Phòng lưu trữ UBHC TP. Hà Nội (1954 - 1975) nguồn sử liệu chữ viết nghiên cứu lịch sử thủ đô

Phòng lưu trữ UBHC TP. Hà Nội (1954 - 1975) nguồn sử liệu chữ viết nghiên cứu lịch sử thủ đô

PHONG LUU TRUUBHC TP HA NOI

(1954 - 1975) - NGUON SULIEU CHU VIET

NGHIEN CUU LICH SUTHU DO

Chuyên ngành: biên soạn lịch sử và sử liệu học

—

2

Luan ăn được hoàn thành tại bộ môn phương pháp luận sử học,

khoa Lịch sũ trường Đại học Tổng hợp Hà Nội

Người hướng dan khoa học:

Gido su: Ha Van Tan

Vaohci 9 gid ,ngay 24 thang (“nam 1995

C6 thé tim doc luan án tại Thư viện Quốc gia và

Thư viện Trường Đạt học Tóng hợp Hà Nội

MỞ ĐẦU

I- Lý do chọn đề tài: Nguồn sử liệu chữ viết trong các kho lưu

trữ vô cùng phong phú, đó là những tài liệu phần ảnh quá trình hoạt động của các cơ quan, chứa đựng tất cá những sự kiện lịch sử, những hoạt động của một cơ quan, một ngành hoặc một địa phương

Tài liệu lưu trữ có nhiều giá trị Nhưng một trong những giá trị

nổi bật nhất của chúng là giá trị lịch sử Tài liệu lưu trữ là những chứng tích cua lịch sử nhằm hai mục tiêu:

a) Tìm lạt lịch sử của các môi liên hệ giữa các cơ cấu Nhà nước

và xã hội

b) Giải đấp những văn đẻ kỹ thuật liên quan đến hoạt động của

cơ cấu

Nói theo cách thông thường thị tài liệu lưu trữ là nguồn sử liệu,

là những dấu vết của tư tưởng và hành dộng cơn người từ quá khứ Phóng lưu trữ UBHC các tính và thành phố trực thuộc Trung ương dược hình thành từ 1945 cho đến 1975, nay vẫn nằm trong các

kho lưu trữ; các nhà nghiên cứu lịch sử chưa nghiên cứu nó với ý

nghĩa là khai thác nguồn sử liêu

Chon dé tai: “Phong lum tr UBHC thành phố LIà Nội (1954 -

1975) nguồn sử liêu viết nghiên cứu lịch sử Thủ đô” nhằm hai mục

4

và đánh giá nguồn sư liệu từ phóng lưu trữ UBHC các tình và thành

phố khác

2- Lịch sư van dé:

Đi vào khai thác sử dụng het gia tri tài liệu trong phông lưu trữ

ƯBND các tỉnh và thành phố sẽ mang lại nhiều lợi ích cho nhân dan Vấn đề này được Nhà nước quan tâm đến từ lâu

Chúng tôi đã để nhiều thời gian di sâu, tìm hiểu và đã viết một

số bài báo về phông lưu trữ UBHC tính đăng trên tạp chí Lưu trữ từ

1978 - 1982

Tiếp sau đó vào những năm từ 1982 - 1989 một số tác giả đã đi

sâu vào phân loại và đánh giá nguồn sử liệu trong tài liệu lưu trữ:

Trên tạp chí lưu trữ số 4/1982 PTS Phạm Xuan Hang da viet

bài: “Về việc vận dụng sử liệu học vào đánh giá giá trị tài liệu van

Kiên chữ viết."

Trên tạp chí Lưu trữ số 4/1985 tiên sĩ Nguyễn Văn Thâm

viết: Các nguyên tắc phương pháp luận và phương pháp xác định

giả trị tài liệu lưu trữ”

Nổi bật hơn là ba bài của giáo sư Phan Đại Doãn và tiến sĩ Nguyên Văn Tham đăng trên tạp chí nghiên cứu lịch sử:

- Mấy vấn đề sử liệu học lịch sử Việt Nam (NCLS số 5, H-1984

trang 31 - 37)

- Về sự phan loại các nguồn sử liệu của lịch sử Việt Nam

(NCLS s6 5, H-1985, trang 60 - 69)

