MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN KỸ NĂNG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI CHO HỌC SINH LỚP 9 Một số biện pháp rèn kĩ năng làm văn nghị luận xã hội cho học sinh lớp 9 CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập Tự do Hạnh[.]
Trang 1CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
SƠ YẾU LÝ LỊCH
- Họ và tên: Lê Thị Bích Huệ
- Ngày, tháng, năm sinh: 08 - 12 - 1980
Trang 2MỤC LỤC
2.4.Hướng dẫn học sinh tích lũy kiến thức xã hội để làm bài có
Trang 3tế cuộc sống
Trang 4A ĐẶT VẤN ĐỀ :
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Đất nước ta đang trên đà đổi mới, ngành giáo dục đang có những bướcchuyển mình theo nhịp bước của thời đại Do đó, việc đổi mới phương pháp dạyhọc là vấn đề cần thiết và quan trọng trong tình hình hiện nay Mà một trongnhững biện pháp tối ưu trong quá trình dạy học là phương pháp dạy học tích cực
và dạy học theo chuẩn kiến tức và kĩ năng Vì vậy, để nâng cao hiệu quả giáodục ở bộ môn Ngữ văn trong nhà trường hiện nay, giáo viên cần đặc biệt chútrọng hơn nữa trong việc rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản cho học sinh, nhất làrèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận xã hội ở bậc Trung học cơ sở
Bài nghị luận xã hội rèn luyện cho học sinh cách nhìn nhận, kiến giải,trình bày những ý kiến riêng về một vấn đề tư tưởng đạo lý hoặc một vấn đề xãhội đáng quan tâm Việc rèn luyện kiểu bài này không chỉ cần cho học sinh khilàm các bài kiểm tra, bài thi mà còn cần cho người học khi vào đời Bởi vì trongcuộc sống, dù làm bất cứ công việc gì, ở bất kỳ lĩnh vực nào, mỗi người cũng cólúc phải trình bày ý kiến riêng của mình về một vấn đề xã hội
Tuy nhiên, kiểu bài nghị luận xã hội nói chung là khó đối với lứa tuổi các
em học sinh lớp 8,9 Nếu làm bài nghị luận văn học, các em học sinh có thuậnlợi là đã được trang bị kiến thức rất kĩ qua các giờ đọc - hiểu văn bản văn học,chỉ sử dụng kỹ năng làm văn nghị luận văn học để tái hiện lại kiến thức ấy thôngqua cảm quan của cá nhân, thì khi làm bài nghị luận xã hội, các em gặp không ítkhó khăn cả về nội dung lẫn phương pháp làm bài
Những năm gần đây, trong các đề thi môn Ngữ văn nhất là thi tuyển vàolớp 10 của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, bên cạnh yêu cầu tái hiện kiến thứcvăn học về tác giả, tác phẩm (nghị luận văn học), đề bài còn đưa ra yêu cầu bắtbuộc thí sinh viết một văn bản nghị luận ngắn khoảng nửa trang hoặc 2/3 tranggiấy thi bàn về một vấn đề mang tính thời sự của đời sống xã hội, như: an toàngiao thông, ô nhiễm môi trường,trách nhiệm của thế hệ trẻ trong giai đoạn hiệnnay, một vấn đề về tư tưởng, đạo lí Thang điểm dành cho phần này khá cao,chiếm 3/10 điểm của toàn bài thi Qua thực tế giảng dạy và chấm bài, có thểnhận thấy số học sinh làm tốt và đạt điểm tối đa (3,0điểm)cho kiểu bài nàykhông nhiều, hoặc nếu có làm bài thì chất lượng bài làm không cao, dẫn đếnđiểm của toàn bài cũng không cao, ảnh hưởng đến kết quả chung Tại sao lại cótình trạng đó? Là giáo viên trực tiếp giảng dạy Ngữ văn lớp 9, tôi thấy mình cần
Trang 5phải làm điều gì đó để giúp các em học sinh có được những kỹ năng làm bài tốtnhất khi đứng trước nhiều vấn đề rất thiết thực của đời sống xã hội, qua đó bày
tỏ được thái độ, suy nghĩ, nhận xét của bản thân trước vấn đề ấy Đó cũngchính là lí do khiến tôi tìm tòi những giải pháp để giúp các em học sinh giảiquyết được những khó khăn khi làm bài văn nghị luận xã hội
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI :
Như trên đã nói, là giáo viên giảng dạy Ngữ Văn, tôi luôn mong muốngiúp các em học sinh tiếp cận được vấn đề, hiểu và giải quyết được vấn đề đặt ra
