Tài liệu tập huấn chuyên viên giọt hồng lam sơn google tài liệu

CLB TUYÊN TRUYỀN VẬN ĐỘNG HIẾN MÁU TÌNH NGUYỆN TỈNH THANH HÓA ****** TÀI LIỆU ÔN TẬP CHUYÊN VIÊN GIỌT HỒNG LAM SƠN – LẦN I NĂM 2016 ​ THÁNG 4/2016 PHẦN I CÁC KIẾN THỨC VỀ MÁU VÀ HIẾN MÁU TÌNH NGUYỆN 1[.]

TỈNH THANH HÓA 

            TÀI LIỆU ÔN TẬP CHUYÊN VIÊN  GIỌT HỒNG LAM SƠN – LẦN I NĂM 2016 

PHẦN I. CÁC KIẾN THỨC VỀ MÁU VÀ HIẾN MÁU TÌNH NGUYỆN 

Phong trào HMTN (HMTN) ở nước ta được chính thức khởi động từ năm 1994,       

đến nay đã thu được những kết quả đáng khích lệ Lượng máu thu được tăng dần hàng       

năm, ngày càng xuất hiện nhiều người, nhiều gia đình HM, dòng họ HM, tập thể HM       

tiêu biểu Năm 2014, cả nước tiếp nhận được trên 1 triệu đơn vị máu, trong đó lượng       

máu thu được từ người HMTN đạt 96% Có được những kết quả đó phần lớn là nhờ       

công tác tuyên truyền, vận động HMTN đã được sự quan tâm, vào cuộc, ủng hộ của       

các cấp, các ngành và các tầng lớp nhân dân.  Câu 1. Máu là gì? Lượng máu trong cơ thể như thế nào?  Máu là một tổ chức lỏng, lưu thông trong hệ thống tuần hoàn của cơ thể Máu gồm       

nhiều thành phần với các chức năng khác nhau và liên quan mật thiết đến chức năng       

sống của cơ thể.  Bình thường, tổng lượng máu trong cơ thể người trưởng thành trung bình khoảng       

80 ml/kg cân nặng đối với nam và 70 ml/kg cân nặng đối với nữ Như vậy, lượng máu       

tỷ lệ thuận với cân nặng của cơ thể Lượng máu tương đối ổn định nhờ cơ chế điều       

hòa của cơ thể giữa lượng máu sinh ra ở tủy xương tương ứng với lượng máu bị mất       

đi.   Lượng máu liên quan trực tiếp đến hoạt động của cơ thể như khi mất nhiều mồ hôi,       

khi mất nước thì lượng máu giảm do bị cô đặc Trong những trường hợp bệnh lý như       

thiếu máu do mất máu, do suy tủy, lượng máu trong cơ thể sẽ bị thay đổi tùy thuộc       

vào tình trạng bệnh lý.    Câu 2. Các thành phần máu và chức năng là gì?  Máu gồm hai phần: các tế bào và huyết tương.  v​   ​Các tế bào máu bao gồm:  ­  ​Hồng cầu: Chiếm số lượng nhiều nhất, chứa huyết sắc tố, đây là chất giúp cho       

máu có màu đỏ Hồng cầu làm nhiệm vụ vận chuyển ôxy từ phổi đến các mô và nhận       

CO​2   từ các mô lên đào thải ở phổi Đời sống trung bình của hồng cầu là 120 ngày.       

Mỗi ngày có khoảng 200 ­ 400 tỷ hồng cầu chết và được thay thế bằng những hồng       

cầu mới sinh ra từ tủy xương.  ­  ​Bạch cầu: Bạch cầu có chức năng bảo vệ cơ thể bằng cách phát hiện và tiêu diệt       

các “vật lạ” gây bệnh Có nhiều loại bạch cầu khác nhau, với đời sống trung bình từ 1       

tuần đến vài tháng Một số virus (như HIV,…) có thể xâm nhập vào bạch cầu và dần       

dần phá hủy hệ thống miễn dịch của cơ thể.  ­  ​Tiểu cầu: Là những mảnh tế bào rất nhỏ Tiểu cầu tham gia vào chức năng cầm       