- Phương pháp hệ thống và mội vài ứng dụng trong việc nghiên

cứu các nguồn sử liệu của Lịch sử Việt Nam (NCLS số $5, H-1986,

trang 68 - 77)

5

Những bài viết trên chỉ để cap đến những vấn để chung

nhất của công tác nhân loại và đánh giá nguồn sử liệu, mà chưa

di vào phân loại và đánh giá cụ thể một phông Lưu trữ Vậy dé

iai phan loại và đánh giá nguồn sử liệu từ phông lưu trữ UBLIC tỉnh, thành phố là một đề tài còn nhiều mới mẻ, đầy hap dan

3- Đi trợng và phương pháp nghiên cứn:

Đổi tượng nghiên cứu của luận án là nguồn sử liệu trong

phông lưu trữ UBHC thành phố llà Nội 1954 - 1975 với hơn §

ngàn hồ sơ Trước một đối tượng nhiêu tài liệu như vậy chúng

tôi tiến hành phân loại một cách khái quái, đánh giá những tai liệu điển hinh nhất nhằm từng bước tích lũy kinh nghiệm để tiến

hành phan loại và dãnh giá nguồn sử liệu từ các phông lưu trữ

UBHC các tỉnh khác

Về phương pháp: day JA cong trình nghiên cứu sử liệu học,

vi vay việc thực hiện đề tài phải dựa trên các phương pháp sử liệu học với tư cách là bộ môn phù hợp cho sử học

4- Kết qua va dong gop cua luận án:

/ a) Nêu ra các nguyên tắc và tiêu chí phân loại nguồn sử liệu phông lưu trữ UBIIC thành phố HIà Nội nhằm vận dụng cho

phân loại nguồn sử liệu phông Lưu trữ UBIIC các tỉnh và thành

phố khác

b) Luan an danh giá nguồn sử liệu về hình thức và nội

dung

c) Qua đánh piá, phê phần sử liệu, luận ấn đã xác minh

được những sự kiện quan trọng: J6h30Œ ngày 8/10/1954 quan ta tiến sát đến đe La Thành: Bác Hỗ về thăm xã Trung kính huyện

Từ Liêm ngày 1/3/1956 và một số số hiệu khác mà các sách báo dẫn sai

d) Luan án dã tìm ra những ngôn ngữ dặc thù cua van ban

UBLTIC thành phö [là Nội giat đoạn 1954 - 1975: những đặc diêm

vẻ hành văn máv chữ con dấu của các cấp chính quyền: chữ kỹ

của các vị có trách nhiệm trong ƯBHC v

3- Nguồn lài liệu dược sử dụng trong luận an:

Luận án sự dụng 3 nguồn tat liệu chính:

a) Phong luu try UBHC Thanh pho Ha Noi giai doan 1954-

1975 voi hon 8 ngan hé so

b) Tài liệu và tư liệu ở Cục Lưu trữ Nhà nước

c) Tư liệu của khoa lịch sử trường Đại học Tổng hợp Hà

Nội

Đối với nguồn tư liệu phòng lưu trữ UBHC thành phố Hà Nội (1954 - 1975), luan an da di sau khảo sát kỹ từng nhóm hồ

sơ đê rỏi khái quát lại và tiên hành phân loại theo các nhóm

nhằm bước đầu “sơ che” nguồn sử liệu phong phú và dầy roi ram

này ziúp các nhà nghiên cứu lịch su bat bay vào nghiên cứu lịch

sử Thủ do giai doan 1954 - 1975 co trong tay những tư liệu chi

dân đầu tiên

Tiệp theo, luận án đã lựa chọn những tài liêu tiêu bieu nhất

trong phông lưu trữ tiến hành đánh giá (thực chất là phê phan su

liệu) nhảm rút ra những vàn đề cần chú ý khi nhà nghiên cứu

lịch sư sử dụng những tài liệu này iam cứ liệu phục hồi lại bức

tranh toàn cảnh cua Thủ dô Hà Nội trong vòng 20 nam

Hai nguồn tư liệu sau, luận án nghiên cứu với tư cách là hô

trợ về mặt lý luận dể soi sáng cho việc đi sâu vào phê phán và

phân loại nguồn sử liệu.