từ các đề làm văn nghị luận xã hội Từ đó, bồi dưỡng cho các em sự yêu thíchđối với môn học và cũng là để góp phần giúp các em thêm hiểu người, hiểu đời;làm phong phú thêm đời sống tâm hồn, tình cảm; góp phần hình thành kỹ năngsống cho các em từ những vấn đề xã hội được tiếp cận Đồng thời, những vấn đềđược đặt ra từ các đề bài làm văn nghị luận xã hội cũng góp phần thiết thực vàoviệc giáo dục và hoàn thiện nhân cách cho học sinh, trở thành hành trang trithức, góp phần chuẩn bị cho các em tự tin bước vào đời thông qua những vấn đềnghị luận xã hội rất thiết thực
Vì vậy tôi đã chọn đề tài: Một số biện pháp rèn kĩ năng làm văn nghị luận xã hội cho học sinh lớp 9 để thực hiện việc giảng dạy, rèn kĩ năng cho học
sinh trong những năm giảng dạy môn Ngữ văn lớp 9
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU :
- Rèn kĩ năng làm văn nghị luận xã hội cho học sinh lớp 9 - THCS
IV ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT, THỰC NGHIỆM:
- Học sinh lớp 9B, 9C
V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :
Để thực hiện được sáng kiến kinh nghiệm này, cùng với sự giúp đỡcủa các đồng nghiệp và sự hợp tác của học sinh, tôi đã sử dụng các phươngpháp sau:
- Đọc tài liệu, nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến việc rèn kĩ nănglàm văn nghị luận xã hội
- Sử dụng phương pháp phân tích, trao đổi ý kiến với đồng nghiệp, tổnghợp vấn đề
- Sử dụng phương pháp điều tra, khảo sát, lấy ý kiến học sinh, so sánh đốichiếu , tổng hợp số liệu
- Sử dụng các phương pháp sư phạm trong hướng dẫn, giảng dạy và nhất
là rèn kĩ năng viết bài cho học sinh
VI PHẠM VI VÀ KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU :
Trang 6- Thời gian nghiên cứu : Năm học 2013- 2014 và năm học 2014 – 2015
- Bắt đầu từ đầu năm học đến khi kết thúc năm học
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I-NỘI DUNG ĐỀ TÀI:
1-Cơ sở lý luận:
1.1.Khái niệm:
-Văn nghị luận xã hội: hiểu đơn giản là kiểu bài nghị luận về một hiện tượngđời sống hoặc một tư tưởng, đạo lí; bao gồm những vấn đề thuộc mọi quan hệ,mọi hoạt động của con người trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội như chính trị,kinh tế, giáo dục, môi trường, dân số v.v …
Đối tượng của kiểu bài nghị luận xã hội có thể là những sự việc, hiện tượngđời sống quen thuộc, gần gũi, có tính thời sự (an toàn giao thông, hiện tượng mêtrò chơi điện tử của lứa tuổi học đường, thói xấu vứt rác bừa baixnowi côngcộng ); hoặc một số vấn đề tư tưởng, đạo lí (vai trò của sách, tình thầy trò, tìnhmẫu tử, tình ban, lòng dũng cảm, đức tính trung thực ) Các vấn đề có thểđược nêu trực tiếp; cũng có thể được đưa ra dưới dạng một câu tục ngữ, danhngôn, ý kiến nhận xét, hoặc thông qua một câu chuyện đời sống, một tác phẩmvăn học Ví dụ : từ văn bản “Mây và sóng” của Ta- go (Ngữ văn 9 – Tập II)
em hãy viết đoạn văn khoảng 2/3 trang giấy thi nêu suy nghĩ về tình mẫu tử
1.2.Vai trò, vị trí của văn nghị luận xã hội:
1.2.1-Trong đời sống:
Nghị luận xã hội được ứng dụng hết sức rộng rãi trong đời sống: các bàibình luận, xã luận về một vấn đề, một hiện tượng nào đó thuộc lĩnh vực chínhtrị, kinh tế, văn hóa Dù tồn tại dưới dạng nói hay dạng viết thì nghị luận xãhội luôn có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội Có thể nói: nó giúp conngười nhận thức một cách đầy đủ, cập nhật khách quan các vấn đề liên quan trựctiếp đến đời sống hàng ngày, để từ đó định hướng tốt cho sự phát triển tích cựccủa con người theo quy luật vận động xã hội Ở Việt Nam, việc đưa thêm dạng
đề nghị luận xã hội vào chương trình - sách giáo khoa và đưa thêm câu hỏi nghịluận xã hội vào đề văn những năm gần đây là một tín hiệu đáng mừng, thể hiện
sự phát triển của đời sống xã hội và vị trí quan trọng của loại văn này
Nghị luận xã hội là một yêu cầu cần thiết trong đời sống, đặc biệt là cho họcsinh bậc trung học cơ sở Bởi vì qua đó, giáo viên có thể kiểm tra chính xácnăng lực tư duy, óc sáng tạo, sự hiểu biết về xã hội của học sinh; mặt khác, tránhtình trạng lệ thuộc nhiều vào sách vở của các em
1.2.2.Trong chương trình Ngữ Văn Trung học cơ sở:
Trang 7Trong chương trình Tập làm văn lớp 9 kiểu bài văn nghị luận xã hội chialàm hai loại nhỏ: Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí, nghị luận về một sựviệc, hiện tượng xã hội
Trong quá trình học, học sinh được hướng dẫn nghị luận xã hội khá kỹvới phần khái niệm lẫn cách làm bài và đề cập đến cả hai loại bài nghị luận xãhội trong chương trình Cụ thể:
- Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống
- Cách làm bài nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống
- Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lý
- Cách làm bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lý
Ngoài ra, chương trình còn được bổ trợ thêm qua phần đọc - hiểu một sốvăn bản dạng nghị luận xã hội
Đặc biệt trong giai đoạn xã hội phát triển hiện nay, nghị luận xã hội có vịtrí hết sức quan trọng trong việc giáo dục và rèn luyện kĩ năng sống , kĩ năng tìmhiểu, khám phá đời sống và nhất là kĩ năng trình bày ý kiến, quan điểm của bảnthân về mộ vấn đề xã hội mang tính thời sự nào đó Vì vậy, việc giúp các em có
kĩ năng làm văn nghị luận xã hội là hết sức cần thiết vì nó vừa giúp các em có kĩnăng làm bài thi và cũng phát huy được những năng lực tiềm tàng của bản thântrong quá trình học tập
2- Cơ sở thực tiễn :
Trong quá trình làm bài kiểm tra ở lớp cũng như ở kiểm tra học kì, thituyển vào lớp 10 ở môn Ngữ văn nhiều năm qua, học sinh làm bài văn nghị luận
xã hội : Nghị luận về về một sự việc, hiện tượng đời sống, nghị luận về một vấn
đề tư tưởng đạo lý còn rất nhiều hạn chế Bài làm của học sinh thường sơ sài,chung chung, lan man, vừa thừa, vừa thiếu, có khi xa đề, lạc đề Có bài chỉ viếtđược 7 đến 8 dòng là hết, có nhiều em không biết mở bài, không biết xây dựngluận điểm… Học sinh thường cảm thấy khó khăn, ngại ngần trong việc làm văn,thường không hứng thú với đề văn nghị luận xã hội Các em không nắm vữngcác thao tác nghị luận, không nắm vững quy trình làm văn, không có ý tưởng đểxây dựng dàn ý, không tìm được dẫn chứng cho bài viết
Thực trạng ấy làm cho đội ngũ thầy cô giáo chúng ta phải trăn trở, phảisuy nghĩ, mà nguyên nhân chính là học sinh không có kĩ nẵng viết bài, không cóđịnh hướng khi làm bài nghị luận Giáo viên cần có những phương pháp phùhợp để khích lệ, động viên học sinh vượt qua những khó khăn trở ngại ấy, rènluyện các kỹ năng viết và trình bày vấn đề, một kỹ năng cần thiết trong hoạtđộng giao tiếp bằng ngôn ngữ trong thời đại mới Đặc biệt, đề nghị luận xã hội
Trang 8còn cần gắn liền với những vấn đề xã hội, tư tưởng, đạo đức, nhân sinh để giúphọc sinh có những nhận thức và hành động đúng đắn
II-THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI:
1-Thuận lợi:
-Được sự chỉ đạo thống nhất của Bộ Giáo dục - Đào tạo, Phòng Giáo dục
và Đào tạo huyện đã tổ chức thường xuyên các lớp bồi dưỡng, tập huấn kiếnthức nghiệp vụ cho giáo viên hàng năm đã giúp các giáo viên Ngữ văn nắmvững tinh thần đổi mới của chương trình - SGK và thực hiện dạy tốt
- Trong trường THCS hiện nay, học sinh được luyện viết ba dạng đề nghịluận xã hội: Nghị luận về một tư tưởng đạo lý, nghị luận về một sự việc, hiệntượng đời sống, nghị luận về một vấn đề tư tưởng-xã hội- nhân sinh được đặt ra
từ một tác phẩm Cấu trúc đề thi tuyển sinh vào lớp 10 cũng tập trung vào haidạng đề nghị luận về tư tưởng đạo lý và nghị luận về một sự việc, hiện tượng đờisống Các dạng đề này cũng tạo nhiều hứng thú cho học sinh
-Bên cạnh đó, một thực tế không thể phủ nhận là sách giáo khoa, sách giáoviên được in ấn kịp thời, đa dạng; các phương tiện thông tin truyền thông: báo,mạng internet … rộng khắp cũng đã giúp ích rất nhiều cho cả giáo viên và họcsinh tra cứu tài liệu trong quá trình dạy - học Ngữ văn
-Học sinh chủ động, thích thú tìm hiểu, khám phá những kiến thức mớitrong chương trình nên tiết học Ngữ văn trở nên sôi nổi, hào hứng hơn; đồngthời giúp các em khắc sâu được kiến thức cơ bản của bài học Không chỉ vậy,nhiều em rất có ý thức tìm hiểu, suy nghĩ, bàn luận về những vấn đề xã hộiđược đặt ra từ các đề văn nghị luận xã hội
