông Thuyết để đem

cậu về nuôi thì bà tôi coi cậu như con của mình

Người con trai làng Sen ngồi trên mình trâu mà

học bài ấy chính là dượng Nguyễn Sinh Sắc của

chúng tôi

Cũng theo các cụ làng Chùa kể lại, nhờ sự cố

công kèm cặp của cụ Đường, việc học của cậu

Nguyễn Sinh Sắc ngày càng tấn tới Về sau, cụ gửi

cậu xuống học với nhà danh nho yêu nước Nguyễn

Thức Tự1 Trường học của cụ nổi tiếng ở Nghệ Tĩnh

Rất nhiều nhà khoa bảng có tiếng tăm ở vùng này

_

1 Nguyễn Thức Tự (1841-1923) hiệu Đông Khê, quê

làng Đông Chữ, xã Nghi Trường, huyện Nghi Lộc Nhân

dân tôn kính gọi là cụ Sơn vì năm 1880, cụ được bổ làm Sơn

vốn theo học ở đây Thời gian được xuống học dưới

đó là dịp cậu sinh đồ Nguyễn Sinh Sắc có điều kiện tốt nhất để phát triển trí lực Không lâu sau, cậu trở thành người bạn văn chương của cụ Hoàng Đường Có lúc cậu đã thay cụ Đường giảng dạy cho lớp học trò ở trong nhà Và chẳng biết tự bao giờ, người con trai hiền hậu, giỏi giang ấy đã được cô con gái đầu lòng của cụ để ý

Bà cụ Tuất sửa lại vành khăn, tiếp tục câu chuyện:

- Dì Loan tính người chất phác và đoan trang

Mẹ tôi thường nói, việc làm của dì thì chu đáo, điều nghĩ của dì thì đôn hậu, nhân từ Dì biết nhiều mà nói ít Lúc dì đến tuổi, con trai của nhiều nhà gia thế đến ngấp nghé đưa tin Khi mà mục đích của

họ không đạt được thì cũng có kẻ gièm pha Trước những lời ong tiếng ve đó, dì tôi chỉ mỉm cười, tự tin Có người ngại cho cuộc sống thiếu vốn liếng của

dì sau này, dì cũng chỉ cười và nói: “Một bụng chữ

bằng nửa hũ vàng”

Ông ngoại rất vui mừng trước cuộc tình duyên của hai con Bà ngoại cũng thế Nhưng bà cũng có phần băn khoăn sợ người ta cười là mình gả con không được môn đăng hộ đối Ông ngoại phải mượn

cớ về chơi Kẻ Sía1 để bàn bạc với cố tôi Thế rồi nhân _

1 Quê bà ngoại Bác Hồ - bà Nguyễn Thị Kép, nay thuộc

xã Hưng Đạo, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An

một buổi bà tôi về thăm nhà, cụ cố gợi chuyện bàn

giải mãi bà tôi mới thật thanh thoát

Dì Loan biết bà tôi tạm thời có những lo nghĩ

như thế nhưng dì rất vững tâm Dì biết những

băn khoăn đó cũng là lòng ân cần của mẹ lúc

mình sắp ra cửa nhà Dì chỉ nói với bà tôi: “Có

lưng có vai thì có khoai có lúa” Điều dì tìm thấy

và tin được ở dượng tôi là một tấm lòng, một ý chí

Nghĩ như thế, dì tôi đã cùng người bạn đời bước

vào cuộc sống chung mà dì biết trước là sẽ không

ít gian khổ

Thế là một gia đình mới được hình thành

Sát cạnh cây thị mà cụ Hoàng Thế Kỳ đã chỉ,

một ngôi nhà nhỏ được dựng lên bằng gỗ tre lấy từ

trong vườn, có nứa đại ngàn làm vách, có mía bãi

sông làm mái, đủ che nắng mùa hạ, chắn gió mùa

đông Cuộc sống đơn sơ đã không hạn những trang

sách mở và vẫn rộng đường thoi đưa “Sáng trăng

trải chiếu hai hàng Bên anh đọc sách, bên nàng

quay tơ”, cảnh ấy vẫn thường diễn ra sau những

buổi đồng áng nắng mưa

Rời nhà riêng của mình mấy bước chân là đến

nhà ông ngoại Một ấm chè xanh vừa chín, có cả

xóm giềng cùng uống Một buồng cau đến thì dẻo

hạt, riêng nhà mình ăn không ngon Buổi đầu hôm

sớm mai, khi tắt đèn tối lửa, xóm thôn cùng đùm

bọc, chở che

Trong ngôi nhà bình dị ấy, năm 1884, vợ chồng

ông Sắc sinh chị Nguyễn Thị Thanh, một cô gái từ

Cứ mỗi lần một người cháu ra đời lại đem đến cho gia đình họ Hoàng một niềm vui lớn

