Một số đặc điểm trí tuệ của trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý

TẠP CHÍ Y DƯỢC HỌC CẦN THƠ – SỐ 22 23 24 25/2019 1 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TRÍ TUỆ CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý Hoàng Dương 1 *, Nguyễn Thị Quý 2 , Nguyễn Phương Hồng Ngọc 3 1 Bệnh viện Nhi Đồng t[.]

1

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TRÍ TUỆ CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN

TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý

Hoàng Dương 1

*, Nguyễn Thị Quý 2 , Nguyễn Phương Hồng Ngọc 3

1 Bệnh viện Nhi Đồng thành phố Hồ Chí Minh,

2 Bệnh viện Nhi Trung Ương,

3 Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội

*Email:hoangduongnd1@gmail.com

TÓM TẮT

Đặt vấn đề: Rối loạn tăng động giảm chú ý là một rối loạn phát triển thần kinh

phổ biến Trẻ bị tăng động giảm chú ý có thể gặp khó khăn trong việc chú ý, kiểm soát các hành vi bốc đồng, hoặc hoạt động quá mức Việc tìm hiểu đặc điểm trí tuệ của trẻ

tăng động giảm chú ý giúp xây dựng kế hoạch điều trị, tư vấn phù hợp hơn cho trẻ Mục tiêu nghiên cứu: Tìm hiểu đặc điểm trí tuệ của trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý tại

bệnh viện Nhi Trung ương, Hà Nội và bệnh viên Nhi Đồng 1, thành phố Hồ Chí Minh

Phương pháp và đối tượng nghiên cứu: Thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang trên trẻ được chẩn đoán tăng động giảm chú ý bằng tiêu chuẩn DSM-IV Kết quả: Đánh giá

trên 102 trẻ tăng động giảm chú ý từ 06 đến 11 tuổi cho thấy các chỉ số trí nhớ làm việc, tư duy tri giác, tư duy ngôn ngữ, tốc độ xử lý của đa số trẻ tăng động giảm chú ý dao động trong khoảng từ cực kỳ thấp đến trung bình Trong các chỉ số trí tuệ được đánh giá, trẻ có điểm số thấp nhất ở trí nhớ làm việc Nhìn chung, ít trẻ có điểm cao ở các chỉ số, chẳng hạn như trong mẫu nghiên cứu này, chỉ có 2% trẻ có chỉ số tư duy ngôn ngữ ở mức trung bình cao, 9,9% trẻ có chỉ số tư duy tri giác ở mức trung bình cao đến rất cao, 1,0% trẻ có mức độ trung bình cao ở chỉ số tốc độ xử lý và không quan sát

thấy mức độ trung bình cao trở lên ở chỉ số trí nhớ làm việc Kết luận: Chỉ số trí nhớ

làm việc, tư duy tri giác, tư duy ngôn ngữ, tốc độ xử lý của đa số trẻ tăng động giảm chú ý dao động trong khoảng từ rất thấp đến trung bình

Từ khóa: trí tuệ, rối loạn tăng động giảm chú ý, trẻ em

ABSTRACT

INTELLECTUAL CHARACTERISTICS OF CHILDREN WITH ATTENTION

DEFICITHYPERACTIVITY DISORDER

Hoang Duong 1 *, Nguyen Thi Quy 2 , Nguyen Phuong Hong Ngoc 3

1 Ho Chi Minh City Children Hospital

2 National Hospital of Pediatrics

3.University of Education, Hanoi National University

Background: Attention deficit hyperactivity disorder is one of the most common

neurodevelopmental disorders of childhood Children with ADHD may have trouble paying attention, controlling impulsive behaviors, or be overly active Determining the intellectual characteristics of children with attention deficit hyperactivity disorder will help to develop more appropriate treatment and counseling plans for

children Objectives: To determine the intellectual characteristics of children with

attention deficit hyperactivity disorder at the Viet Nam National Hospital of Pediatrics,