máu, tạo các cục máu đông bịt các vết thương ở thành mạch Đời sống của tiểu cầu       

khoảng 5­7 ngày.  v​  ​Huyết tương:  ­  ​Là phần vô hình, có màu vàng, chứa chủ yếu là nước; ngoài ra còn nhiều chất rất       

quan trọng đối với sự phát triển, chuyển hóa của cơ thể như: Albumin, các yếu tố đông       

máu, các kháng thể, đường, vitamin, muối khoáng, hormon, các men  

­  ​Thành phần có trong huyết tương thay đổi theo thời gian trong ngày và tình trạng       

sinh lý của cơ thể, ví dụ sau bữa ăn huyết tương có màu đục và trở nên trong màu       

vàng chanh sau khi ăn từ một đến hai giờ Máu có huyết tương đục sẽ không được sử       

dụng vì có thể gây sốc, gây dị ứng cho người bệnh Vì vậy, người HM chỉ nên ăn nhẹ,       

ăn ít đạm, ít mỡ trước khi HM.  Câu 3. Quá trình tạo máu như thế nào?  ­  ​Các tế bào máu được sinh ra tại tủy xương nhằm thay thế cho các tế bào già bị       

mất đi Sau khi tham gia hoạt động chức năng ở máu và các mô trong một thời gian       

nhất định chúng sẽ bị tiêu hủy Khi bị tiêu hủy, một phần chúng được tái hấp thu, một       

phần được đào thải ra khỏi cơ thể.  ­  ​Bình thường thì hai quá trình sinh máu và tiêu hủy máu sẽ cân bằng để đảm bảo       

duy trì lượng máu ổn định trong cơ thể Ước tính mỗi ngày sẽ có một lượng máu       

tương đương với khoảng 40 ml đến 80 ml được thay thế.  ­ Khi HM, ngay lập tức cơ thể huy động lượng máu chưa lưu thông được dự trữ       

trong gan, lách…để duy trì huyết áp và lượng tế bào lưu thông không thay đổi, sau đó       

kích thích tuỷ xương tăng sinh để bù lại lượng máu đã hiến Do vậy, một người trưởng       

thành khoẻ mạnh nếu hiến lượng máu       ​không quá 9 ml/kg cân nặng thì hoàn toàn        không có hại tới sức khoẻ. 

­  ​Bạch cầu và tiểu cầu do cư trú ở nhiều tổ chức (mô) nên không ảnh hưởng nhiều       

sau khi bị mất máu Huyết tương hồi phục rất nhanh chóng, chỉ vài giờ đến 24 giờ sau       

khi bị mất máu.  Câu 4. Tại sao phải truyền máu? Ai cần truyền máu?  Máu và chế phẩm máu là một loại thuốc điều trị đặc biệt, chỉ có thể được lấy từ       

người (chưa sản xuất nhân tạo được).  Máu cần cho cấp cứu và điều trị hằng ngày Theo Hiệp hội truyền máu Hoa Kỳ, cứ       

10 người khỏe mạnh thì 8 người có nguy cơ cần được truyền máu.  Những trường trường hợp cần truyền máu:  ­  ​Cấp cứu do tai nạn, xuất huyết gây mất máu với số lượng lớn (mất khoảng 30%       

lượng máu).  ­  ​Nhiều ca phẫu thuật ngoại khoa, sản khoa, nhiều kỹ thuật cao như: chạy thận nhân       

tạo, ghép tạng  cần rất nhiều máu  ­  ​Những bệnh nhân bị bệnh máu như: ung thư máu, suy tuỷ xương, xuất huyết giảm       

tiểu cầu… đặc biệt là những người bệnh bị mắc bệnh Thalassemia, Hemophilia (bệnh       

ưa chảy máu do di truyền).  ­​  ​Các bệnh khác như sốt xuất huyết, xuất huyết tiêu hóa, các bệnh lý cần thay máu  