-Hiện nay, với sự phát triển của đời sống xã hội, nghị luận xã hội ngày
càng có vai trò thiết thực trong cuộc sống. Cái hay của văn nghị luận xã
hội, trước hết là học sinh không cần thuộc làu làu những tri thức đọc hiểu
mà vẫn có thể làm bài được Các em có thể phát triển được những năng lựtiềm tàng của bản thân , có thể tự do trình bày những suy nghĩ, quan điểmcủa mình một cách khách quan nhất Mặt khác, các em cũng có thể thểhiện sự hiểu biết phong phú của mình cho bài viết sinh động hơn Có thể
nói, dạng đề văn nghị luận xã hội hiện nay thực chất là một dạng đề "mở",
vì thế nó rất phù hợp cho mọi đối tượng học sinh,nhất là những học sinhvốn sợ môn văn
Khảo sát dưới đây cho thấy sự thái độ của học sinh đối với các dạng đềnghị luận xã hội :
Trang 9Câu hỏi khảo sát: Các em thích dạng đề nào trong ba dạng đề nghị luận xã hội thường gặp ở lớp 9 ?
1 Đề nghị luận về một tư tưởng đạo lý
2 Đề nghị luận về một hiện tượng cuộc sống
3 Đề nghị luận về một vấn đề từ một câu chuyện kể , hoặc từ một tác phẩm Văn học
Kết quả: ( Số liệu khảo sát 62 HS của hai lớp 9B và 9C Có những HS thích cả hai hoặc ba dạng đề)
việc,hiện tượng xã hội
42/62 Dễ làm, gần gũi với HS,có thể vận
dụng kiến thức có sẵn để làm bàiNghị luận về một vấn đề xã
hội từ tác phẩm
25/62 Đề bài là một bài thơ, câu chuyện
thú vị, buộc người đọc phải suy nghĩ
2-Khó khăn:
Ở bậc Trung học cơ sở, mà cụ thể là ở lớp 9, học sinh mới được làm quenvới kiểu bài nghị luận xã hội Những vấn đề đặt ra trong kiểu bài nghị luận xãhội có vị trí và tầm quan trọng nhất định trong việc mang lại tri thức và gópphần hoàn thiện nhân cách cho học sinh Nhưng thực tế lại cho thấy kết quả bàilàm của học sinh không được như mong muốn , ta thường gặp những bài viết
"có vấn đề" về mặt chất lượng Có khá nhiều nguyên nhân, nhưng tập trung chủ
yếu ở mấy điểm sau:
- Đề nghị luận xã hội là đề mở, đem đến cho học sinh sự hứng khởi khiđược bày tỏ những suy tư cá nhân về một câu danh ngôn, một vấn đề cuộc sống,nhưng cũng khiến nhiều học sinh lúng túng nếu chưa hiểu đề, chưa nắm vững kỹnăng làm bài Thậm chí có học sinh còn cảm thấy loại đề này khô khan, không
có cảm hứng khi viết văn
- Do tuổi đời của các em chưa nhiều, khả năng nhận thức chưa cao, cơ hội
va chạm với muôn mặt của đời sống còn ít nên dẫn đến vốn sống, kinh nghiệmsống, sự hiểu biết xã hội không tránh khỏi có những hạn chế nhất định
- Ý thức tiếp cận những vấn đề xã hội của các em chỉ mang tính quan sát
mà không mang tính nhận thức, cho nên có khi biết mà không nói được vấn đề
Trang 10một cách rõ ràng Nói khác đi, có khi các em đã từng bắt gặp những vấn đề được
đặt ra trong đề bài từ thực tế đời sống, nhưng do bản thân các em không "để tâm" nên khi bất ngờ được hỏi, các em khó trình bày vấn đề cho cặn kẽ, sâu sắc,
thấu đáo như yêu cầu
- Một thực tế khác là các em nắm lý thuyết làm văn nghị luận xã hội rấthời hợt và còn có phần xem nhẹ Ở lớp 9, học sinh chỉ tiếp cận cách thức làm bàinghị luận xã hội rất đơn giản Chính xác hơn, chương trình Ngữ Văn Trung học
cơ sở mới chủ yếu tập trung cung cấp về mặt lí thuyết nghị luận xã hội cho họcsinh Cụ thể, chương trình Ngữ Văn Trung học cơ sở ( lớp 9) có 7 bài làm vănthì nghị luận xã hội chỉ được viết 1 bài, còn lại văn bản thuyết minh, văn bản tự
sự, và nghị luận văn học Trong quá trình giảng dạy, đa số giáo viên cũng đặtviệc rèn luyện kiểu bài nghị luận văn học cho học sinh ở vị trí số 1, vì nó liênquan đến các tác giả và tác phẩm văn học trong chương trình Vì thế, các em họcsinh càng mơ hồ phương pháp làm bài và hạn chế những hiểu biết, kinh nghiệm,vốn sống về nghị luận xã hội Đó thực sự là một vấn đề cần được quan tâm
Kết quả khảo sát dưới đây cho thấy những khó khăn khiến học sinh lúngtúng khi làm bài văn nghị luận xã hội :
Câu hỏi khảo sát: Các em thường gặp khó khăn gì khi làm văn nghị luận
xã hội?
