Cẩm nang hỏi đáp về tư vấn tâm lý cho học sinh trung học cơ sở (Tài liệu dành cho giáo viên và cán bộ quản lý trường học)

Untitled CẨM NANG HỎI ĐÁP VỀ TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ (Tài liệu dành cho giáo viên và cán bộ quản lý trường học) (Tài liệu dự án “Chúng tôi Có thể”) Hà Nội, tháng 3/2021 BỘ GIÁO DỤC[.]

CẨM NANG HỎI - ĐÁP

VỀ TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

(Tài liệu dành cho giáo viên và cán bộ quản lý trường học)

(Tài liệu dự án “Chúng tôi Có thể”)

Hà N ội, tháng 3/2021

M ọi ý kiến, quan điểm thể hiện trong tài liệu là những phân tích mang tính chuyên môn của

MỤC LỤC

LGBT Đồng tính nữ (Lesbian), Đồng tính nam (Gay), Song tính

(Bisexual), Chuyển giới (Transgender) LGBT là chữ cái đầu

của các từ tiếng Anh LGG Lồng ghép giới

LTQĐTD Lây truyền qua đường tình dục

PBĐXVG Phân biệt đối xử về giới

LỜI NÓI ĐẦU

Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là giai đoạn quá độ, chuyển tiếp từ trẻ

em sang người lớn với rất nhiều những chuyển biến tâm lý đa dạng và phức tạp

Sự xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành do kết quả biến đổi mạnh

mẽ của ý thức và tự ý thức, của nội dung và hình thức hoạt động học tập, của

mối quan hệ ứng xử với người lớn, với bạn bè, của tính tích cực xã hội ở các em Điều này làm cho các em luôn tò mò, thích khám phá thế giới, tích cực trong

học tập và thích tự lập cũng như độc lập các hoạt động xã hội Tuy nhiên, do sự

hiểu biết còn nhiều hạn chế nên các em gặp không ít khó khăn trong học tập, tu dưỡng, cũng như quan hệ ứng xử với thầy cô giáo, với người lớn và bạn bè theo

kỳ vọng, yêu cầu của gia đình, nhà trường và xã hội Điều đó có thể dẫn đến tâm

lý bi quan đối với bản thân và với người khác Do vậy, những học sinh ở lứa tuổi này đều cần có sự giúp đỡ của người lớn để có thể ứng phó được với

“khủng hoảng” tâm lý trong quá trình phát triển và hoàn thiện nhân cách Điều

này có nghĩa là học sinh ngày nay đang có nhu cầu được tư vấn tâm lý học đường

Cùng với cuốn tài liệu tư vấn tâm lý cho học sinh trung học cơ sở, Cẩm nang Hỏi - Đáp về tư vấn tâm lý cho học sinh THCS bao gồm 45 câu hỏi được

tổng hợp trong quá trình làm công tác tư vấn, được trình bày một cách ngắn gọn, súc tích để đảm bảo mọi người dễ đọc, dễ hiểu Cẩm nang Hỏi - Đáp về tư vấn tâm lý cho học sinh THCS ra đời với mong muốn được hỗ trợ quý phụ huynh, giáo viên về một số trường hợp cụ thể trong công tác tư vấn thường gặp để thầy

cô và phụ huynh tham khảo

Trong quá trình biên soạn tài liệu không tránh khỏi những thiếu sót, chúng tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các nhà quản lý, giáo viên, các tư vấn viên ở cộng đồng để hoàn thiện hơn Các ý kiến góp ý xin

gửi về Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo, số 35 Đại Cồ Việt, Hai Bà Trưng, Hà Nội

Xin chân thành cảm ơn!

Nhóm tác gi ả

C ẨM NANG HỎI - ĐÁP

PH ẦN 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

I TÓM T ẮT LÝ THUYẾT

1 M ột số khái niệm cơ bản

Tư vấn là một quá trình thiết lập mối quan hệ giữa người tư vấn và đối tượng được tư vấn bằng cách trao đổi, đối thoại, gợi mở, lắng nghe, thấu hiểu những suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của đối tượng nhằm hỗ trợ, giúp đỡ, cải thiện những búc xúc, khó khăn bằng cách giúp đối tượng tự đưa ra những quyết định để

giải quyết những vấn đề của chính mình

Tham vấn là một quá trình trợ giúp tâm lý, trong đó người tham vấn sử dụng kiến thức, kỹ năng nhằm trợ giúp thân chủ nhận thức được bản thân, vấn đề và nguồn

lực của mình để giải quyết vấn đề của mình theo hướng tích cực

Hướng dẫn trong tư vấn là hoạt động của nhà tư vấn và thân chủ giúp thân chủ tăng hiểu biết về bản thân và hoàn cảnh của mình Nhà tư vấn phải sàng lọc các nguyện vọng cùng thân chủ, thu thập các thông tin có liên quan (đến thăm nhà, hội ý…), trải nghiệm trực tiếp các vấn đề của họ Giúp thân chủ nhận thức được các nguồn lực và các hạn chế của mình Giúp thân chủ phân mảng các vấn đề, xác định được vấn đề, việc nào nên làm trước, việc nào quan trọng nhất, và giúp thân chủ lập

ra kế hoạch mang tính khả thi (hành vi), khuyến khích họ thực hiện theo kế hoạch do

họ tự đề ra; Giúp thân chủ đánh giá kết quả (trong mỗi buổi tư vấn và cả quá trình tư vấn)