Cụ Đường đến thăm cháu giữa lúc hai con đang cùng trò chuyện Nhìn khuôn mặt cậu Cung đang lúc ngủ ngon, cụ thấy như tất cả nguồn vui được thể hiện ở đây Cứ mỗi lúc ngừng giảng bài, cụ lại nghĩ đến khuôn mặt có đôi mắt trong sáng ấy, nên thường giữa hai giờ học, cụ lại đến bên võng, bế cháu lên hôn vào đôi má thơm thơm, bụ bẫm Lần này cụ cũng chỉ ghé thăm cháu một lúc Cụ biết giữa hai con còn có những điều cần nói Cụ muốn

họ được tự nhiên

Bà Loan đón nhận sự thăm hỏi của cha Bà lại cúi xuống nhìn người con nhỏ Đôi tay bà chỉ dừng lại mỗi khi hết một con suốt Tuy nhiên, chiếc tao võng vẫn đung đưa đều đều

Khi cụ Đường dời gót, hai bà lại tiếp tục câu chuyện về đêm phường vải Bà An nói, trong đó như

có cả lời trách móc của chính mình:

- Người ta cứ hỏi sao lâu nay không thấy chị tới?

Bà Loan vẫn khiêm nhường dù là trò chuyện với em:

- Thôi, chị bận việc nhà Vả lại, chị cũng lớn tuổi

rồi, để dành việc đó cho các em

Thực tình, đêm phường vải mà vắng những

người như bà Loan kể cũng thiệt thòi

Bà Loan nhận rõ hơn trách nhiệm làm mẹ Bà

mừng, em gái bà mới ngày nào cứ đòi chị bẻ cho

những câu hát ngắn thì nay đã tự đối đáp dí dỏm

ĐƯỜNG VÔ XỨ HUẾ

ã chuẩn bị đầy đủ cho việc trảy Kinh, ngày mai

bà Hoàng Thị Loan sẽ cùng hai con lên đường Sương đêm đã phủ kín những lũy, cây ngoài vườn Dưới ánh trăng, làn sương mỗi lúc một dày đặc trông như cũng nặng trĩu suy tư

Bà Loan thao thức mãi Cụ Kép cũng thôi không quạt cho cậu Cung nữa Không phải cụ đã ngủ mà vì khí trời đã dịu hẳn Có chú ý nghe tiếng trở mình mới biết cụ đang bồn chồn lo nghĩ vì nỗi đường xa dặm thẳng đối với con cháu ngày mai Cũng vì thế mà đêm nay cụ sang ngủ cùng các cháu

Bà Loan cố giữ thật yên lặng mặc dầu lòng bà đang xao động dữ dội Chốc chốc bà lại nhìn vào khuôn mặt người con trai nhỏ Ánh trăng rọi qua khe cửa và những lỗ nhỏ li ti của vách nứa đủ cho

bà nhìn rõ khuôn mặt bầu bĩnh sáng sủa của cậu con trai đang lúc ngủ say Bà muốn ru thêm một câu để góp vào giấc ngủ hiền hòa đó Nhưng bà sực nhớ, con trai mình đã lớn và sợ lời ru có thể gây ra thành tiếng động, ảnh hưởng đến giấc ngủ của con