Kết quả: (Số liệu khảo sát 62 học sinh của hai lớp 9B và 9C )
Những khó khăn của học sinh khi làm văn nghị luận xã hội Số học sinh
Hiểu chưa đúng ý câu danh ngôn , câu thơ, câu văn, câu
Ý tưởng nhiều mà số lượng chữ trong bài làm văn có giới hạn
Trang 11Thực tế, yêu cầu của đề bài nghị luận xã hội đặt ra trong các đề thi như thituyển sinh vào lớp 10 không phải là quá sức các em cả về dung lượng lẫn lĩnhvực vấn đề bàn luận Ví dụ, đề thi tuyển sinh THPT năm 2013 :
Từ đoạn trích trong tác phẩm “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô Gia Văn Phái, với những hiểu biết xã hội, em hãy trình bày suy nghĩ ( khoảng nửa trang giấy thi) về hình ảnh những người chiến sĩ ngày đêm bảo vệ biển đảo thiêng liêng của dân tộc.
Từ thực tế học tập và cuộc sống, đa số các em học sinh đều hiểu rất rõ:người chiến sĩ ngày đêm bảo vệ biển đảo thiêng liêng của dân tộc là nhữngngười con ưu tú của Tổ Quốc, họ là đại diện tiêu biểu cho thế hệ trẻ Việt Namyêu nước, anh hùng với tinh thần dũng cảm sãn sàng bám biển ngày đêm để bảo
vệ chủ quyền dân tộc .
Có thể khẳng định, kiến thức để làm một bài viết này đối với các em làkhá phong phú và đa dạng Nhưng tại sao kết quả là các em lại không làm đượcbài hoặc làm bài chất lượng thấp? Theo tôi, nguyên nhân chủ yếu là do học sinhkhông biết cách bày tỏ những điều mình có, mình hiểu; nghĩa là các em thiếuphương pháp và các kỹ năng cần thiết để làm tốt bài văn nghị luận xã hội
III CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ THỰC HIỆN :
Như trên đã trình bày, vai trò vị trí, tầm quan trọng của nghị luận xã hội làrất lớn nhưng thực tế kết quả làm bài của học sinh lại cho thấy điều ngược lại.Lỗi của các em chủ yếu là không biết cách làm bài, không xác định được cầnphải viết gì, viết như thế nào? Nói đúng hơn, các em không biết cách xác địnhtrình tự các bước cho bài viết của mình Từ đó, dẫn đấn tình trạng chung là bàilàm có kết cấu rời rạc, thiếu tính hệ thống, lập luận lỏng lẻo không có tính logic,
lý lẽ kém tính thuyết phục
Như vậy, vấn đề đặt ra cần giải quyết đối với các em học sinh lớp 9 làgiúp các em củng cố lý thuyết, thực hành rèn kỹ năng làm văn nghị luận xã hội
để đạt kết quả cao trong học và thi tuyển sinh vào lớp 10
1.Những yêu cầu chung:
Khi viết một bài nghị luận xã hội, người viết phải đảm bảo tínhkhách quan, khoa học và hướng về vấn đề bàn luận được đặt ra trong đềbài Điều đó đòi hỏi người viết phải có kinh nghiệm và vốn sống phongphú, hiểu biết rộng và có óc tư duy sắc sảo Do đó, bài nghị luận xã hội cầnphải đạt được những yêu cầu sau:
-Thể hiện sự hiểu biết chính xác, tường tận về vấn đề hay hiện tượng xã
hội được bàn bạc Người viết phải chỉ ra được thực chất cũng như xu hướng vậnđộng của vấn đề hay hiện tượng đó
Trang 12-Người viết phải có chính kiến, bộc lộ công khai lập trường quan điểm, tư
tưởng của mình; đề xuất những ý kiến, nhận định, đánh giá về vấn đề xã hộiđược đem ra bàn bạc; đưa ra đề nghị, giải pháp thích hợp
-Bài nghị luận xã hội phải có tính thời sự cao, hướng tới mục đích định
hướng tư tưởng và hành động cho người đọc, thuyết phục họ tham gia tích cựcvào việc giải quyết những vấn đề xã hội đang được đặt ra trong đề bài
-Bài nghị luận xã hội là kiểu bài nghị luận có tính chất tổng hợp cao, đòi