Tư vấn tâm lý học đường (TVTLHĐ) là hoạt động trợ giúp tâm lý cho HS,

giúp HS khai thác được tiềm năng và nâng cao khả năng tự giải quyết những khó khăn tâm lý trong học tập, quan hệ xã hội, định hướng nghề nghiệp; dự báo và phát hiện sớm những khó khăn tâm lý ở HS; phát triển các chương trình phòng ngừa, can thiệp thích hợp cho HS

2 Nội dung, nhiệm vụ, hình thức tư vấn tâm lý học đường cho HS THCS

2.1 Nội dung

năng lực xã hội cho HS: kỹ năng thích ứng với môi trường học đường; giao tiếp ứng xử với cha mẹ, thầy cô; tâm sinh lý tuổi dậy thì; tình bạn khác giới, tình yêu; kỷ luật lớp học; kỹ năng phòng tránh xâm hại tình dục; hướng học và hướng nghiệp … Đối với nhóm HS nằm trong nhóm can thiệp (nhóm nguyên nhân xuất phát từ nhà trường: vấn

đề liên quan đến học tập và quan hệ bạn ngang hàng) và nhóm can thiệp (nhóm nguyên nhân xuất phát từ yếu tố xã hội bao gồm các môi trường sống xung quanh HS và các yếu tố truyền thông) thì tùy theo vấn đề của HS mà GV có những kế hoạch và chương trình phù hợp với từng em nhằm tác động đến cả 3 lĩnh vực: Nhận thức, thái độ và hành

vi

2.1.2 Đối với phụ huynh: TVTLHĐ tập trung vào các chương trình nâng cao

năng lực của các bậc cha mẹ: kỹ năng giúp con thích ứng với môi trường học đường; làm bạn cùng con tuổi trăng tròn; kỷ luật tích cực; kỹ năng phòng tránh XHTD của trẻ; giúp con chọn trường, chọn nghề Đối với nhóm phụ huynh có con nằm trong nhóm can thiệp nguyên nhân xuất phát từ nhà trường và nhóm can thiệp nguyên nhân xuất phát từ yếu tố xã hội thì tùy theo vấn đề của HS mà GV có những kế hoạch và chương trình phối hợp nhằm phối kết hợp hiệu quả trong việc hỗ trợ tâm lý cho HS

HS; kỹ năng phòng tránh XHTD; hướng học và hướng nghiệp … là những nội dung cần thiết nhằm giúp GV có những phương pháp làm việc phù hợp với HS, phụ huynh,

đặc biệt là sự kết nối giữa các lực lượng giáo dục trong việc xây dựng môi trường học đường an toàn, thân thiện và bình đẳng cho HS

- Tổ chức hoặc tư vấn tổ chức các hoạt động giáo dục, hướng nghiệp xây

dựng môi trường học học tập thuận lợi cho sự phát triển nhân cách của HS

- Tư vấn tác động giáo dục cho những người có tác động tiêu cực đến HS

hoặc khó khăn trong giáo dục HS

- Tư vấn, tham vấn cho HS có khó khăn tâm lý làm giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh

2.3 Hình thức tư vấn tâm lý học đường cho học sinh

- Tư vấn trực tiếp: mặt đối mặt (face to face)

- Tư vấn gián tiếp: Tư vấn qua mạng (E- mentoring)

- Tư vấn nhóm

- Tư vấn cá nhân (giữa nhà TVHĐ và HS cần tư vấn)

- Tư vấn cộng đồng

3 Các nguyên tắc cơ bản trong tư vấn tâm lý học đường

- Nguyên tắc tôn trọng tôn trọng và lắng nghe tích cực

- Nguyên tắc tự nguyện của đối tượng được tư vấn

- Nguyên tắc giá trị trung lập

- Nguyên tắc bảo mật thông tin

II M ỘT SỐ CÂU HỎI - ĐÁP

Câu 1: Nh Tâm lý học đường - họ l ai?

Trả lời:

Nhà tâm lý học đường là một nhà sư phạm được cấp bằng đào tạo về tham vấn học đường với những kỹ năng chuyên biệt để hỗ trợ việc học, nhu cầu phát triển cá nhân, xã hội và nghề nghiệp của HS

các nước phát triển, nhà tâm lý học đường (School sychologist) là thành phần không thể thiếu trong hệ thống trường học Nhiệm vụ chính của họ là giúp

HS thành công trong học tập, xã hội và đời sống tình cảm Ngoài ra họ còn phối hợp với giáo viên, phụ huynh, các nhà chuyên môn khác nhằm tạo môi trường học tập an toàn, lành mạnh cho tất cả HS

Câu 2: Tôi không ph ải là nhà tâm lý học đường có bằng cấp chuyên môn được đ o tạo trong trường đại học, tôi chỉ là giáo viên thì có thể làm công tác tư vấn tâm lý cho HS được không?

Trả lời:

Tư vấn tâm lý học đường là quá trình trợ giúp tâm lý cho học sinh, giáo viên, cán bộ trong trường học và phụ huynh, trong đó nhà tư vấn sử dụng kiến thức, kỹ năng nhằm trợ giúp thân chủ nhận thức được bản thân, vấn đề của mình

để giải quyết vấn đề đó theo hướng tích cực

Theo quy định tại khoản 2 Điều 8 Thông tư số 31/2017/TT-BGDĐT ngày 18/12/2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn thực hiện công tác tư vấn tâm

lý cho học sinh trong trường phổ thông thì “Cán bộ, giáo viên kiêm nhiệm công tác

tư vấn cho học sinh phải là người có kinh nghiệm và được đào tạo, bồi dưỡng về chuyên môn, nghiệp vụ tư vấn tâm lý (có chứng chỉ nghiệp vụ tư vấn tâm lý học đường theo chương trình do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành)”

Câu 3: Nh ững yếu tố n o đảm bảo sự thành công của quá trình tư vấn cho h ọc sinh?