Đối với những bệnh nhân kể trên, máu là một loại thuốc không thể thiếu, nếu không       

được truyền máu đồng nghĩa với việc chấm dứt cuộc sống của họ.  Truyền máu giúp cứu sống người bệnh trong cơn hoạn nạn; tuy nhiên, truyền máu       

cũng có thể truyền cả các mầm bệnh nhiễm trùng như HIV, viêm gan Do đó, nguồn       

máu an toàn nhất cho điều trị là từ những người khỏe mạnh, không có các hành vi       

nguy cơ lây nhiễm HIV và các bệnh khác.  Câu 5. Truyền máu có thể truyền bệnh cho người nhận?  ­​  ​Nhiều mầm bệnh có thể lây truyền qua đường truyền máu.  ­  ​Ở nước ta, Bộ Y tế quy định bắt buộc phải xét nghiệm sàng lọc tất cả đơn vị máu       

trước khi truyền với 5 bệnh nhiễm trùng là:       ​HIV/AIDS, Viêm gan virus B, Viêm gan       

virus C, Giang mai         ​và​Sốt rét.   ​Tuy vậy, kỹ thuật xét nghiệm hiện tại không phát hiện       

được các tác nhân này trong       ​“​giai đoạn cửa sổ” như HIV là khoảng 12 tuần, viêm gan       

B là 4 tuần, viêm gan C là 12 tuần, giang mai là 4 đến 8 tuần và ký sinh trùng sốt rét       

thì chỉ phát hiện được khi lấy mẫu xét nghiệm trong lúc đang lên cơn sốt.  ­  ​Như vậy, để đảm bảo an toàn truyền máu phòng tránh lây truyền bệnh, phải áp       

dụng nhiều biện pháp, trong đó có:   + Vận động HMTN không lấy tiền, tư vấn để họ “tự sàng lọc”, nhất định không       

HM nếu thấy mình có yếu tố nguy cơ nhiễm bệnh.   + Tư vấn và khám lâm sàng để lựa chọn người HM đủ sức khỏe.  + Xét nghiệm sàng lọc các bệnh nhiễm trùng lây qua truyền máu.  + Thực hiện truyền máu từng phần và đảm bảo vô khuẩn các dụng cụ, trang thiết bị  trong truyền máu  

Câu 6. Có bao nhiêu nhóm máu?   ­​  ​Có nhiều hệ nhóm máu khác nhau như hệ ABO, hệ Rh, hệ Kell, hệ MNs,  trong  đó quan trọng và phổ biến nhất là hệ nhóm máu ABO và hệ nhóm máu Rh.  ­​   ​Hệ nhóm máu ABO gồm 4 nhóm máu chính là A, B, O và AB.  Ở Việt Nam, tỉ lệ  giữa các nhóm máu là: A ­ khoảng 20 %, B ­ khoảng 30%, O ­ khoảng 45 %, AB ­  khoảng 5%. Người bệnh có thể được truyền hồng cầu từ người cho cùng nhóm hoặc  người có nhóm O. Riêng hồng cầu nhóm AB, chỉ truyền cho người nhóm AB. Có thể  tóm tắt ở sơ đồ bên.   ­  ​Hệ nhóm máu Rh: có 5 loại kháng nguyên là D, E, e, C, c và ở mỗi người nhóm       

Rh là một tổ hợp cụ thể với sự có mặt hoặc không có mặt từng kháng nguyên này.       

Trong số các kháng nguyên này, kháng nguyên D quan trọng nhất và do vậy khi hồng       

cầu có kháng nguyên D được gọi là nhóm máu Rh dương và khi không có kháng       

nguyên D gọi là nhóm Rh âm Người có nhóm máu Rh âm có thể bị tai biến tan máu       

trầm trọng khi nhận máu từ nhóm Rh dương Ở Việt Nam, tỷ lệ người Rh âm rất thấp       

(0,07% dân số) nên được coi là người có nhóm máu hiếm Do vậy khi người bệnh có       

nhóm máu Rh âm, có thể gặp khó khăn khi tìm được người hiến máu cùng nhóm Ở       

người da trắng, tỷ lệ người nhóm Rh âm từ 15% ­ 40% dân số.  Câu 8. HM theo hướng dẫn không có hại đến sức khỏe?  HM theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc không có hại tới sức khỏe, điều đó được        giải thích bằng các cơ sở khoa học và thực tế. 

­  ​Người HM có đủ nhận thức cơ bản về HM tình nguyện, HM trên cơ sở tự nguyện,       

không có vụ lợi, không sức ép.  ­  ​Tuân thủ đúng các quy định như: đủ tuổi, đủ cân nặng; đáp ứng được các yêu cầu       

về mạch, huyết áp, lượng huyết sắc tố, đủ thời gian giữa các lần HM   

­  ​Lượng máu hiến: lượng máu có trong mỗi người tỷ lệ thuận với trọng lượng cơ       

thể (khoảng 70­80ml máu/kg cân nặng) Mỗi lần hiến       ​dưới 9ml máu/kg, không hiến     

quá 500ml/ngày là không ảnh hưởng tới sức khỏe Như vậy, một người 45kg có       

khoảng trên 3.500ml máu và có thể hiến 350ml máu mà không ảnh hưởng tới sức       

khỏe.  ­  ​Máu gồm nhiều thành phần, mỗi thành phần có đời sống nhất định và thường       

xuyên được thay thế Khả năng sinh máu của tủy xương là rất lớn, có thể gấp 4 ­ 10       

lần so với nhu cầu bình thường của cơ thể trong những trường hợp như bị mất máu,       

HM  

­  ​Khi bị mất máu, ngay lập tức cơ thể huy động lượng máu được dự trữ trong gan,       

lách, cơ để đảm bảo duy trì khối lượng tuần hoàn và ổn định huyết động trong cơ thể.  ­  ​Các công trình nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng, sau khi HM, các chỉ số       

như mạch, huyết áp, cân nặng cũng như xét nghiệm: số lượng hồng cầu, lượng huyết       

sắc tố, bạch cầu, tiểu cầu không thay đổi hoặc có thay đổi nhẹ trong giới hạn bình       

thường.  Thực tế trên thế giới và ở nước ta trong những năm qua:  ­  ​Mỗi năm, trên thế giới có trên 90 triệu người HM; nước ta có gần 1 triệu người       

HM.  ­​  ​Rất nhiều người đã HM trên 100 lần, sức khỏe hoàn toàn bình thường.   v  ​HM cũng có những tác dụng tốt đối với sức khỏe Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng            

việc HM thường xuyên giúp làm giảm lượng sắt dư thừa làm giảm nguy cơ các bệnh       

lý tim mạch, đặc biệt là cơn đau tim và cơn đột qụy tim; giảm nguy cơ mắc ung thư  

Câu 9. Những đối tượng hiến máu?  Ở nước ta, tỷ lệ lớn (khoảng 95%) là người ​HM tình nguyện​ Ngoài ra, vẫn phải                 tiếp nhận máu từ hai đối tượng khác: 

­  ​Người cho máu lấy tiền: cho máu trước hết vì mục đích lấy tiền bồi dưỡng, nhiều              

nơi còn gọi là cho máu chuyên nghiệp, bán máu.  ­  ​Người nhà cho máu: Mỗi khi người bệnh cần máu, bệnh viện vận động người nhà            

của bệnh nhân cho máu.  Cả hai đối tượng này, hiện nay trên thế giới đều không khuyến khích Có nhiều       

nước cấm việc bán máu hoặc cho máu để lấy tiền; vì động cơ lấy tiền, họ cho máu       

nhiều lần không coi trọng sức khỏe, thậm chí khi có hành vi nguy cơ cao vẫn cố tình       

tham gia cho máu lấy tiền nên sức khỏe bản thân, chất lượng và an toàn máu đều       

không đảm bảo.  Câu 10. Hình thức HM và khoảng thời gian giữa 2 lần HM?  Khoảng thời gian giữa 2 lần hiến tùy thuộc hình thức HM:  ­  ​HM toàn phần:      ​hiến tất cả các thành phần có trong máu, thể tích từ 250 –       

500ml/lần Khoảng thời gian giữa 2 lần hiến máu tối thiểu là 84 ngày (khoảng 12       

tuần).  ­  ​HM từng phần:      ​hiến chỉ một hoặc một số thành phần trong máu, thông qua việc       

sử dụng máy tách tế bào tự động Phổ biến nhất là hiến tiểu cầu (2 tuần/lần), hiến       

huyết tương (2 tuần/lần), hiến hồng cầu (12 tuần/lần), hiến bạch cầu hoặc tế bào gốc       

(không quá 3 lần trong vòng 7 ngày)  

Câu 11. Những điều kiện cần thiết để HM an toàn:  ­​  ​Hoàn toàn tự nguyện;  ­​  ​Tuổi từ 18 – 60;  ­​   ​Cân nặng: Tối thiểu từ 42kg trở lên đối với nữ và từ 45kg trở lên đối với nam.  ­​  ​Không có các hành vi nguy cơ cao lây nhiễm HIV/AIDS, viêm gan, giang mai,   

­​  ​Có giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ liên hệ rõ ràng  

Câu 12. Quyền lợi của người tham gia HM nhân đạo:  Mục đích cao cả khi tham gia HM là để cứu chữa người bệnh Hiện tại, Bộ Y tế và        

Bộ Tài chính quy định cụ thể một số quyền lợi cho người HM như sau: 

­​   ​Được tôn vinh, ghi nhận (tùy thành tích HM, tùy địa phương); 

­  ​Được khám, tư vấn sức khỏe, kiểm tra các xét nghiệm máu miễn phí: Nhóm máu,        HIV, viêm gan B, viêm gan C, giang mai, sốt rét;  

­​  ​Được bồi dưỡng trực tiếp : 

§​  ​Ăn nhẹ, nước uống tại chỗ: tương đương 35.000 đồng. 

§​   ​Hỗ trợ đi lại (bằng tiền mặt): 45.000 đồng. 

§  ​Nhận quà tặng bằng hiện vật: tối đa 100.000 đồng (hiến 250ml); 150.000 (hiến       

350 ml); 180.000 đồng (hiến 450 ml) 

­ Nhận Giấy chứng nhận HM tình nguyện (có giá trị bồi hoàn máu miễn phí bằng        với lượng máu đã hiến khi cần tại các bệnh viện công lập, trên toàn quốc). 

Câu 13. Quy trình hiến máu 

Việc HM thông qua quy trình 5 bước cơ bản: 

1)  Đăng kí HM 

Việc lấy máu đảm bảo tuyệt đối không bị lây nhiễm bệnh, do kim và các dụng cụ

lấy máu chỉ dùng một lần duy nhất, không dùng lại cho người thứ hai. 

Câu 14. Sau hiến máu cần làm gì? 

Hiến máu theo hướng dẫn của bác sỹ có lợi cho sức khỏe Tuy nhiên, một số trường        hợp ở người hiến máu có thể có những biểu hiện không mong muốn xảy ra Đó là        những phản ứng bình thường của cơ thể, có thể xử lý đơn giản sẽ nhanh chóng qua đi. 

­​   ​02 ngày đầu sau hiến máu: Chườm lạnh tại chỗ. 

­​   ​Nếu có biểu hiện viêm, nhiễm trùng tại chỗ (sưng tấy, loét, có mủ …), xin liên 

hệ với các bác sỹ. 

­​   ​Chỉ dời điểm hiến máu khi thực sự thoải mái và được sự đồng ý của nhân viên 

y tế; 

­​  ​Nếu cảm thấy chóng mặt, mệt, buồn nôn: nên nằm nghỉ 10 – 15 phút; 

­​   ​Uống nhiều nước sau khi hiến máu; 

­​  ​Tránh các hoạt động gắng sức, các trò chơi mang tính đối kháng đòi hỏi tốn  nhiều sức như: đá bóng, tập tạ, leo trèo cao…; 

­​  ​Không điều kiển các phương tiện giao thông công cộng chở nhiều hành khách  như lái xe buýt, lái tầu thủy, lái máy bay,… 

­​   ​Không thức quá khuya, không uống rượu bia trong 1­2 ngày sau HM.  

v​  ​Chế độ ăn, sinh hoạt sau khi hiến máu nên: 

­​  ​Giữ chế độ ăn uống, sinh hoạt bình thường; 

­​   ​Tăng cường sử dụng các chất dinh dưỡng bổ máu: thịt, gan, trứng, sữa …; 

­​  ​Dùng thêm các thuốc bổ sung sắt, nhất là ở phụ nữ. 

PHẦN II. THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ BỆNH THALASSEMIA 

Thalassemia (Tan máu bẩm sinh) là bệnh thiếu máu do tan máu, thuộc nhóm bệnh      

di truyền bẩm sinh, bệnh biểu hiện suốt đời Bệnh có ở cả hai giới với tỷ lệ ngang      

nhau. Bệnh có các biểu hiện nổi bật đó là thiếu máu, xạm da, chậm phát triển…  Ở nước ta, ước tính có khoảng trên 5 triệu người mang gen bệnh, có hơn 20.000      

bệnh nhân cần điều trị Biện pháp điều trị phổ biến là truyền máu (truyền khối hồng      

cầu) và thải sắt Tuy nhiên, việc tiếp cận với điều trị còn hạn chế, do hoàn cảnh kinh      

tế của bệnh nhân, do bệnh chưa được xã hội quan tâm đúng mức Biện pháp phòng      

bệnh tốt nhất là nâng cao nhận thức của cộng đồng, hạn chế sinh ra những trẻ mang      

gen bệnh hoặc bị bệnh Để đạt được mục tiêu đó, công tác truyền thông, giáo dục,      

nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh; nâng cao nhận thức của bệnh nhân,       người mang gen cũng như người nhà của họ đang là yêu cầu bức thiết. 

Hồng cầu là tế bào màu đỏ, trong hồng cầu có chứa       ​huyết sắc tố có chức năng vận               chuyển oxy từ phổi đến các cơ quan trong cơ thể. 

Trung bình mỗi ngày có khoảng 1% lượng hồng cầu của cơ thể chết đi (gọi là tan        máu sinh lí) và có một lượng tương ứng hồng cầu mới được sinh ra từ tủy xương. 

Thiếu máu là tình trạng giảm       ​huyết sắc tố dưới mức bình thường, do giảm về số             lượng hoặc/và về chất lượng hồng cầu  

Thiếu máu do nhiều nguyên nhân như do dinh dưỡng, do mất máu (xuất huyết,        rong kinh ), do tan máu  

Tan máu là bệnh lí của hồng cầu. 

Bình thường, hồng cầu sống khoảng 120 ngày trong lòng mạch Tan máu là tình        trạng hồng cầu vỡ quá nhanh, quá nhiều so với mức sinh l​í​ bình thường. 

Khi tan máu nhiều hoặc kéo dài, tủy xương không sản xuất kịp hồng cầu mới để bù        đắp, cơ thể sẽ bị thiếu máu.   

Thalassemia (tan máu bẩm sinh) là nhóm bệnh máu bẩm sinh di truyền có đặc điểm       

là gây tan máu nhiều và thường xuyên dẫn đến thiếu máu mãn tính Bệnh gặp ở cả        nam và nữ. 

Tùy tổn thương gen mà bệnh thalassemia được chia làm hai nhóm chính là alpha        thalassemia và beta thalassemia Bệnh alpha thalassemia do gen alpha bị tổn thương,        bệnh beta thalassemia khi gen beta bị tổn thương. 

Thalassemia là một trong những bất thường di truyền phổ biến nhất trên thế giới.