2

Hanoi and Children Hospital No.1, Ho Chi Minh City Materials and methods: A

cross-sectional survey is conducted among 102 children who were diagnosed with

ADHD disorders by DSM-IV standards Results: Screening on 102 children with

ADHD from 06 to 11 years old showed that four index scores (i.e., verbal comprehension, perceptual organization, working memory, processing speed) range from extremely low to moderate level Children had the lowest score in the working memory index In general, few children had a high index, such as in this sample, only 2% had a high average level verbal comprehension index, 9.9% had average to very high level at perceptual organization index, 1.0% had a high average level at processing speed index and did not observe average high or higher level in the working

memory index Conclusions: The four index scores (i.e., verbal comprehension,

perceptual organization, working memory, processing speed) range from extremely low

to moderate level.

Keywords: intelligence, attention deficit hyperactivity disorder, children.

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Rối loạn tăng động giảm chú ý là một rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi khả năng tập trung chú ý kém, hoạt động quá mức, và xung động [1] Theo Viện sức khỏe tâm thần quốc gia của

Mỹ, rối loạn tăng động giảm chú ý là một trong những rối loạn phổ biến nhất ở trẻ em và có thể tiếp diễn trong quá trình trưởng thành và đến cả tuổi trưởng thành Rối loạn tăng động giảm chú ý ảnh hưởng đến 9,0% trẻ em Mỹ độ tuổi từ 13 - 18 tuổi Tại Việt Nam, mặc dù vẫn chưa có con số thống kê

cụ thể về tỷ lệ trẻ tăng động giảm chú ý trên cả nước, nhưng một số nghiên cứu đã đưa ra con số khá cao, nghiên cứu trên 400 học sinh của Nguyễn Thị Thu Hiền (2012) thì có 6,3% số khách thể đó có rối loạn tăng động giảm chú ý Một nghiên cứu khác của Nguyễn Thị Minh Hằng và cộng sự (2012) trên

948 học sinh tiểu học cho thấy kết quả sàng lọc là 44 em (chiếm 4,6%) có rối loạn tăng động giảm chú

ý [1], [2]

đình và xã hội của trẻ Nghiên cứu cho thấy có 25% - 35% trẻ tăng động giảm chú ý sẽ có một vấn đề học tập hoặc ngôn ngữ cùng tồn tại [12] Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Hằng và cộng sự (2012), trẻ tăng động giảm chú ý gặp nhiều khó khăn học đường, trong đó khó khăn lớn nhất là thích nghi với hoạt động học tập [2] Theo báo cáo của Touzin và cộng sự (1997) thì trẻ tăng động giảm chú

ý có nguy cơ thất bại trường học gấp 2-3 lần so với những trẻ cùng lứa tuổi, và 50% trẻ tăng động giảm chú ý gặp thất bại ở trường học và nó kéo dài đến tuổi trưởng thành [14] Có thể thấy, đây là nhóm trẻ cần được quan tâm phát hiện và có kế hoạch điều trị, can thiệp sớm và rõ ràng

Đánh giá trí tuệ là một phần vô cùng hữu ích trong việc tìm ra những điểm mạnh cũng như hạn chế về mặt nhận thức, trí tuệ, giúp ích cho việc xây dựng các kế hoạch điều trị, can thiệp, đồng thời đó cũng là một trong những cơ sở để đánh giá hiệu quả của điều trị cho trẻ [11] Trên thế giới, nhiều nghiên cứu về đặc điểm trí tuệ của trẻ tăng động giảm chú ý đã được thực hiện Nghiên cứu cho thấy trẻ tăng động giảm chú ý có điểm thấp ở trí nhớ làm việc [9], [15], điểm thấp ở tốc độ xử lý [7], [10] Những kết quả này đã góp phần lý giải cho khả năng học tập của trẻ, vì tốc độ xử lý và trí nhớ là những khía cạnh quan trọng trong việc đạt được các thành tích học tập, chẳng hạn như tốc độ xử lý kém có thể làm giảm khả năng đọc trôi chảy, trí nhớ làm việc kém có thể ảnh hưởng đến việc đọc, làm