Tr ả lời:

Những yếu tố đảm bảo sự thành công của quá trình tư vấn bao gồm:

1 Tôn trọng học sinh:Nhà tư vấn phải đảm bảo giữ bí mật, không tiết lộ thông tin về học sinh nếu chưa được học sinh đồng ý

- Tôn trọng học sinh, bất kể họ là ai và họ có vướng mắc gì Chấp nhận mà không phán xét

- Phải kiên trì lắng nghe để hiểu rõ nhu cầu và mong muốn của học sinh

- Đặt mình vào hoàn cảnh của học sinh để hiểu các em nghĩ gì, muốn gì và làm thế nào để giúp các em

- Muốn tư vấn có hiệu quả cần xây dựng mối quan hệ thoải mái, tin cậy, cởi

mở, tôn trọng giữa nhà tư vấn và học sinh

2 Cung cấp thông tin chính xác và rõ ràng:

- Cần cung cấp những thông tin chính xác mà học sinh muốn biết, cần biết, bao gồm cả những yếu tố không thuận lợi và nguy cơ

- Sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, tránh dùng thuật ngữ chuyên môn gây khó hiểu cho học sinh Khuyến khích học sinh hỏi lại, sau đó giải thích rõ hoặc hẹn lần sau trả lời

- Trước khi kết thúc tư vấn cần hỏi lại xem học sinh đã hiểu đúng chưa, còn

gì chưa rõ Nhắc lại hoặc tóm tắt những gì học sinh cần biết hoặc cần làm Hẹn gặp lại nếu cần

3 Những việc cần tránh khi tư vấn:

- Tránh không cho học sinh biết những thông tin gây lo lắng cho các em một cách không cần thiết

- Tránh thực hiện tư vấn ở những nơi có người khác nhìn thấy, nghe thấy được

- Tránh chỉ trích, phê phán học sinh

- Tránh áp đặt ý kiến lên học sinh

Câu 4 Tôi c ần lưu ý điều gì khi thực hiện tư vấn nhóm?

phản hồi, hỗ trợ của nhau và của nhà tư vấn

Khi thực hiện tư vấn nhóm, nhà tư vấn cần lưu ý:

1 Thiết lập nội quy cho nhóm Các nội quy cần rõ ràng và dễ nhớ

2 Giữ vững số lượng lý tưởng của nhóm từ 6 đến 8 (có trường hợp có thể 12) thành viên trong một nhóm và lựa chọn thành viên một cách phù hợp (độ tuổi,

giới tính)

3 Địa điểm tiến hành tư vấn nhóm cần yên tĩnh, rộng để có thể tổ chức trò chơi hoặc di chuyển dễ dàng Sử dụng các sinh hoạt tập thể, trò chơi, hoạt động nghệ thuật để các thành viên cảm thấy thư giãn và thoải mái khi tham gia vào tư

vấn nhóm

4 Khi tư vấn, các thành viên ngồi thành vòng tròn để tăng cường giao tiếp, tương tác với nhau Chú ý tới những biểu hiện bằng lời và cả không lời của các thành viên trong nhóm và phản hồi một cách phù hợp

5 Nhà tư vấn cần nhận thức được các giai đoạn khác nhau của sự phát triển nhóm trong quá trình tư vấn (giai đoạn hình thành, xung đột, hòa giải, thực hiện,

kết thúc)

6 Sử dụng các phương pháp tư vấn nhóm để giúp các thành viên tạo nên

những tiến bộ trong cuộc sống của họ như giao nhiệm vụ ở nhà (ví dụ như yêu cầu

mỗi thành viên đặt ra các mục tiêu cần đạt được trong tuần tới và kiểm tra từng học sinh vào tuần tới xem các em đã thực hiện những mục tiêu đó như thế nào)

7 Không chia sẻ kinh nghiệm và cảm nghĩ của bản thân về vấn đề của học sinh Khuyến khích các thành viên thể hiện cảm xúc và suy nghĩ của họ bằng cách xây dựng bầu không khí tâm lý cởi mở, thân thiện mà không có sự phê bình, bình

luận và phán xét ý kiến của bất cứ thành viên nào

Câu 5 Để l m tốt việc giáo dục giá trị cho học sinh, bản thân giáo viên cũng cần phát triển những giá trị của chính mình Vậy tôi cần l m gì để thực hiện được mục tiêu n y?

Trả lời:

Dưới đây là một số gợi ý để giáo viên phát triển chính giá trị của bản thân:

1 Thầy/cô hãy hình dung về một người mà mình yêu quý hay ngưỡng mộ

Đó có thể là một người giáo viên, một người nổi tiếng, một người thân hoặc ngay

cả học sinh, người đem lại cho chúng ta những điều đáng học hỏi người đó có những phẩm chất/ giá trị đáng quý nào? Việc nhận thấy những giá trị đáng quý ở một người nào đó cũng chính là quá trình chúng ta đang tự hình thành và bồi dưỡng hệ giá trị cá nhân của chúng ta

2 Hãy tự làm phong phú đời sống tinh thần bằng những bài hát/ bài thơ/bản nhạc/câu chuyện giàu ý nghĩa với thông điệp tích cực về cuộc sống Lắng nghe

chính mình, để ý đến những cảm xúc của mình khi thưởng thức những điều tốt đẹp

mà cuộc sống mang lại sẽ giúp chúng ta làm giàu những giá trị tích cực ở bản thân

3 Hãy tìm kiếm những câu chuyện cảm động, những hành động tử tế hoặc những tấm gương tốt trong cuộc sống Thử đặt vị trí của chúng ta vào hoàn cảnh của họ để tìm thấy những điều tốt đẹp, đáng trân trọng trong cuộc sống Việc này

sẽ giúp bạn xác định được điều gì là quan trọng hoặc có ý nghĩa nhất đối với bạn

4 Nói chuyện với mọi người thuộc mọi lứa tuổi Thảo luận với bạn bè, người thân trong gia đình, đồng nghiệp và cả những học sinh của mình về những vấn đề mình quan tâm Học cách lắng nghe những người khác và cố gắng hiểu vấn

đề bằng quan điểm của họ, đó là cách chúng ta học được sự thấu cảm và không phán xét những điểm khác biệt ở người khác

5 Hệ giá trị còn được hình thành qua trải nghiệm thực tế Khi chúng ta làm một việc gì đó có ý nghĩa đối với những người khác, đó là cách tốt nhất chúng ta được tận hưởng niềm vui, hạnh phúc hơn bất cứ lúc nào Bạn chỉ có thể trao yêu thương, trao hạnh phúc cho người khác khi bạn sở hữu chúng

Câu 6: M ột chuyên gia tư vấn tâm lý trong trường học cần phải tuân

1 Nguyên tắc bảo mật thông tin

2 Nguyên tắc tôn trọng và lắng nghe tích cực

3 Nguyên tắc giá trị trung lập

4 Nguyên tắc tự nguyện của đối tượng được tư vấn

Nếu nhà tư vấn tâm lý học đường vi phạm một trong những nguyên tắc trên cũng tức là vi phạm những nguyên tắc nghề nghiệp của một chuyên gia tư vấn tâm

Thứ nhất, họ phải là người có kiến thức về quá trình phát triển tâm lý ở

người: nhận thức, cảm xúc và hành vi của con người

Thứ hai, họ phải là người có khả năng giao tiếp, lắng nghe cũng như biết

cách khai thác các cảm xúc, nhận thức và các biểu hiện của thân chủ Họ được đào tạo cơ bản về kỹ năng tham vấn cũng như các lớp học dành cho việc trợ giúp tâm

lý cho thân chủ Họ cũng là người có những phẩm chất đặc biệt dành cho người làm tham vấn như khả năng chấp nhận, khả năng thấu cảm, sự trung thực…

Do vậy độ tuổi hay trải nghiệm của nhà tư vấn có ảnh hưởng nhưng không phải là yếu tố quan trọng nhất quyết định mức độ thành công của hoạt động tư vấn tâm lý

Câu 8: Với tư cách l một nhà tư vấn tâm lý cho học sinh, tôi c thể biết được suy nghĩ của người khác?

Trả lời:

Công tác tư vấn tâm lý cũng là một lĩnh vực nghề nghiệp liên quan đến tâm

lý con người Để tìm hiểu tâm lý người khác, đặc biệt là thân chủ của mình, nhà tư

vấn tâm lý cần được đào tạo nhiều kỹ năng như kỹ năng quan sát, kỹ năng đánh giá - phát hiện vấn đề, kỹ năng hiểu tâm lý người khác để có thể có thể đưa ra

những kết luận đúng đắn về đặc điểm tâm lý và những khó khăn của thân chủ Do

vậy, nếu là một nhà tư vấn tâm lý, bạn sẽ có thể nhạy cảm hơn, tinh tường hơn trong nhận biết tâm lý người khác, nhưng không có nghĩa là nhà tư vấn có thể biết được hoàn toàn tâm lý người khác như đôi khi chúng ta vẫn lầm tưởng Họ cần sử

dụng các bộ công cụ như trắc nghiệm, thang đo và bằng nhiều phương pháp trò chuyện, quan sát v.v để thu thập thông tin phục vụ cho quá trình tư vấn tâm lý

Câu 9: Để giao tiếp với HS c hiệu quả, tôi cần chú ý đến những kỹ năng cụ thể n o?

Trả lời:

Để giao tiếp với HS được tốt GV cần lưu ý:

1 Chú ý đến cử chỉ phi ngôn ngữ như: ánh mắt, nét mặt, cử chỉ… Điều này rất quan trọng vì nó thể hiện sự nhã nhặn, tôn trọng của người giáo viên dành cho học sinh của mình

2 Lắng nghe tích cực trong giao tiếp với học sinh bằng cách tập trung vào câu chuyện của học sinh, đồng cảm với học sinh

3 Thể hiện sự an toàn, tin cậy trong quá trình giao tiếp bằng cách không phán xét, không đưa ra mệnh lệnh, không đưa ra lời khuyên, giảng giải đối với các

em

4 Khuyến khích học sinh nói ra những vấn đề các em đang quan tâm hoặc những khó khăn của các em bằng cách làm cho các em hiểu thông điệp: “Cô luôn sẵn sàng lắng nghe và chia sẻ những khó khăn của em”

5 Tôn trọng những quan điểm, suy nghĩ của học sinh cho dù có thể suy nghĩ

đó không phù hợp với mình Có thể gợi ý cho học sinh nghĩ theo chiều hướng tích cực bằng những câu hỏi “Em đã từng nghĩ đến một phương án khác cho sự việc này chưa?”, “Nếu là bạn khác, bạn ấy sẽ nghĩ như thế nào về vấn đề này nhỉ?” thay

vì đưa ra lời khuyên cho học sinh

Câu 10 : Tôi chưa biết mình cần giáo dục những kỹ năng sống nào cho

HS THCS?

Trả lời:

Hệ thống kỹ năng sống bao gồm nhiều kỹ năng, cụ thể chia làm 3 nhóm chính sau: Nhóm kỹ năng xã hội bao gồm những kỹ năng (kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thảo luận nhóm, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng hiểu người khác…), nhóm kỹ năng học tập và làm việc gồm (kỹ năng tự học; kỹ năng đọc, nghe, ghi nhớ, ghi chép; kỹ năng làm việc nhóm; kỹ năng lập mục tiêu, kế hoạch…), nhóm kỹ năng

hiểu bản thân gồm (kỹ năng nhận thức bản thân, kỹ năng quản lý cảm xúc)

Để việc giáo dục kỹ năng sống đáp ứng được nhu cầu của HS, GV có thể sử

dụng phiếu khảo sát nhu cầu hoặc tìm hiểu những kỹ năng mà các em còn nhiều hạn chế để tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống phù hợp hơn

Câu 11: Tôi c ần phải làm gì khi học sinh nghĩ: “Những HS tìm đến phòng tham v ấn học đường đều l những HS “c vấn đề”?

Trả lời:

nước ta tham vấn tâm lý nói chung và tham vấn học đường nói riêng là lĩnh vực mới và phát triền tương đối muộn, đa số mọi người còn khá e ngại trong việc tiếp cận với các hoạt động này HS thông thường đều nhìn trước nhìn sau, lấy hết can đảm mới dám bước vào phòng tham vấn, dưới sự bảo đảm nhiều lần của nhà tham vấn mới dám bộc lộ tâm trạng, tình cảm thật của mình Vì trong mắt nhiều người, người đến phòng tham vấn là những người không bình thường,

có vấn đề về tâm lý hoặc bệnh tinh thần Thực ra, đại đa số những HS tìm đến phòng tham vấn học đường đều là những người có tâm lý bình thường Trong cuộc sống, các em gặp phải những vấn đề mà bản thân không thể giải quyết được như: vấn đề học tập, vấn đề trong giao tiếp, vấn đề trong tình yêu, trong quan hệ với gia đình, lựa chọn nghề nghiệp… Những vấn đề này là một bộ phận trong cuộc sống của chúng ta, việc tìm đến phòng tâm lý học đường cho thấy những HS này biết quan tâm, chăm sóc sức khỏe tinh thần của mình và có mục tiêu cuộc

sống tương đối cao, hy vọng thông qua việc tham vấn để tự hoàn thiện bản thân, không tránh né, phủ nhận vấn đề

Để tránh những suy nghĩ sai lầm của HS về vấn đề trên, bản thân mỗi người giáo viên trong nhà trường đều cần có nhận thức đúng đắn về vai trò của tư vấn tâm lý đối với việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho HS Từ đó lan tỏa những giá trị này đến học sinh để các em hiểu rằng, chăm sóc về mặt tinh thần, tâm lý là cần thiết cho bất cứ ai trong chúng ta, cũng giống như chăm sóc sức khỏe cho cơ thể con người vậy

Câu 12: Th ầy/Cô giáo tham gia công tác tư vấn học đường trong nhà trường cần đáp ứng được những yêu cầu gì?

2 Có khả năng tạo dựng niềm tin đối với học sinh Niềm tin của HS trong quá trình tư vấn có ý nghĩa quyết định kết quả cuộc tư vấn Điều gì sẽ xảy ra nếu

HS không nói ra những suy nghĩ thực sự của bản thân? Nhà tư vấn không thể trợ giúp các em nếu HS còn có tâm lý đề phòng, thiếu tin tưởng ở người trợ giúp cho mình Vì vậy, nhà tư vấn cần tạo dựng một bầu không khí tâm lý an toàn, chia sẻ, tôn trọng học sinh bằng các kỹ năng lắng nghe tích cực, kỹ năng phản hồi, kỹ năng đặt câu hỏi v.v…

3 Biết cảm thông, cởi mở: Nếu một nhà tư vấn biết cảm thông, chấp nhận những suy nghĩ của HS cho dù đó là những ý kiến trái ngược với quan điểm của nhà tư vấn, thì hẳn là HS đã tìm thấy được một nhà tư vấn chuyên nghiệp biết cảm thông, chia sẻ

4 Thành thực: Thành thực là một phẩm chất và yêu cầu cần có trong mọi mối quan hệ Trong các ca tư vấn, việc nhận diện đúng vấn đề của HS, đánh giá đúng những biểu hiện đó một cách không sai lệch và hiểu rõ năng lực trợ giúp của mình đến mức độ nào luôn cần đến sự thành thực của nhà tư vấn Thành thực cần được thể hiện trong suy nghĩ, trong ứng xử và trong cách trợ giúp của nhà tư vấn

5 Điềm đạm: Đây là phong cách đặc trưng của những nhà tư vấn tâm lý chuyên nghiệp Khi HS tìm đến nhà tư vấn với mong muốn được trợ giúp và chia

sẻ những khó khăn trong vấn đề mình gặp phải, các em sẽ mong muốn điều gì từ một người trợ giúp? Một nhà tư vấn có tâm lý cân bằng và thể hiện sự điềm đạm sẽ

dễ tạo thiện cảm và sự tin tưởng ở HS

Câu 13 : Quan điểm “GV phụ trách phòng tư vấn tâm lý học đường

sẽ giúp các GV khác trong nh trường trừng trị những HS chưa ngoan” c đúng không?

Trả lời:

Quan điểm trên rõ ràng là chưa phản ánh đúng chức năng của phòng tư vấn tâm lý học đường và chức năng của GV phụ trách công tác này trong nhà trường

Không có quan niệm về “HS chưa ngoan” trong công tác tư vấn tâm lý, nhà

tư vấn quan niệm đó là những HS đang gặp những khó khăn tâm lý và cần phải trợ giúp, hỗ trợ cho các em Công việc của nhà tư vấn là giúp các em nhận diện vấn đề

để hiểu mình, hiểu hoàn cảnh của mình và khó khăn của mình, từ đó có những suy nghĩ tích cực và đưa ra quyết định hợp lý, lành mạnh

Sử dụng từ “trừng trị” rõ ràng là một khái niệm khác xa bản chất của công tác tư vấn tâm lý Việc HS tự nguyện tìm đến hoặc được gửi đến phòng tham vấn tâm lý nhằm mục đích lắng nghe các em, hiểu được những suy nghĩ, tâm tư tình

cảm của các em chứ không phải các em được gửi đến phòng tham vấn để chịu một hình thức trừng phạt nào cả

Câu 14 : Tư vấn tâm lý ở trường l d nh riêng cho HS hay l cho cả các bậc phụ huynh?

Trả lời:

Mục đích của tư vấn tâm lý trong trường học là giúp đỡ HS và gia đình cũng

là một yếu tố quan trọng trong cuộc sống của HS Thực tiễn công tác tư vấn cho thấy, rất nhiều khó khăn tâm lý của học sinh xuất phát từ yếu tố gia đình như áp lực của bố mẹ đối với con cái, phong cách giáo dục con, kỹ năng làm bạn cùng con của bố mẹ v Muốn giúp HS tháo gỡ những khó khăn tâm lý của mình thì yếu

tố gia đình trong trương hợp này lại có ý nghĩa quyết định sự tiến triển của ca tư vấn Vì vậy, khi các bậc phụ huynh có nhu cầu trao đổi và cần sự trợ giúp, các bậc phụ huynh có thể đăng ký để được tư vấn Tuy nhiên, trong những trường hợp cần thiết, cán bộ tư vấn có thể giới thiệu các bậc phụ huynh đến các dịch vụ trợ giúp có hiệu quả hơn như đến phòng tham vấn gia đình, tham gia các lớp kỹ năng…

Câu 15 : Tôi cần lưu ý điều gì khi muốn đưa ra lời khuyên giúp HS giải quyết vấn đề của mình?

Tr ả lời:

Việc nhà tư vấn đưa ra lời khuyên cho HS luôn có tính hai mặt, nó không phù hợp vì có thể đặt người giáo viên hỗ trợ tâm lý ở vị trí cao hơn và sẽ thay đổi

bản chất của mối quan hệ hỗ trợ tâm lý

Việc đưa ra lời khuyên hợp lý sẽ có tác dụng khi lời khuyên đó thúc đẩy suy nghĩ, hành động hướng tới giải quyết vấn đề Đưa ra lời khuyên cho HS chỉ có ích trong một số trường hợp:

- Trong điều kiện khẩn cấp (ví dụ: có hành vi nguy hiểm, sử dụng ma tuý, bị

hiếp dâm, lạm dụng tình dục, quan hệ tình dục thiếu bảo vệ)

- Trong một số trường hợp khác: (1) Có kiến thức chuyên sâu, được đào tạo trong một lĩnh vực cụ thể mà HS đang phải đối mặt, (2) Hiểu sâu sắc về lịch sử và cuộc sống riêng tư của HS, (3) Có cùng một trải nghiệm với học sinh trong mỗi lĩnh vực nào đó…

Nhà tư vấn không đưa ra lời khuyên đối với những trường hợp: (1) Vi phạm vào giá trị, niềm tin, các giá trị văn hoá, giá trị gia đình của HS (2) Những vấn đề quan trọng có tính sống còn của HS như: có nên đi thi đại học hay ở nhà? (3)

Những học sinh có xu hướng phụ thuộc vào người khác (4) Khi HS hỏi về những

vấn đề mà không dự đoán được kết quả (5) Khi kết quả của lời khuyên sẽ có tác động đến người khác (6) Khi HS đã có đủ thông tin và có khả năng giải quyết vấn

đề của mình mà không cần lời khuyên

Câu 16: M ột bu i tham vấn tâm lý thường mất bao lâu? Lịch học của

HS khá d y đặc, các em có thể tranh thủ giờ ra chơi để đến phòng tham vấn

h ọc đường chia s vấn đề của mình không?

Tr ả lời:

Tham vấn là một tiến trình lâu dài, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: mức độ phối hợp, mong muốn giải quyết vấn đề của thân chủ, mức độ nghiêm trọng của vấn đề Có những vấn đề được giải quyết sau một vài buổi tham vấn (mỗi buổi từ

45 - 60 phút), cũng có những vấn đề mất nhiều thời gian hơn, kéo dài vài tháng

hoặc cả năm

Để thu hút HS đến với phòng tư vấn là một thách thức do nhiều yếu tố, trong

đó có yếu tố thời gian biểu học tập dày đặc của HS Việc học sinh chủ động tìm đến cán bộ tư vấn là một thành công của người cán bộ tư vấn Chúc mừng anh/chị

Với tình huống HS tranh thủ tìm đến phòng tham vấn trong giờ ra chơi, việc đầu tiên cần làm là cảm ơn HS đã tin tưởng để tìm đến tư vấn và hẹn HS một thời gian thích hợp để có thể tiến hành tư vấn Cán bộ tư vấn có thể xin thông tin cá nhân như tên, lớp của HS để chủ động tiếp cận học sinh sau đó Tránh từ chối do không

đủ thời gian

PH ẦN 2 TƯ VẤN HỌC SINH KHÓ KHĂN VỀ TÂM LÝ

VÀ TƯ VẤN HỌC SINH CÓ HÀNH VI LỆCH CHUẨN

I TÓM TẮT LÝ THUYẾT

1 Tư vấn HS gặp kh khăn về tâm lý

1.1 Khái niệm khó khăn tâm lý của HS

Khó khăn tâm lý của HS là toàn bộ những nét tâm lý của cá nhân, nảy sinh ở chủ thể trong quá trình hoạt động không phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, làm ảnh hưởng xấu đến tiến trình và kết quả hoạt động

đó

1.2 Một số khó khăn tâm lý của HS trong các lĩnh vực

Khó khăn tâm lý của HS có thể ở các mức độ và các dạng khác nhau, các khó khăn, rối nhiễu tâm lý thường tập trung vào 05 lĩnh vực như: học tập, nhận thức, cảm xúc, hành vi và xã hội

Khó khăn tâm lý của HS THCS thường tập trung ở một số khía cạnh sau:

- Trong quan hệ với cha mẹ, anh, chị, em

- Trong quan hệ với với thầy, cô, bạn, bè trong lớp/trường

- Trong học tập và định hướng nghề nghiệp

- Trong lĩnh vực giới tính, SKSS vị thành niên

1.3 Ảnh hưởng của khó khăn tâm lý đến đời sống của HS THCS

1.3.1 Những khó khăn trong hoạt động học tập của HS THCS

- Khó khăn về phương pháp học do cách học ở trường THCS thay đổi nhiều

thiếu toàn diện

- Khó khăn do học thêm nhiều ngoài giờ học chính khóa, ảnh hưởng tới thời gian tự học

- Khó khăn do có sự quan tâm, lo lắng quá mức tới sự phát triển cơ thể mà phần nào sao nhãng học tập, kết quả học không cao

- Khó khăn do các yếu tố xã hội, sự bùng nổ của các cuộc cách mạng khoa học công nghệ nên các em có thể nghiện games hoặc tham gia bạo lực học đường, nghiện hút, các tệ nạn xã hội, yêu đương quá sớm… ảnh hưởng tới học tập

1.3.2 Những khó khăn trong giao tiếp của HS THCS

- Giao tiếp với giáo viên

- Giao tiếp với bạn bè

- Giao tiếp với bạn khác giới

- Giao tiếp với các thành viên trong gia đình

- Giao tiếp với cộng đồng

1.4 Tư vấn, hỗ trợ HS giải quyết các khó khăn tâm lý

1.4.1 Một số biện pháp hỗ trợ HS giải quyết các khó khăn tâm lý

+ Xác định mục đích, động cơ học tập;

+ Hiểu và thực hiện đúng nội quy, yêu cầu trong học tập;

+ Xác định điểm mạnh, điểm yếu trong cách học của mình;

+ Lập kế hoạch định hướng cho quá trình học tập; thích ứng với phương pháp, nội dung giảng dạy và học tập mới;

+ Sắp xếp, phân phối thời gian học tập hợp lý;

+ Tìm kiếm và xử lý nguồn thông tin cho bài học;

+ Chuẩn bị bài truớc khi lên lớp;

+ Tập trung chú ý trong học tập hối hợp giữa quan sát, nghe và ghi chép bài học; ghi nhớ nội dung bài học; phát biểu xây dụng bài;

+ Tham gia vào các hoạt động học tập, hoạt động ngoại khoá; hợp tác nhóm khi học nhóm;

+ Ứng dụng công nghệ thông tin khi học tập; vận dụng tri thức học tập vào việc giải quyết các bài tập và vào thực tiễn;

+ Tự kiểm tra, đánh giá quá trình học tập của bản thân

+ Sử dụng các phương tiện giao tiếp; tạo dụng mối quan hệ với thầy cô; + Ứng xử phù hợp với vị trí, vai trò của mình;

+ Làm chủ bản thân khi giao tiếp với bạn; hoà đồng, thân thiện với bạn; + Giúp đỡ bạn cho đúng cách; khẳng định vị trí trong nhóm bạn; sử dụng các phương tiện giao tiếp; tạo hứng thú khi nói chuyện với bạn;

+ Tạo thiện cảm từ bạn; cư xử phù hợp; tôn trọng sự khác biệt, tin tưởng khi giao tiếp với bạn;

+ Trung thành với bạn; sẵn sàng chia sẻ khó khăn với bạn;

+ Đồng cảm với bạn; giữ mối quan hệ đúng mực với bạn khác giới; biểu lộ tình cảm đúng mực với bạn khác giới; quan tâm đến bạn khác giới; cân đối giữa chuyện tình bạn khác giới với việc học tập; xây dựng tình bạn khác giới đúng mực

+ Đáp ứng yêu cầu, kỳ vọng của bố mẹ

+ Vui vẻ, hoà đồng với mỗi người trong gia đình

+ Cư xử phù hợp với vị trí của mình

+ Quan tâm, chăm sóc đến mọi người

+ Có trách nhiệm với các thành viên trong gia đình

+ Cung cấp thông tin về các nghề trong xã hội

+ Thông tin về thị trường lao động

+ Đánh giá được sở trường năng lực, hứng thú, tính cách của bản thân

+ Kiểm tra sự phù hợp những đặc điểm của bản thân với yêu cầu của nghề + Lập kế hoạch hướng học, hướng nghiệp phù hợp với năng lực, sở trường

và nhu cầu của thị trường

2 Tư vấn HS c h nh vi lệch chuẩn

- Hành vi lệch chuẩn là hệ thống hành vi hoặc các hành vi riêng lẻ đối lập với các chuẩn mực đạo đức hoặc pháp luật đã được xã hội thừa nhận Những kiểu dạng hành vi lệch chuẩn chủ yếu là phạm pháp và những hành vi phi đạo đức nhưng chưa phải chịu trách nhiệm hình sự (say rượu, ăn cắp vặt…) Những hành vi lệch chuẩn thường là cơ sở hình thành các hành vi vi phạm pháp luật”

- HS có hành vi lệch chuẩn là HS có những hành vi lệch ra khỏi những chuẩn mực xã hội về đạo đức, truyền thống, thẩm mỹ, pháp luật, vi phạm nội quy trường lớp làm ảnh hưởng xấu đến cá nhân, gia đình, nhà trường và xã hội

- Bạo lực học đường: đánh bạn, đánh thầy cô giáo…

- Coi thường kỷ luật nhà trường

- Có thái độ vô lễ, thiếu tôn trọng thầy cô

- Gian lận trong thi cử

- Nói dối và không vâng lời cha mẹ

- Tham gia vào các tệ nạn xã hội: cướp giật, đua xe, nghiện ma túy…

2.2 Nguyên nhân phát sinh hành vi lệch chuẩn của HS trong trường học

- Từ bản thân các em HS

- Từ gia đình

- Từ nhà trường:

- Từ xã hội

chuẩn cho HS ở nhà trường THCS (Dựa vào các quy trình và kỹ năng đã trình

bày ở phần trên, GV có thể lập kế hoạch theo các nội dung sau)

- Lập kế hoạch

- Thực hiện

- Đánh giá rút kinh nghiệm

- hương pháp và hình thức tổ chức bồi dưỡng

II MỘT SỐ CÂU HỎI - ĐÁP

Câu 17: Làm th ế n o để tôi có thể nhận biết HS có vấn đề trầm cảm tâm lý? Cách h ỗ trợ HS trong những trường hợp trầm cảm?

Trả lời:

Người trầm cảm thường có biểu hiện bất thường ở các mặt: Cơ thể, hành vi,

cảm xúc và tư duy Nếu HS có 6/10 dấu hiệu dưới đây thì đó là biểu hiện của trầm cảm

1 Khó ngủ, ngủ ít, thức dậy sớm hoặc ngủ nhiều

2 Ăn mất ngon, ăn ít hoặc ăn quá nhiều

3 Cảm giác mệt mỏi hoặc mất năng lượng, mất sinh lực, uể oải

4 Mất thú vị, hứng thú hoặc mất quan tâm trong sinh hoạt, học tập hoặc giải trí thậm chí không quan tâm đến các mối quan hệ bạn bè, không muốn trò chuyện, chia sẻ

5 Cảm giác buồn rầu, buồn bã hoặc bực bội khó chịu vô cớ

6 Ý nghĩ chán nản, buông xuôi, bỏ mặc bản thân hoặc gia đình bạn bè , ý nghĩ tự cho mình không xứng đáng hoặc tự buộc tội bản thân

7 Khó khăn khi tập trung vào việc gì đó, chẳng hạn khi đọc truyện hoặc xem truyền hình

8 Trong 2 tuần lễ đó, đã từng có ý nghĩ muốn chết hoặc muốn tự gây thương tích cho mình không? Hoặc có ý nghĩ không bằng lòng với cuộc sống, chán

1 Thấu hiểu

2 Khuyến khích các hoạt động thể chất

3 Khuyến khích các hoạt động xã hội

4 Duy trì can thiệp

5 Dạy trẻ các kỹ năng

6 Xây dựng hệ thống liên lạc giữa gia đình và nhà trường

2 Thường xuyên cãi nhau với người lớn

3 Chủ động phớt lờ hoặc từ chối việc thực hiện theo các yêu cầu của người

lớn, cố ý ngây bực mình cho người khác

4 Đổ lỗi cho người khác

5 Quá nhạy cảm, hay khó chịu về người khác

6 Thường xuyên tức giận, bực bội, có thái độ thù hằn, cay độc

Cách h ỗ trợ:

1 Chú ý tích cực và khen ngợi để củng cố những hành vi được khen ngợi

2 Phớt lờ những hành vi không phù hợp nhưng không nghiêm trọng

3 Đưa ra những chỉ dẫn ngắn gọn, rõ ràng

4 Thiết lập một hệ thống thưởng quy đổi ở nhà

Câu 19: Làm th ế nào để nhận diện hành vi gây hấn ở HS? Tôi cần hỗ

tr ợ các em HS n y theo hướng nào?

Trả lời:

Bi ểu hiện:

Hành vi gây hấn là loại hành vi, dạng lời nói hoặc thể chất có chủ đích làm

tổn thương hoặc làm hại người khác Biểu hiện của hành vi gây hấn là:

1 Bắt nạt, uy hiếp, đánh nhau

2 Sử dụng vũ khí