hỏi người viết phải sử dụng nhiều thao tác nghị luận Một mặt, bài nghị luận xãhội coi trọng việc giải thích để làm sáng tỏ nội dung cụ thể của những thuật ngữ,hiện tượng, vấn đề … được đề cập đến; mặt khác, nó đòi hỏi phải phân tíchnhững phương diện, những khía cạnh cụ thể của các hiện tượng hoặc vấn đề xãhội đang được đưa ra bàn bạc Bài nghị luận xã hội cũng yêu cầu những nhậnđịnh, đánh giá phải có căn cứ xác đáng; những ý kiến, nhận xét cần phải đượcchứng minh một cách cụ thể, thuyết phục
-Trong nhà trường, đòi hỏi học sinh phải hiểu biết cụ thể, trình bày rõ
ràng, thuyết phục một vấn đề xã hội đem ra bàn luận; qua đó phải nêu được suynghĩ, bày tỏ thái độ, nhận xét, đánh giá của riêng mình về vấn đề bàn luận Họcsinh phải biết vận dụng những kiến thức từ trong thực tế đời sống hay lấy trong
sử sách để luận giải các vấn đề xã hội; đồng thời, người viết phải chú ý cách sửdụng ngôn ngữ sắc bén, chính xác, gợi cảm, có khả năng khơi động được tưtưởng và tình cảm xã hội của người đọc
* Yêu cầu đối với bài văn nghị luận xã hội trong đề thi tuyển sinh Trung học phổ thông:
Trong đề thi tuyển sinh vào lớp 10, bài văn nghị luận xã hội thường đưa
ra yêu cầu dưới dạng một bài viết ngắn (khoảng nửa trang giấy thi) bàn về mộtvấn đề mang tính thời sự cấp thiết của đời sống xã hội
Ví dụ, đề thi tuyển sinh THPT năm 2013 có một phần như sau :
có lương tri, lương năng, hãy nên cùng ta đồng tâm hiệp lực, để dựng nên công lớn.
( Trích Ngữ văn 9, tập một, NXB giáo dục Việt Nam, 2012) a.Đoạn văn trên trích trong tác phẩm nào ? Của ai?
Trang 13b Nhà vua nói “đất nào sao ấy đều đã phân biệt rõ rang, phương Nam, phương Bắc chia nhau mà cai trị” nhằm khẳng định điều gì ? Hãy chép lại hai câu trong bài thơ Sông núi nước Nam có nội dung tương tự
c Từ đoạn trích trên, với những hiểu biết xã hội, em hãy trình bày suynghĩ ( khoảng nửa trang giấy thi) về hình ảnh những người chiến sĩ ngày đêmbảo vệ biển đảo thiêng liêng của dân tộc
Với yêu cầu của câu c ở trên, đòi hỏi học sinh phải biết cách thành lậpmột văn bản nghị luận xã hội: đúng thể loại, có kết cấu lôgic, diễn đạt mạchlạc ; đảm bảo tối thiểu về mặt nội dung: bày tỏ hiểu biết của bản thân về lĩnhvực bàn luận; có ý kiến, quan điểm rõ ràng; có lý lẽ, dẫn chứng xác đáng; cáchlập luận chặt chẽ, thuyết phục trong quá trình giải quyết vấn đề
Vấn đề được đưa ra bàn luận ở đây không phải là quá khó đối với họcsinh lớp 9 cả về hình thức lẫn nội dung nghị luận Điều quan trọng là các em làmthế nào để viết ra được những hiểu biết đó; bàn bạc về nó; có quan điểm, thái độ
rõ ràng … bằng một văn bản đúng với yêu cầu của đề bài
2 Các giải pháp cụ thể đã tiến hành :
2.1 Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh ôn tập, củng cố lý thuyết :
Lý thuyết làm văn nghị luận xã hội không nhiều, chủ yếu tập trung vào mấyđơn vị kiến thức cơ bản sau:
-Khái niệm về nghị luận xã hội
-Cách làm bài nghị luận xã hội
Trong hai phần này, phần khái niệm chủ yếu để học sinh nhận diện đượcnghị luận xã hội là gì, các chủ đề của nó và bản chất của dạng văn bản này Sau
đó dành thời gian ôn tập cách làm 3 loại bài nghị luận xã hội trong chương trìnhNgữ Văn 9 đã đề cập
Một bài nghị luận xã hội phải đầy đủ ba phần: Mở bài, thân bài, kết bài Giữa ba phần (mở bài, thân bài, kết bài) và giữa các luận điểm, các đoạn trong
phần thân bài phải có sự liên kết chặt chẽ Để làm được như vậy, cần phải:
+ Sử dụng những từ ngữ, những câu văn… để chuyển ý
+ Câu chuyển ý thường ở đầu đoạn văn (Câu này thường có chức năng: liênkết với ý ở đoạn văn trước đó và mở ra ý mới trong đoạn văn)
+ Không thể trình bày phần thân bài chỉ với một đoạn văn!