Qua trinh hinh thành và những đặc thù

của phông lưu trữ UBHC thành phố Hà Nội,

giai đoạn 1954 - 1975 (15 trang) ˆ

Ngày 17/9/1954, theo quyết định cửa Chính phủ, Ủy ban Quan

chính Hà Nội được thành lạp do thiêu tướng Vương Thừa Vũ làm

Chủ tịch Cơ cấu tổ cức của UBQC thành phố Hà Nội gồm có Văn

phòng và 4 ban giúp việc (Ban nội chính, Ban kinh tế tài chính, Ban

xí nghiệp công ích Ban tuyên văn xã)

Tháng 9/1954, Chính phủ dồi tên UBKCHG thành UBHC các

cấp Tại Hà Nội, hai ủy ban đó vẫn đồng thời hoạt động Nhưng trong thời kỳ đầu tiếp quản thi chỉ có Uy ban Quân chính ra công

khai

Về chức năng nhiệm vụ giữa hai Ủy ban này tuy có khác nhau

đôi chút nhưng cũng nhằm vào việc quản lý thành phỏ mới giải

phóng Do đó, tài liệu được coi là một phông lưu trữ UBHC thành

phố Hà Nội kể tử ngày 17/9/1954

Tháng 10/1957 Hội đồng nhân dân khoá | duoc nhan dân chính

thức bầu ra Hội đồng nhân dân khóa Ï dã bảu ra UBHC chính thức của Thu đô Hà Nội gồm !1 vị do bác sĩ Trần Duy Hưng làm Chu

tịch

Ủy ban hành chính thành phố Hà Nội quản lý thành phố vẻ các

mặt: nội chính, kinh tế và văn xã Thời kỷ quân quan (9/1954 -

12/1954), Uy ban quan chính chú trọng hơn về mặt nội chính Sau

d6 UBHC coi trọng cä 3 lĩnh vực quan lý này

Khi xã hội Hà Nội phát triển lên 3 mặt quan lý trên được chia

nhỏ thành : tông hợp, nội chính, công nghiệp, nông nghiệp

giao thông vận tải và văn xã Luận án da néu 5 dac diém cua phông lưu trữ UBHIC thành pho Ha Not nham giúp các nhà nghiên cửu

bước đầu làm quen với tải liệu

Phong lưu trữ UBHC thành phố Hà Nội được hinh thành trong

quá trình giải quyết công việc của Ủy ban dựa trên 6 lĩnh vực hoạt động trên Cơ quan giúp việc trực tiếp về hành chính cho Ủy ban là Văn phòng Tài liệu trong phông có những loại: hồ sơ các tập công

văn lưu (Nghị quyết, quyết định, chỉ thị, bảo cáo, công văn, điện của

HĐND và UBHC): hồ sơ giải quyết công việc (hồ sơ theo dõi các

ban ngành và các UBHC huyện quận trực thuộc UBHC thành pho

hồ sơ các hội nghị các sự kiến lễ tân đón tiếp các phái đoàn quốc

Việc phân loại sử liệu chữ viết và tài liêu lưu trữ hoàn toàn

mang những nội dung khác nhau Nhà lưu trữ học phân loại các phông tài liệu lưu trữ dựa trên những đặc trưng hình thành tài liệu

như: Cơ cấu tế chức - thời gian - mặt hoạt động - vấn đề nhằm mục đích tô chức khoa học tài liệu trong một phòng tài liệu, một kho

lưu trữ, một màng lưới các kho lưu trữ để làm thư mục thuận lợi và

tra tim nhanh chóng Nhà su hoc phan loại sư liệu xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu đổi tượng Do đó phân loại sử liệu cần chú ý đến nhu cầu sử dụng chúng dể nghiên cứu lịch sử

Bat ctr mot su phan loại chung nào cũng không thể bao gồm hết được tính đặc thù của các nhóm sử liệu riêng biệt Vĩ vậy việc phân loại theo phạm vi từng nguồn sử liệu vân có vai trò riêng của nớ Đặc biệt là khi các nhóm sử liệu riêng biệt có khối lượng lớn thì sự phân loại cụ

thể, chi tiết trong mỗi nhóm là hết sức cần thiết

Luận 4n đi vào phan loại nguồn sử liệu theo hai mục lớn:

I- PHÂN LOẠI NỘI DUNG NGUỒN SU LIEU PHONG LƯU TRU UBHC

THÀNH PHÔ HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 1954 - 1975:

Có 3 mục nho:

I- Phán loại nguồn sử liệu theo thời kỳ lịch su:

Mục này nguồn sử liệu được phân loại theo thời kỳ lịch sử: Giai

đoạn tiếp quản Thủ đô 1954; Giai đoạn khôi phục kinh tế của Hà Nội

1955 - 1957: Giai đoạn phát triển kinh tế 1958 - 1960: Kế hoạch 5 năm

lần thứ nhất 1961 - 1965: Giai đoạn vừa xây dưng vừa chống chiến tranh phá hoại của địch 1965 - 1975

Trong mỗi giai đoạn này luận ân đã nêu rõ: số lượng sử liệu; phương

ân phân loại lưu trữ và những đặc điểm tài liệu trong từng giai đoạn

2- Phan loại nguồn sử liệu UBHC thành phố Hà Nội theo các mặt hoạt động xa hội: Mục này nguồn sử liệu được phân loại theo các mặt

hoạt động như sau:

Những sử liệu phan ảnh tình hình công nghiệp và thủ công nghiệp; những sử liệu phản ảnh tình hình nông nghiệp; những sử liệu phan ảnh tình hinh tài chính - thương nghiệp: những sử liệu phần ảnh tình hình

g1ao thông vận tải; những sử liệu phần ảnh tỉnh hình văn hóa xã hội.

10

Trong từng mặt hoạt động, luận án nêu rõ tài liệu nằm ở

mục mấy trong phương ân phân loại toàn phông lưu trữ, tiếp đó

nêu những đặc điểm của nhóm tài liệu này

3- Phản loại nguồn sử liệu theo các chuyên đề:

Tài liệu trong nguồn sử liệu được phân loại theo các

chuyên đề sau: chuyên đề cải cách ruộng đất ở ngoại thành Hà Nội: chuyên để xây dựng và củng cố chính quyền dân chủ nhân dan; chuyên đề về thuế; chuyên đề về kinh tế bao cấp; chuyên dé

về hợp tác hóa nông nghiệp

Trong từng chuyên đề được nêu rõ: tài liệu ở trong các muc nào của khung phân loại tài liệu lưu trữ, tiếp theo nêu các đặc điểm của tài liệu trong nhóm đó

1I- PHÂN LOẠI NGUỒN SỬ LIỆU THEO HÌNH THỨC BÊN NGOÀI

Mục này được chia làm 2 mục nhỏ:

1- Phản loại nguồn sử liệu theo các loại hình văn bản:

- Tài liệu trong tiểu mục 1 được phân loại thành 3 nhóm: các văn

bản pháp quy: các văn bản thông thường: các loại giấy tờ của cá

nhân

Trong từng nhóm nêu rõ từng loại văn bản cùng với vi tri, hiệu lực và tác dụng của từng loại văn bản đó trong việc quản lý chỉ đạo của UBHC thành phố Hà Nội

2- Phán loại nguồn sử liệu theo tác giỉ: Trong tiểu mục

này, nguồn sử liệu được phân loại theo tác giả (có tài liệu) trong

phông lưu trữ UBHC thành phố Hà Nội: Phủ thủ tướng; Thành

ủy Hà Nội: Hội đồng nhan dân; Ủy ban quân chính: UBHC; các

sở, ban, ngành trực thuộc UEH thành phố Hà Nội: các Ban can

sự các quận các Ban công vận của nhà máy, xí nghiệp Hồ Chủ tịch: các ông Chủ tịch và Phó Chủ tịch UBHC thành phố

Trong mỗi nhóm tác giả, luận ân nêu tên loại các văn bản

mà nhóm tác giả đó sản sinh ra

ii

CHƯƠNG IH

DANI GIA NGUON SU LIEU PHONG LUU TRU UBIIC

THANE PHO HA NOL, GIAL DOAN 1954 - 1975 Chương này gồm 66 trang được chia thành 3 mục lớn:

I- DANH GIA FINH THUC SU LIEU PHONG LUU TRỮ UBITC TIIÀNH PHÔ

HÀ NỘI (1954 - 1975),

BAI kỳ một sử liệu nào cũng có dấu tích của một sự kiện hiện tượng nào đó phát sinh vào một thời điểm nhất định, trong một hoàn cảnh

nhất định, nên mang dấu ấn của hoàn cảnh đỏ

Đặc diểm trên của sử liệu không những khẳng định bản chất của sử

liêu như là một hiện tượng xã hội, mà còn dòi hỏi phải có cách nhìn lịch sử khi bắt tay vào nghiên cứu sử liệu Từ thực tế nghiên cứu sử liệu, các nhà sử học đã dúc rút ra những kinh nghiệm và tập hợp lại qua

nhiều thế hệ thành phương pháp luận sử liệu học

Theo phương pháp này, khi nphiên cứu sử liệu phải đặt nó vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể nơi đã sẵn sinh ra nó và nghiên cứu hoàn cảnh ấy dã

tác động, chi phối như thế nào đối với nội dung và hình thức của sử

liệu

Từ mục đích trên, luận an đi vào:

1- Đánh giá các thể loại văn bản trong nguồn sử liệu

1.1- Đánh giá các van ban pháp qui có trong phông lưu trữ ƯBHC thành phố Ilà Nội luận án dã nêu ra những văn bản mang nội dung

chính sách lớn của Đảng và Nhà nước được cụ thể hóa và Hà Nội như:

chính sách tính giảm biên chế, chính sách giảm tô và cải cách ruộng đất

ở Hà Nội đã mang lại những kết quả lớn cho các cơ quan và nông dân

ngoại thành, đồng thời cũng có những sat lầm khuyết điểm cần phải kịp thời sửa chữa.

12

1.2- Trong nguồn sử liệu UBIIC Thành phố Hà Nội còn có

các loại báo cáo: báo cáo thường kỳ, báo cáo đột xuất, báo cáo

vụ việc, báo cáo chuyên đề Mỗi loại báo cáo đều có chứa các thông tin nhất định

Hồ sơ số 2 năm 1954:” Báo cáo của UBỌC là Nội về tình hình mọi mặt của Hà Nội trong năm 1954” đã phản ảnh nhiều hiện thực của Hà Nội trong những thắng cuối năm 1954 khi Hà Nội mới được tiếp quản

Muc dich cua báo cáo là thông tin hai chiều trực tiếp piữa

các hệ thống cơ quan Nhà nước Thông thường thì báo cáo năm bao hàm thông tin của bão cáo quí, tháng tuần Tuy vay trong

những diều kiện và hoàn cảnh nhất định, báo cáo hàng tuần lại

có giá trị rất cao

Trong hoàn cành cuối năm 1972, khi nhân dan Thủ đô hồi

hộp chờ đón kết quả đàm phân hòa bình ở Hội nghị Paris thì để

quốc Mỹ trở mặt Ngày 16/4/1972 chúng cho không quan bắn

phá trở lại miền Bắc và 12 ngày đêm cuối tháng 12/1972 chúng

đã tập kích dường không vào Hà Nội với qui mô lớn Tạp: "Báo

cáo công tác hàng tuần của LUIDHC thành phố Hà Nọi từ 23/9 đến

29/12/1972" là một tập văn bản có giá trị sử liệu cao của phông

Lưu trữ UBHC Thành phố Hà Nội: vì chúng phần ảnh 12 ngày đem của trận Điện Biên Phú trên không

Cũng trong những hoàn cảnh và điều kiện đặc biệt, những

báo cáo chuyên đề ra đời trong hoàn cảnh do đã có giá trị sử liệu

cao hơn những báo cáo chuyên đề tương tự ra đời trong hoàn canh bình thường

Ví du: Báo cáo tổng kết của UBHC thành phế Hà Nội về công tác chiến đấu phòng không nhân dân trong đợt tập kích

chiến lược của không quân Mỹ vào Hà Nội từ 1& - 30/12/1972

Báo cáo trên đã phản ảnh đầy đủ tình hình sơ tán của nhân

dân và những trận chiến đấu quyết liệt cua quan dan Thu dé

trong chiến dịch Điện Biên Phủ trên không tại Hà Nội