Cụ Kép cũng suy nghĩ như vậy nhưng cụ không

Đ

thể để yên Hết xoa đầu, cụ lại nắn cổ tay, cẳng

chân người cháu nhỏ Mà không thao thức sao

được Đối với tầm mắt người phụ nữ nông thôn xứ

Nghệ lúc bấy giờ, trảy Kinh thật là một việc quá

sức tưởng tượng

Buổi sáng mùa thu bình dị ấy, đoàn người ra đi

khi cây vườn còn đẫm hơi sương Lớn lên nơi đồng

quê và từ đồng quê cất bước, cậu Cung lon ton đi

giữa những ruộng lúa đã trổ đòng đòng, những

nương mía đang thì xanh tốt Những lá cây nhọn

sắc khua mình trong gió sớm xôn xao

Đã đến đầu bờ của mảnh ruộng nhà, năm trước ở

nơi này, bà Loan nhận được tin chồng mình thi đỗ

Bà nhớ như in quang cảnh buổi ấy và tưởng mình

được nghe lại tiếng gọi của người con trai nhỏ:

- Anh Khiêm1 ơi, có cá rồi!

Cứ thế, bà hình dung lại tất cả

Bữa ấy cậu Cung đã tự đắp ngăn rãnh nước bên

bờ ruộng mà tát cho đến cạn Những con bọ nẹp

nước bò rào rào, những con cào cào nhảy tanh tách,

cả con chim bồng chanh mình xanh, mỏ đỏ sặc sỡ

nhún nhẩy trên cành rào tre đầu ruộng tất cả,

cậu chỉ nhìn qua Cậu chú ý đến những con cá

Những con cá li ti, những con tép mềm nhũn tưởng

chết đến nơi nhưng rồi được cậu tháo nước vào lại

sống lại ngay Cậu chỉ giữ hai con cá rô thia để đem

- Quan đậu rồi, sao bà Cử chưa về?

Thế là ông Sắc đã đậu Cử nhân Đối với ông, khoa thi này là khoa thi báo hiếu

Cụ Đường mất đã hơn một năm Cụ là người thầy, người cha và về sau cũng là người bạn văn chương của ông, người đã tạo điều kiện cho ông phát triển về trí lực, về tương lai

Dựng vợ gả chồng cho con cái, tạo điều kiện cho con rể mình tiếp tục việc bút nghiên, ông bà cụ Đường chẳng nghĩ gì đến công danh, phú quý Nhưng ở vào cái buổi bấy giờ, khoa bảng được coi là thước đo để đánh giá sự học hành, thì bổn phận người đi học vẫn phải trả nợ áo cơm đèn sách bằng

sự đỗ đạt Điều đó chỉ thôi thúc ông Sắc mạnh hơn

từ sau khi cụ Đường nhắm mắt

Về phần bà Loan, đấu gạo chéo khăn, cháo rau nuôi chồng ăn học, bà vẫn nghĩ sẽ có một ngày như hôm nay Bà tin vào người bạn đời của mình và rất

an tâm về điều ấy Và bà cũng chỉ dừng những suy nghĩ của mình lại ở đó mà thôi, mong sao cây khoai mình trồng, chẽn lúa mình cấy được ra hoa kết nụ Trong cái ấm no chung của xóm thôn, gia đình mình cũng có bận mai, bận chiều để chồng được tiếp tục sách đèn

Bé Cung vui mừng chạy trước Bà Loan nhìn theo, cười và bảo con gái:

- Thanh, đi kịp lên mà kèm em cho cẩn thận,

kẻo em ngã đấy con!

Khi đã đi lên ngang hàng với em, chị muốn

xách giùm ống gáo dừa đựng đôi cá rô thia nhưng

cậu em không cho Cậu cố bước thật nhanh và thật

chắc như để mẹ và chị tin là mình có đủ sức để đi

vững vàng

Mới đó mà đã hơn một năm Việc thi đỗ của

người cha tuy không làm thay đổi cuộc sống vật

chất của gia đình, nhưng nó đã tạo cho cậu Cung

những thuận lợi mới Cậu được đi Huế Và giờ đây,

trước mắt cậu bé năm tuổi ham hiểu biết, những

cảnh trí khác nhau của non xanh nước biếc liên tiếp

diễn ra

Con đường 49 là đường hàng tỉnh đón cậu từ

cổng làng Nó cũng nhỏ hẹp thôi, nhưng các con

đường trong thôn thật chẳng có chỗ nào rộng bằng

Đường về xuôi dẫn cậu qua nhiều chặng Chợ Sáo

nhiều bánh đúc Chợ Phủ nhiều bánh chưng và chợ

Đước nửa quê nửa tỉnh Vinh, thành phố quê hương

nổi rõ nhà thờ đạo, đồn binh, những người Pháp

mặc quần soọc, mình đầy lông lá, xách gậy hèo, kéo

theo những con chó to như những con bê và những

khu đất bị san phẳng chuẩn bị xây nhà ga, mở nhà

máy Sự ngang nhiên của bọn thực dân da trắng đã

làm đảo lộn nền nếp của một thành phố đang sống

Đò ra đến giữa dòng, cậu bé nói:

- Ra đây thấy sông rộng hơn nhiều mẹ ạ

Bà mẹ nhìn lại mặt sông rồi trả lời:

- Phải rồi, lên non mới biết non cao, vượt sông mới thấy sông rộng đó con

Màu xanh, cứ thế kéo dài qua các làng Uy Viễn, Tiên Điền1 rồi cứ theo xứ thơ ấy, màu xanh chảy ra cửa Hội hòa với biển Đông

Đò đổ đoàn người lên bờ Họ đứng lại dưới Cây Da Lách, mốc chia địa giới hai tỉnh để sửa sang lại hành

lý mà chính thức bước vào cuộc hành trình Như để tiễn những người ra đi được chân cứng đá mềm, người chú họ chỉ tay về phương Nam mà nói:

- Xưa, Nghệ - Tĩnh là một, cùng là đất Hoan Diễn

- Thế cũng còn là đất tỉnh nhà đây, thôi ta lên đường

Bà mẹ nói vậy rồi quay lại:

- Chào các chú và các cậu, cháu đi

Không biết tự bao giờ, cậu Cung đã đứng sẵn trên một mô đất cao, tay vẫy vẫy, miệng cười Người chú chạy lại ôm cháu vào lòng và đặt lên trán cậu một cái hôn Cậu chạy vượt lên, bước đi trước Đoàn người đưa tiễn đứng nhìn theo mãi _

1 Làng Uy Viễn nay thuộc xã Xuân Giang, làng Tiên Điền nay thuộc thị trấn Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh

Hà Tĩnh Uy Viễn là nơi sinh Nguyễn Công Trứ; Tiên Điền

là quê nội đại thi hào Nguyễn Du

Đoạn đường men theo chân núi khá dài Cậu

Cung hỏi:

- Núi này là núi gì mà nhiều đỉnh thế mẹ?

- Ta quen gọi là Ngàn Hống Chính tên nó là

núi Hồng

- Sao lại gọi là núi Hồng?

- Vào một ngày đã lâu lắm, một đàn chim hồng

bay về, hẹn mỗi con đậu lên một đỉnh Tiếc là núi

có chín mươi chín đỉnh mà đàn chim hồng thì đủ

một trăm con nên chúng cứ chao liệng mãi mà

không chịu đậu xuống Vì lẽ đó mà nơi đây chẳng

thành đế đô Người xưa nói vậy!

- Thế ngọn núi bên kia sông mà ta đã đi qua là

núi gì? - Cậu bé hỏi lại mẹ rồi nhìn lên những đỉnh

non trùng điệp tận chân mây

Bà mẹ nhìn con Bà bỗng nhớ lại những chuyện

kể xung quanh lớp học của cha thuở trước, khi tóc

bà còn để trái đào Tiếng bà vẫn nhỏ nhẹ:

- Tên của nó là núi Quyết

- Nó còn có tên nào khác nữa không hả mẹ?

Bà mẹ suy nghĩ một lát rồi tiếp:

- Núi Quyết còn có tên là Phượng Hoàng con ạ!

Lại một câu hỏi mới của người con và bà mẹ lại

trả lời niềm nở:

- Mẹ được nghe ông ngoại kể hồi mẹ còn con gái

Chim Phượng là tên của một nhánh núi Quyết

Nhưng có một ngày vua Quang Trung đã nghỉ ngựa

nơi đây Đến chào ngài có cả những cụ già nhớ dai

vị vua áo vải, người xứ Nghệ mình cũng gọi núi Quyết là Phượng Hoàng

Câu chuyện đời xưa mẹ kể đã nâng bổng bước chân của những người con Chẳng mấy chốc mà

đã qua Vọt, qua Nghèn Đường đi vào thật trập trùng kỳ thú Trước mắt đã là đèo Ngang, sông Gianh đôi bờ tít tắp Núi cao sông sâu và ruộng đồng muôn vẻ An tâm vững bước, đường xa hóa gần Xa xa là phá Tam Giang, phá Cầu Hai và Cửa Thuận mênh mang trời biển Thành phố sông Hương như một cánh tay mẹ hiền vẫy gọi:

“Ai vô x ứ Huế thì vô”

Cậu Cung đi bên mẹ, qua các ngõ phố, qua những chùa tháp, những cổng thành với lối kiến trúc cổ dịu dàng, trầm mặc Dòng sông Hương tư lự soi bóng cả cuộc sống của thành Huế đang bị xáo trộn, đổi thay

_

1 Đoạn cuối của sông Lam

Bên cạnh những bộ đồ Âu đúng mốt, những mũ

cánh chuồn, những áo thụng lam, bài ngà, màu xứ

sở ở đây vẫn là những tấm áo nâu đồng lầm bạc vai,

phai sắc của những người dân lao động đói nghèo

Người Pháp thực sự đến đất này đã hơn mười

năm Bên trong cái vỏ vàng son, Huế đang kiệt quệ

dần bởi chính sách bảo hộ của họ Huế không đổi

khác cảnh tối tăm lạc hậu Xã hội thực dân phong

kiến ở đây nặng nề hơn, nghiệt ngã hơn

Cậu Cung dừng lại trước một người hát dạo

Giữa những âm thanh hỗn độn của chợ búa, giọng

ông già lanh lảnh thảm thiết:

Từ ngày Tây lại, sứ sang

Vì đồng xu giác bạc thiếp với chàng xa nhau

Lòng ái ngại, bà mẹ bỏ nhẹ mấy đồng tiền vào

chiếc nón của người hành khất Bà không nhìn vào

ông già mà lại nhìn con Cậu bé nhận ra trong

những cái chớp mắt của mẹ có cả nỗi xót thương và

lòng căm giận

Huế vẫn sống sức sống của một thành phố miền

Trung Lửa Cần Vương bùng lên từ đây đã hơn

mười năm lan tỏa, rực cháy Cho đến ngày cậu

Cung vào Huế, nơi vùng rừng núi Nghệ - Tĩnh,

nghĩa quân Phan Đình Phùng vẫn làm chủ và

ngoài Bắc, phong trào nông dân Yên Thế vẫn còn

là “m ột chấm đen ở đằng chân trời” trước con mắt

người Pháp

Xương máu của lớp người đi trước sẽ kết thành

cái mầm cho phong trào sau Huế vẫn thở hơi thở

đã diễn ra Cụ Phan vào đây sau khoa thi Đinh Dậu

(1897) Bài phú “Tôn hòn đá làm anh” với những

câu văn thần:

Lấp biển, món nợ phải đền chưa quên cùng bác

Vá trời, chút công cần có may được gặp anh

Bài phú đã làm cho tiếng tăm của cụ nổi hẳn lên ngay cả trong lớp quan lại cao cấp Cụ đã tranh thủ được lòng người

Ông Sắc và ông Phan cùng là một lớp học trò đã trải một phần đời ít nhiều giống nhau thì việc gặp

gỡ của họ - những người đồng học, đồng hương ở nơi

xa làng, xa tỉnh này thật là điều quý giá Đối với cậu Cung, giữa căn nhà của bố mẹ và nơi ông Phan ngồi dạy học không có gì là xa cách

CĂN NH CẠNH VIỆN ĐÔ SÁT

ấp lại trang sách đang học, ông Sắc phải

trả lời ngay câu hỏi của người con trai nhỏ

Ông nói:

- Phải rồi, bốn tháng mà thay đổi những ba ông

vua là chuyện chẳng lành1 Triều Nguyễn chưa bao

giờ đổ nát đến thế

Ông Sắc cứ phải trả lời không biết bao nhiêu câu

hỏi do cậu Cung đặt ra Mới ngày nào cậu theo các

bạn đi xem vua Trong đám người háo hức chen lấn

ở cửa Ngọ Môn, tuy đã có chú Lần làm thợ cưa ở cùng

xóm bế cao lên, cậu chỉ nhìn thấy được vành khăn

vàng của vua Về nhà, cậu hỏi mẹ:

- Sao vua không đội mũ dát ngọc cho đẹp mà lại

chít khăn vải vàng hả mẹ?

- Đã là vua thì cái gì chẳng có, nhưng vua chỉ

chít khăn vàng, đó là lệ của triều đình con ạ!

- Thế ngoài vua, có ai được chít khăn vàng

Lại đến lượt cậu Cung ngạc nhiên:

- Thế sao lại có những chú lính lấy vải vàng quấn dưới cổ chân?

Sợ câu hỏi lạ kỳ ấy lọt ra ngoài, bà mẹ vội ôm con vào lòng bảo:

- Con ơi, đừng nói thế

Bà vừa sung sướng, vừa lo âu

Đêm nay cũng thế Trả lời câu hỏi này, ông Sắc phải hạ thấp giọng, mặc dầu nơi đây đã thật khuất vắng

Căn nhà của ông nằm phía sau Viện Đô sát Nguyên đó là một căn nhà kho cũ của lính Một nơi

ở chật hẹp tối tăm mà ông Sắc đã phải mất không biết bao nhiêu công sức mới tạo ra Ánh đèn dầu ban đêm khó mà rọi qua khỏi những bức tường thô nặng, nhưng ông vẫn sợ tai vách mạch dừng Bà Loan cũng phải nhè nhẹ tay thoi để lắng nghe Giọng người cha đắn đo, trầm trầm:

- “B ốn tháng ba vua ”, thật người ở ngôi quá

ngắn không bù lại kẻ trị vì quá lâu như Tự Đức Ông ta là Hồng Nhậm Nhậm giành ngôi của anh

là Hồng Bảo Bảo bất bình nổi lên chống đối, Nhậm giết đi Thế là “Từ ngày Tự Đức lên ngôi, loạn bốn

phương trời nghiêng ngả núi sông” Vì cái triều

đình của ông ta mà nước nhà mất vào tay lũ Tây dương Buổi tống táng ông ta cũng là buổi giặc tràn lên cướp kinh đô

Ông Sắc ngừng lại nhấp một ngụm nước nóng

và tiếp:

- Sau buổi tống táng muộn màng ấy, việc phế kẻ

này, lập người khác bày ra như trò trẻ con Một

triều đình như thế thì có đủ sức chống chọi với ai

và làm được cái gì? Duy chỉ có vua Hàm Nghi

Nói đến đó, người cha lại đặt tay lên trán như

nhớ về một thời nào khác hẳn làm cho bà mẹ và

các con càng sốt ruột đợi chờ Tiếng người cha vẫn

chậm rãi:

- Vua nước Nam bây giờ là tay sai của giặc

Không làm được chức phận đó, vua sẽ bị phế truất

hoặc bị đi đày Nước đã mất thì vua cũng chỉ là thân

trâu ngựa mà thôi

Đêm đã khuya Bà Loan bảo hai cậu: “Thôi ngủ

đi các con!” Vâng lời mẹ, nhưng cậu Cung thấy khó

ngủ quá Từ mặt nước sông Hương dịu mát đưa đến

căn phòng nhỏ bé của cậu một điệu mái nhì da diết,

bồi hồi:

Đò từ Đông Ba, đò qua Đập Đá

Đò về Vĩ Dạ, thẳng ngã ba Sềnh

Lờ đờ bóng ngả trăng chênh

Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non

Tuy cảnh nhà bận bịu, bà Loan vẫn cố sắp xếp

công việc để cậu Cung có được những giờ vui chơi

thoải mái với bạn bè

Từ một làng nhỏ ở miền Đông Nam Bộ, bà Huệ

Minh, người sống cùng thời với cậu Cung ở Huế, kể lại:

ra những trò chơi mới, thu hút mọi người vào cuộc Phải nói, tuy ít tuổi hơn nhiều bạn nhưng cậu Cung thông minh và hóm hỉnh hơn cả Nơi Phu Văn Lâu, cậu thích ngồi ở bậc đá thứ nhất Khi có người bảo cậu ngồi lên phía trước, cậu mỉm cười lắc đầu

Về sau vì những khó khăn của gia đình, cậu phải theo cha về Nghệ Mệ nhớ là từ ngày vắng cậu, bọn trẻ trong thành nội thiếu hẳn một người bạn tốt mà không một ai có thể bù vào chỗ thiếu đó

Nhưng việc đời đã xẩy ra không biết bao nhiêu chuyện làm thay trời đổi đất Mệ không ngờ có ngày, cái ngai vàng của triều Nguyễn lại sụp đổ mà người dẫn lối đưa đường tạo nên sự đổi thay hợp với lòng người ấy lại chính là cậu

bé Nguyễn Sinh Cung, một cậu bé đã từng đi bắt bướm trong vườn Thượng uyển và đào dế gáy dưới chân Hoàng thành

Sau những buổi vui chơi trở về, bao giờ cậu Cung cũng được người mẹ phúc hậu của mình chào đón Nhưng những ngày cậu Cung được sống với

mẹ thật quá ngắn ngủi

Khoa thi Hương Canh Tý1 sắp mở, đem đến cho

gia đình cậu Cung một tin không vui Thân phụ của

cậu phải đi làm sơ khảo2 ở trường Thanh

Cảnh sống của gia đình cậu lúc đó tuy thiếu

thốn, nhưng cũng yên ổn Ông Sắc ngoài khoản phụ

cấp của trường Quốc Tử Giám còn kèm thêm một vài

học trò để có tiền dầu, tiền giấy Tuy thế, mọi chi phí

vẫn trông vào tiền công dệt lụa của bà Loan là chính

Cuộc sống vật chất như vậy là đắp đổi, thiếu thốn

nhưng đời sống tinh thần thì khá phong phú Lời đọc

sách, tiếng ngâm thơ sang sảng đạo nghĩa của cha,

giọng kể chuyện nhẹ nhàng thấm sâu của mẹ và

cuộc sống lao động đấu tranh cần mẫn, quật cường

ở đất đế đô, tất cả đang được gạn lọc để nuôi dưỡng

tâm hồn trẻ thơ Gần 5 năm sau khi vào Kinh, mẹ

đã sinh thêm một em trai Cảnh sống tuy có túng

bấn nhưng càng vui vẻ

Bấy giờ, trước chuyện ông Sắc phải đi xa, gia

đình cũng bàn bạc nhiều về đường hơn lẽ thiệt Ông

Sắc nói:

- Tôi đi một mình không sao, nhà sức yếu, bé

Xin còn thơ yếu, phải để hai anh nó cùng ở nhà để

Hai bên cứ nhường nhịn nhau mãi nhưng rồi ông cũng làm theo ý bà

Ông Sắc phải ở lại ngoài Thanh quá lâu vì công việc của kỳ thi kéo dài Ở Huế, bà Loan ốm nặng và bệnh tình cứ ngày một nguy kịch Mắt cậu Cung đã cứng đờ và đỏ mọng Đêm ấy, khi đã khuya lắm, chú Lần lấy làm hốt hoảng, kiên quyết bảo: “Cháu phải ngủ đi một tý không rồi cũng ốm luôn thì khốn!” Cậu Cung vẫn chưa chịu nghe Các má, các

cô bác bên láng giềng phải nói thêm mãi cậu mới chịu lên phản nằm ôm lấy em Nhưng cậu không thể yên giấc

Cậu phải nấc lên đau đớn đến cùng cực Người

mẹ đã trút hơi thở cuối cùng sau khi mải đau đáu nhìn con và như gửi vào cái nhìn không bao giờ có lại ấy nữa tất cả hy vọng của đời mình!

Nhìn dải khăn đại tang trên mái tóc xanh của một cậu bé lên mười, lòng ai cũng đau như cắt

Từ đó, ngày ngày cậu phải bế em đến các gia đình quen biết còn nuôi con nhỏ để xin sữa cho em bú Đêm đến, các cô, các bác, những người đã chu tất đưa bà mẹ trẻ đến nơi yên nghỉ cuối cùng bây giờ lại thay nhau đến săn sóc gia đình cậu Cung Cậu cảm động tiếp nhận mối tình ruột thịt ấy Cùng các cô, các má, đêm đêm cậu vẫn ít ngủ để canh giấc cho em