- Phải bảo đảm tính cân đối giữa ba phần (mở bài, thân bài, kết bài) trong toàn
bộ bài văn cũng như giữa các luận điểm ở phần thân bài, tránh trường hợp làm
bài kiểu “đầu voi đuôi chuột” (phần “mở bài, thân bài” lại nói nhiều, thiếu phần “kết bài”).
Trang 14- Phải biết vận dụng kết hợp các thao tác lập luận trong bài văn: giải thích,phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận… Trước một đề bài cụ thể,
cần suy nghĩ lựa chọn: Nên sử dụng các thao tác lập luận nào? Sắp xếp trình tự các thao tác ra sao?
- Để bài văn có sức thuyết phục, cần sử dụng một số phương thức biểu đạtnhư biểu cảm, tự sự, miêu tả, thuyết minh… hỗ trợ cho phương thức nghị luậnchính
Cụ thể:
* NGHỊ LUẬN VỀ MỘT SỰ VIỆC, HIỆN TƯỢNG ĐỜI SỐNG: 1-Khái niệm, đề tài, yêu cầu:
a.-Khái niệm:
Nghị luận về một hiện tượng đời sống xã hội là bàn về một sự việc, hiện
tượng có ý nghĩa với xã hội, đáng khen, đáng chê hay có vấn đề đáng suy nghĩ
Từ hiện tượng này, người nghị luận phải phân tích để tìm ra ý nghĩa xãhội về tư tưởng, đạo đức mà bàn bạc, đánh giá vấn đề Đề tài đưa ra bàn bạc gầngũi với đời sống, sát hợp với trình độ nhận thức của HS như: tai nạn giao thông,hiện tượng môi trường bị ô nhiễm, những tiêu cực trong thi cử, nạn bạo hànhtrong gia đình, phong trào thanh niên tiếp sức mùa thi, những tấm gương ngườitốt việc tốt
b Đề tài:
Những hiện tượng tốt hoặc chưa tốt cần được nhìn nhận thêm Ví dụ :-Chấp hành luật giao thông
-Hiến máu nhân đạo
-Nạn bạo hành trong gia đình
-Phong trào thanh niên tiếp sức mùa thi
-Cuộc vận động giúp đỡ đồng bào hoạn nạn
-Cuộc đấu tranh chống nạn phá rừng
-Những tấm gương người tốt việc tốt
-Nhiều bạn trẻ quên nói lời xin lỗi khi mắc lỗi
-Nhiều bạn trẻ quên nói lời cảm ơn khi được giúp đỡ
2-Các thao tác lập luận cơ bản:
-Gồm các thao tác:giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận
Ba thao tác cơ bản nhất là giải thích, chứng minh, bình luận
a Thao tác giải thích:
- Mục đích: Nhằm để hiểu
Trang 15- Các bước:
+ Bước 1: Làm rõ vấn đề được dẫn trên đề Người viết cần cho biết đó là hiệntượng gì, hiện tượng đó biểu hiện ra sao, dưới các hình thức nào (miêu tả, nhậndiện) Làm tốt bước giải nghĩa này sẽ hiểu đúng vấn đề, xác định đúng vấn đề(hoặc mức độ) cần giải thích để chọn lí lẽ cần thiết.Trong quan niệm làm văn
truyền thống, bước này được xem là bước trả lời câu hỏi Là gì?
+ Bước 2: Tìm hiểu cơ sở của vấn đề: Trả lời tại sao có vấn đề đó (xuất phát từđâu có vấn đề đó) Cùng với phần giải nghĩa, phần này là phần thể hiện rất rõđặc thù của thao tác giải thích Người viết cần suy nghĩ kĩ để có cách viết chặtchẽ về mặt lập luận, lô gíc về mặt lí lẽ, xác đáng về mặt dẫn chứng Trong quan
niệm làm văn truyền thống, bước này được xem là bước trả lời câu hỏi Tại sao?