toán [13], [8] Do đó, nghiên cứu một số đặc điểm trí tuệ của trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý

nhằm mục tiêu đánh giá đặc điểm trí tuệ của nhóm trẻ có rối loạn này

3

II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

a Tiêu chuẩn lựa chọn: Trẻ đã được chẩn đoán có rối loạn tăng động giảm chú ý (thông qua

kết quả từ thang đo ADHD Vanderbilt dành cho cha mẹ và giáo viên đánh giá trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý trong hai môi trường là ở nhà và ở trường, kết hợp với phỏng vấn, quan sát lâm sàng từ chuyên viên tâm lý và bác sĩ tâm thần) và được đánh giá bằng trắc nghiệm trí tuệ WISC-IV

b Tiêu chuẩn loại trừ: Trẻ có các rối loạn phát triển khác; Trẻ có các khuyết tật (bệnh lý ở hệ

hay cơ quan của cơ thể: Thị giác quan (khiếm thính, khiếm thị), Thần kinh, vận động (khiếm khuyết vận động); Trẻ hiện đang có bệnh cơ thể nặng; Gia đình hoặc người giám hộ, trẻ không đồng ý tham gia nghiên cứu

Có 102 trẻ lứa tuổi tiểu học (6-11 tuổi) được gia đình đưa đến bệnh viện Nhi trung ương Hà Nội và bệnh viện Nhi Đồng 1, thành phố Hồ Chí Minh đã tham gia nghiên cứu này

2.2 Phương pháp nghiên cứu

- Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu cắt ngang mô tả

- Cỡ mẫu: 102 trẻ

- Phương pháp chọn mẫu: Trẻ đã được chọn mẫu thuận tiện tại bệnh viện Nhi Trung ương Hà Nội và bênh viện Nhi Đồng 1, thành phố Hồ Chí Minh

- Nội dung nghiên cứu: mức độ tăng động, mức độ giảm chú ý (qua đánh giá của phụ huynh và giáo viên), chỉ số hiểu lời, tư duy tri giác, tốc độ xử lý và trí nhớ làm việc (qua đánh giá trẻ)

- Công cụ nghiên cứu:

Thang đánh giá ADHD Vanderbilt (phiên bản dành cho cha mẹ và phiên bản dành cho giáo viên): Thang đo được thiết kế dùng cho công tác đánh giá sàng lọc trẻ có nguy cơ có rối loạn tăng động

giảm chú ý do bệnh viện Vanderbilt thuộc Trung tâm phát triển trẻ em xây dựng với hai phiên bản dành cho cha mẹ và giáo viên Thang đo được sử dụng cho trẻ từ 6 đến 12 tuổi với hai phiên bản Cha

mẹ và giáo viên là người trả lời các miêu tả triệu chứng bằng cách chấm điểm: 0, 1, 2, 3 tương ứng với

bốn mức độ: không bao giờ, đôi khi, thường xuyên và rất thường xuyên cho các biểu hiện của trẻ xuất

hiện ít nhất trong 6 tháng trở đi ( tính từ thời điểm làm trắc nghiệm trở về trước) Thang đo là tập hợp các tiểu mục mô tả các biểu hiện cụ thể của triệu chứng tăng động giảm chú ý và một số của triệu chứng rối loạn hành vi, hay cảm xúc được thiết kế trên tiêu chí biểu hiện của triệu chứng rối loạn tăng

động giảm chú ý do DSM-IV đưa ra

Về trắc nghiệm trí tuệ WICS-IV: Trắc nghiệm này được sử dụng nhằm mục đích tìm hiểu năng lực trí

tuệ của trẻ; các điểm mạnh và điểm yếu của trẻ từ 6 đến 16 tuổi; đo đạc IQ, các khía cạnh của trí tuệ Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng trắc nghiệm WISC-IV đã được thích nghi và chuẩn hóa tại Việt Nam bởi Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, trắc nghiệm có độ tin cậy và độ hiệu lực [3], [4], [5] Trắc nghiệm gồm có 10 tiểu trắc nghiệm, được chia thành 4 chỉ số là chỉ số hiểu

lời, tư duy tri giác, tốc độ xử lý và trí nhớ làm việc

- Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu: Tuyển chọn các bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn

và tiêu chuẩn loại trừ để đưa vào nghiên cứu Mỗi bệnh nhân được thực hiện các bước sau: (1) Xin phép cha mẹ/ người bảo hộ của trẻ và trẻ về việc tham gia đánh giá và sử dụng dữ liệu đánh giá cho nghiên cứu (thư chấp thuận tham gia nghiên cứu), (2) Trẻ được khám lâm sàng, quan sát và phỏng vấn cha mẹ bởi bác sĩ tâm thần và chuyên viên tâm lý, (3) Cha mẹ/ người giám hộ và giáo viên đánh giá các triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý bằng thang đánh giá rối loạn tăng động giảm chú ý Vanderbilt, (4) Đánh giá trí tuệ bằng trắc nghiệm WICS- IV bởi chuyên viên tâm lý đã được đào tạo và có chứng chỉ hoàn thành khóa tập huấn thực hiện trắc nghiệm này tại trường Đại học Giáo dục, (5) Dữ liệu thu thập

được qua hai trắc nghiệm được xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS 22

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4

Tổng cộng có 102 trẻ lứa tuổi tiểu học (6-11 tuổi) được gia đình đưa đến bệnh viện Nhi trung ương Hà Nội và bệnh viện Nhi Đồng 1, thành phố Hồ Chí Minh đã tham gia vào nghiên cứu này Độ

tuổi trung bình của các trẻ trong mẫu nghiên cứu là (ĐTB= 7,58; SD= 1,58), trong đó có 85 trẻ nam

(chiếm 83,3% tổng số khách thể) 100% trẻ tham gia nghiên cứu có rối loạn tăng động giảm chú ý ở dạng kết hợp

Thống kê dữ liệu đã thu được cho thấy ở trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý, điểm thấp nhất nằm

ở chỉ số trí nhớ công việc (ĐTB=74,36, ĐLC=11,34), tiếp theo cao hơn là chỉ số tư duy ngôn ngữ (ĐTB=78,43; ĐLC=16,74), chỉ số tốc độ xử lý (ĐTB=80,29, ĐLC=13,67), và cuối cùng cao nhất là chỉ số

tư duy tri giác (ĐTB=89,41; ĐLC=14,32)

Xem xét mối quan hệ giữa mức độ giảm chú ý, mức độ tăng động của trẻ do giáo viên và phụ

huynh đánh giá với các chỉ số trí tuệ, kết quả cho thấy có tương quan nghịch ở mức độ trung bình

(r=-0,305**), tức là một số trẻ càng giảm chú ý (theo quan sát và đánh giá của giáo viên), thì có xu hướng

có tốc độ xử lý càng chậm và ngược lại

Bảng 1 Tương quan giữa kết quả đánh giá của giáo viên, phụ huynh và các chỉ số trí tuệ của trẻ

Tƣ duy ngôn ngữ

Tƣ duy tri giác

Trí nhớ làm việc

Tốc độ xử lý

Mức độ giảm chú ý (Đánh

Mức độ tăng động/ xung

động (Đánh giá của phụ

huynh)

Mức độ giảm chú ý (Đánh

Mức độ tăng động/ xung

động (Đánh giá của giáo

viên)

3.1 Đặc điểm tƣ duy ngôn ngữ của trẻ tăng động giảm chú ý

Trong mẫu này, 48,0% trẻ tăng động giảm chú ý có năng lực ở chỉ số tư duy ngôn ngữ chỉ đạt ở rất thấp và mức ranh giới chậm phát triển Điểm số cao về tư duy ngôn ngữ chỉ có 2 trẻ, chiếm 2,0% tổng số khách thể Trẻ tăng động giảm chú ý có tư duy ngôn ngữ ở mức rất thấp chiếm tỷ lệ cao nhất (31 trẻ, chiếm 30,4%) Điều này cho thấy cứ 10 trẻ tăng động giảm chú ý, thì có khoảng 3 trẻ chậm phát triển về mặt tư duy ngôn ngữ

Bảng 2 Mức độ điểm số về tư duy ngôn ngữ của trẻ tăng động giảm chú ý

3.2 Đặc điểm tƣ duy tri giác của trẻ tăng động giảm chú ý

Về tư duy tri giác, kết quả cho thấy chiếm tỷ lệ lớn trẻ có mức độ tư duy tri giác ở mức trung

5

bình yếu (49 trẻ, chiếm 48,0% tổng số khách thể) cho đến trung bình (có 33 trẻ, chiếm 32,4%) Số lượng trẻ chậm về tư duy tri giác chiếm 9,8%, tức là cứ 10 trẻ tăng động giảm chú ý thì có khoảng 1

trẻ gặp khó khăn về mặt tư duy tri giác

Bảng 3 Mức độ điểm số về tư duy tri giác của trẻ tăng động giảm chú ý

3.3 Đặc điểm trí nhớ làm việc của trẻ tăng động giảm chú ý

Như đã trình bày ở trên, đây là chỉ số yếu nhất ở trẻ tăng động giảm chú ý đặt trong so sánh với các chỉ số trí tuệ khác Tỷ lệ trẻ chậm phát triển ở chỉ số này tương đương với chỉ số tư duy ngôn ngữ (có 31 trẻ, chiếm 30,4%) Tuy nhiên, điểm số ở chỉ số này của trẻ chỉ dao động trong khoảng từ rất thấp đến mức độ trung bình Không quan sát thấy điểm số ở mức cao

Bảng 4 Mức độ điểm số về trí nhớ công việc của trẻ tăng động giảm chú ý

3.4 Đặc điểm tốc độ xử lý của trẻ tăng động giảm chú ý

Trong mẫu này, hầu hết trẻ tăng động giảm chú ý có tốc độ xử lý ở mức dưới trung bình Trẻ tăng động giảm chú ý có chỉ số tốc độ xử lý ở mức chậm phát triển (rất thấp chiếm tỷ lệ 23,5% và trẻ

có chỉ số này ở mức ranh giới có 23 trẻ (chiếm 22,5%)

Bảng 5 Mức độ điểm số về tốc độ xử lý của trẻ tăng động giảm chú ý

IV BÀN LUẬN

Nhìn chung, trong mẫu nghiên cứu này, chỉ có 2% trẻ có chỉ số tư duy ngôn ngữ ở mức trung bình cao, 9,9% trẻ có chỉ số tư duy tri giác ở mức trung bình cao đến rất cao, 1,0% trẻ có mức độ trung bình cao ở chỉ số tốc độ xử lý và không quan sát thấy mức độ trung bình cao trở lên ở chỉ số trí nhớ làm việc

Trong các chỉ số trí tuệ được đánh giá, trẻ tăng động giảm chú ý có điểm số thấp nhất ở trí nhớ làm việc Kết quả này tương đồng với kết quả của nghiên cứu trước đây của Martinussen và cộng sự

6

(2005) [9], Willcutt và cộng sự (2005) [15], nghiên cứu cho thấy trẻ cũng có điểm thấp ở tốc độ xử lý tương đồng với nghiên cứu của Calhoun & Mayes (2005) [7], Mayes & Calhoun (2006) [10]

V KẾT LUẬN

Kết quả nghiên cứu này là một phần nhỏ đóng góp vào bức tranh chung của các nghiên cứu về rối loạn tăng động giảm chú ý ở Việt Nam Những kết quả nghiên cứu trên đã cho thấy phần nào những điểm khó khăn về mặt nhận thức của trẻ tăng động giảm chú ý Kết quả nghiên cứu cho thấy các chỉ số trí nhớ làm việc, tư duy tri giác, tư duy ngôn ngữ, tốc độ xử lý của đa số trẻ tăng động giảm chú

ý dao động trong khoảng từ rất thấp đến trung bình

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Thị Thu Hiền (2012), Nghiên cứu tỉ lệ học sinh tiểu học có rối loạn tăng

động giảm chú ý tại quận Ba Đình Hà Nội Luận văn thạc sỹ tâm lý học - Trường

đại học giáo dục.

2 Nguyễn Thị Minh Hằng, Hoàng Thị Nam Phương (2012), Khó khăn học đường của

học sinh đầu tiểu học có rối loạn tăng động giảm chú ý, Tạp chí Tâm lý học, số 4

(157), tháng 4/2012

3 Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Hoàng Minh, Bùi Thị Thúy Hằng, Trần Thành Nam, Trần Văn Công, Nguyễn Cao Minh (2011), Phương pháp và quy trình thích nghi trắc nghiệm tâm lý nước ngoài vào Việt Nam: Một số kinh nghiệm rút ra từ việc

thích nghi các trắc nghiệm WISC-IV, WAIS, NEO, CPAI, Kỷ yếu hội thảo Tâm

lý học đường lần thứ III

4 Trần Thành Nam (2014a), Nghiên cứu tương quan giữa điểm số trí tuệ đo bằng trắc nghiệm WISC-IV phiên bản Việt và thành tích học tập của học sinh lớp 8

Tạp chí Tâm lý học, số tháng 2/2014

5 Trần Thành Nam (2014b), So sánh kết quả trắc nghiệm WISC-IV và Raven màu trên bệnh nhi tới khám và điều trị tại khoa Tâm thần trẻ em – Bệnh viện tâm thần

Đà Nẵng Tạp chí Tâm lý học, số tháng 4/2014

6 American Psychiatric Association (2013) Diagnostic and statistical manual of

mental disorders (DSM-5®) American Psychiatric Pub

7 Calhoun, S L., & Mayes, S D (2005) Processing speed in children with clinical

disorders Psychology in the Schools, 42(4), 333-343

8 Jacobson, L A., Ryan, M., Martin, R B., Ewen, J., Mostofsky, S H., Denckla,

M B., & Mahone, E M (2011) Working memory influences processing speed

and reading fluency in ADHD Child Neuropsychology, 17(3), 209-224

9 Martinussen, R., Hayden, J., Hogg-Johnson, S., & Tannock, R (2005) A meta-analysis of working memory impairments in children with

attention-deficit/hyperactivity disorder Journal of the American Academy of Child &

Adolescent Psychiatry, 44(4), 377-384

10 Mayes, S D., & Calhoun, S L (2006) WISC-IV and WISC-III profiles in

children with ADHD Journal of Attention Disorders, 9(3), 486-493

11 Parke, E (2014) WISC-IV Profiles in Children with Attention Deficit

7

Hyperactivity Disorder and Comorbid Learning Disabilities

12 Pliszka, S R., Carlson, C L., & Swanson, J M (1999) ADHD with comorbid

disorders: Clinical assessment and management Guilford Press

13 Swanson, H L., & Beebe-Frankenberger, M (2004) The relationship between working memory and mathematical problem solving in children at risk and not at

risk for serious math difficulties Journal of Educational Psychology, 96(3), 471

14 Touzin, M., Le Heuzey, M F., & Mouren-Simeoni, M C (1997) Hyperactivité avec déficit de l'attention et troubles des

apprentissages Neuropsychiatrie de l'enfance et de l'adolescence, 45(9), 502-508

15 Willcutt, E G., Doyle, A E., Nigg, J T., Faraone, S V., & Pennington, B F (2005) Validity of the executive function theory of attention-deficit/hyperactivity

disorder: a meta-analytic review Biological psychiatry, 57(11), 1336-1346

(Ngày nhận bài: 10/9/2019- Ngày duyệt đăng: 05/11/2019)