+ Bước 3: Nêu hướng vận dụng của vấn đề: Hiểu nôm na, phần này yêu cầungười viết thể hiện quan điểm của mình về việc tiếp thu, vận dụng vấn đề vàocuộc sống của mình như thế nào.Trong quan niệm làm văn truyền thống, bước
này được xem là bước trả lời câu hỏi Như thế nào?
Lưu ý khi thực hiện thao tác giải thích: Nên đặt trực tiếp từng câu hỏi (Là
gì, tại sao, như thế nào vào đầu mỗi phần (mỗi bước) của bài văn Mục đích đặt câu hỏi: để tìm ý (phần trả lời chính là ý, là luận điểm được tìm ra) và cũng để tạo sự chú ý cần thiết đối với người đọc bài văn Cũng có thể không cần đặt trực tiếp ba câu hỏi (Là gì, tại sao, như thế nào) vào bài làm nhưng điều quan trọng
là khi viết, người làm bài cần phải có ý thức mình đang lần lượt trả lời từng ý, từng luận điểm được đặt ra từ ba câu hỏi đó Tuỳ theo thực tế của đề và thực tế bài làm, bước như thế nào có khi không nhất thiết phải tách hẳn riêng thành một phần bắt buộc.
c.Thao tác bình luận
- Mục đích: Tạo sự đồng tình
- Các bước:
- Nêu, giải thích rõ vấn đề (hiện tượng) cần bình luận
- Dùng lí lẽ và dẫn chứng (chủ yếu là lí lẽ) để khẳng định giá trị của vấn đề hoặchiện tượng (giá trị đúng hoặc giá trị sai) Làm tốt phần này chính là đã bước đầuđánh giá được vấn đề (hiện tượng) cần bình luận
Trang 16- Bàn rộng và nhìn vấn đề (hiện tượng) cần bình luận dưới nhiều góc độ (thậmchí từ góc độ ngược lại) để có cái nhìn đầy đủ hơn.
- Khẳng định tác dụng, ý nghĩa của vấn đề trong cuộc sống hiện tại
3-Nội dung cơ bản của bài làm :
-Nêu rõ hiện tượng bàn luận và vấn đề đặt ra trong hiện tượng đời sống bànluận
-Phân tích mặt đúng - sai, tích cực - tiêu cực, lợi - hại … của hiện tượng đờisống
-Chỉ ra nguyên nhân và bày tỏ thái độ, ý kiến của người viết về hiện tượng xãhội đó
4- Một số đề tham khảo:
- Đề 1 : Hiện nay trên đường phố có nhiều thanh niên điều khiển xe máy thườnglạng lách , phóng nhanh vượt ẩu và gây ra nhiều tai nạn đáng tiếc Hãy nêu ýkiến, suy nghĩ của em về hiện tượng đó ?
- Đề 2 : Nghiện ma túy không chỉ làm khánh kiệt gia sản , thoáI hóa nòi giống
mà còn là nguyên nhân gây ra nhiều hiện tượng đau lòng như con bất hiếu với
bố mẹ, trẻ em cũng phạm tội giết người cướp của , làm suy thoáI đạo đức xãhội Em có nhận xét và suy nghĩ gì về hiểm họa ma túy với cộng đồng ?
- Đề 3 : Hãy trình bày lại một sự kiện thể thao và nêu ra những suy nghĩ củamình ?
- Đề 4: Hiện nay, ở nước ta có nhiều cá nhân, gia đình, tổ chức thu nhận trẻ em
cơ nhỡ, lang thang kiếm sống trong các thành phố, thị trấn về những mái ấm tìnhthương để nuôi dạy, giúp các em học tập, rèn luyện, vươn lên sống lành mạnh,tốt đẹp
Em hãy bày tỏ suy nghĩ của mình về hiện tượng đó ?
Đề 5: Em hãy bày tỏ suy nghĩ của mình về hiện tượng nhiều người trong lớp trẻhôm nay lạnh nhạt với âm nhạc truyền thống
* NGHỊ LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ TƯ TƯỞNG, ĐẠO Lí:
1-Khái niệm, đề tài, yêu cầu:
a-Khái niệm:
-Nghị luận về một tư tưởng đạo lí là quá trình kết hợp những thao tác lập luận
để làm rõ những vấn đề tư tưởng, đạo lí trong cuộc sống
b-Đề tài:
Đề tài của nghị luận về tư tưởng, đạo lí là vô cùng phong phú, bao gồm: