Hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

Hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

Bộ Giáo dục vμ đμo tạo Bộ Tư pháp

Trường đại học luật Hμ nội

Tạ thanh Bình

Hoμn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán

trên thị trường giao dịch tập trung

tại việt nam

Chuyên ngành : Luật kinh tế

Danh mục công trình của tác giả

1 Chăn Seng Phim Ma Vông (2003), "Xu hướng phát triển thương mại

quốc tế hiện nay và những vấn đề đặt ra với các nước chậm phát

triển", Tạp chí Giáo dục lý luận, số 4 (73), tr.34-36

2 Chăn Seng Phim Ma Vông (2003), "Định hướng và giải pháp đẩy mạnh

xuất khẩu của Lào trong những năm tới", Tạp chí Thương mại, (20),

tr.12-13

3 Chăn Seng Phim Ma Vông (2003), "Quan hệ thương mại song phương

Lào - Việt Nam và vấn đề đặt ra", Tạp chí Quốc phòng toàn dân, (7),

tr.78-80 + tr.65

4 Chăn Seng Phim Ma Vông (2003), "Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ

quản lý nhà nước về thương mại Lào hiện nay - Phương hướng và giải

pháp", Tạp chí Lịch sử Đảng, (7), tr.56-59

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Luật Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2008

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia và

Thư viện Trường Đại học Luật Hà Nội

Danh mục các công trình nghiên cứu

của tác giả liên quan đến luận án đ∙ được công bố

1 Tạ Thanh Bình (2005), "Bổ sung, sửa đổi các văn bản hiện hành hướng

dẫn thực hiện Nghị định 144/2003/NĐ-CP tháo gỡ khó khăn vướng

mắc cho hoạt động trên thị trường chứng khoán”, Tạp chí Chứng khoán Việt Nam, (11), tr.23-24

2 Tạ Thanh Bình (2007), "Quan niệm về pháp luật điều chỉnh hoạt động của

thị trường chứng khoán ở một số nước trên thế giới và những gợi mở

cho Việt Nam", Tạp chí Nhà nước và pháp luật, (7), tr 46-50

3 Tạ Thanh Bình (2007), "Các giải pháp quản lý thị trường chứng khoán

tự do", Tạp chí Chứng khoán, (4), tr 9-11

4 Tạ Thanh Bình (2007), "Hoàn thiện tổ chức thị trường giao dịch chứng

khoán tập trung", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, (7), tr 53-58

Lời Mở đầu

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Thị trường chứng khoán tại Việt Nam đã đi vào hoạt động được hơn 7 năm Mặc dù là một lĩnh vực kinh tế còn rất mới mẻ và phức tạp, song đến nay Nhà nước ta đã ban hành được một hệ thống các văn bản pháp luật khá

đầy đủ để điều chỉnh mọi mặt hoạt động của thị trường Đặc biệt, sự ra đời của Luật Chứng khoán được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 6 năm

2006 đã tạo dựng cơ sở pháp lý ngày càng vững chắc cho sự phát triển của thị trường

Tuy nhiên, sự phát triển hết sức sôi động của thị trường trong một vài năm gần đây cũng đồng nghĩa với việc các hoạt động giao dịch trên thị trường diễn ra ngày càng phức tạp và đa dạng hơn, đặt ra nhiều yêu cầu cho các cơ quan ban hành văn bản pháp luật phải liên tục có sự điều chỉnh và

bổ sung để thích ứng với sự linh hoạt của thực tiễn thị trường Đặc biệt, khi thị trường bước vào giai đoạn có những chuyển biến đột phá về chất và lượng (riêng trong năm 2006, giá trị vốn hóa toàn thị trường đã đạt gần 30% GDP, vượt xa mức dự báo về giá trị vốn hóa toàn thị trường tới năm

2010 là 15% GDP nêu tại Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2010), những đòi hỏi này lại càng cấp thiết Điều này đặt ra yêu cầu phải có những nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động giao dịch trên thị trường chứng khoán nói chung, trong đó trọng tâm là thị trường giao dịch tập trung, để tìm ra những giải pháp thiết thực nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh lĩnh vực kinh tế này một cách hiệu quả

Trong dài hạn, xây dựng thị trường chứng khoán phù hợp với định hướng đổi mới và phát triển nền kinh tế đất nước là chủ trương lớn của

Đảng và Nhà nước ta nhằm tạo lập kênh huy động vốn dài hạn cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Định hướng này đã được

khẳng định nhất quán trong văn kiện Đại hội X của Đảng: "Khẩn trương nâng cấp và thực hiện các biện pháp đồng bộ để phát triển nhanh thị trường chứng khoán thành một kênh huy động vốn dài hạn quan trọng

trong nền kinh tế Hình thành đồng bộ thể chế về thị trường chứng khoán; tăng cường hỗ trợ của Nhà nước về kết cấu hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực, phổ cập kiến thức, tạo điều kiện thuận lợi cho công chúng tham gia thị trường này" Để thực hiện được mục tiêu đó, một trong những

giải pháp quan trọng là xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ và hiệu quả cho sự vận hành của thị trường ở Việt Nam, thị trường chứng khoán vẫn còn là một định chế tài chính mới mẻ Các vấn đề pháp lý điều chỉnh hoạt động của thị trường mặc dù đã được đề cập tại Luật Chứng khoán 2006 nhưng vẫn đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện, đặc biệt là các vấn đề pháp lý liên quan tới hoạt động giao dịch trên thị trường giao dịch chứng khoán tập trung Kinh nghiệm của các nước nói chung và của Việt Nam nói riêng cho thấy, việc hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của thị trường chứng khoán nói riêng, nền tài chính và kinh tế quốc gia nói chung Do đó, tôi

mạnh dạn chọn vấn đề: "Hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung” làm đề tài luận án tiến sĩ luật học của

mình Việc này rất có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề hoàn thiện pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán trong thời gian gần đây đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau, trong đó có giới nghiên cứu khoa học pháp lý Trong vài năm qua, giới nghiên cứu khoa học pháp lý đã có

một số công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề này, như: “Một số vấn

đề pháp lý về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán tập trung” của Th.S Hoàng Thị Quỳnh Chi, "Pháp luật

về tổ chức và hoạt động của Trung tâm giao dịch chứng khoán ở Việt Nam" của TS Lê Thị Thu Thuỷ và TS Nguyễn Anh Sơn, "Hướng tới một thị trường chứng khoán hiệu quả ở Việt Nam", Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Thị ánh Vân, “Xây dựng và hoàn thiện khung pháp luật thị trường chứng khoán ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ của Phạm Thị Giang Thu… Vấn đề

này cũng thu hút được sự quan tâm chú ý của các nhà kinh tế thuộc Viện

Nghiên cứu và Quản lý Kinh tế Trung ương (Đề tài khoa học cấp Bộ: “Các hạn chế đối với sự phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam và các giải pháp chính sách”), Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước…

Trong những công trình nghiên cứu trên, các tác giả đã tập trung luận giải một số vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh yêu cầu xây dựng và hoàn thiện pháp luật về thị trường chứng khoán Việt Nam Các công trình nghiên cứu này chủ yếu nghiên cứu khung pháp lý điều chỉnh hoạt động của thị trường chứng khoán Việt Nam dưới góc độ bao quát, tổng thể, từ đó

đưa ra phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về thị trường chứng khoán Việt Nam nói chung Đây là những nền tảng cơ bản cho việc tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về thị trường chứng khoán ở những khía cạnh hẹp hơn như: pháp luật về công ty chứng khoán; pháp luật về hệ thống

đăng ký, lưu ký, thanh toán bù trừ chứng khoán; pháp luật về giao dịch chứng khoán

Với mục tiêu tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật về thị trường chứng khoán nói chung và pháp luật về giao dịch chứng khoán nói riêng, tác giả luận án sẽ tiếp cận vấn đề ở một góc độ đào sâu nghiên cứu một cách cơ bản, toàn diện, mang tính hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung nhằm đưa ra cơ sở khoa học, phương hướng, giải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung ở Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu của luận án

Mục đích của luận án là nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận

và thực tiễn của các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung Trên cơ sở đó, luận án đề xuất các phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán, góp phần vào việc đáp ứng tốt hơn yêu cầu hoàn thiện pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán tại Việt Nam

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm

vụ cụ thể sau đây:

- Nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung, trong đó tập trung làm rõ bản chất pháp lý của các giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung và nội dung pháp luật điều chỉnh hoạt động giao dịch trên thị trường

- Phân tích những nội dung cơ bản của pháp luật Việt Nam hiện hành

về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung Đánh giá những ưu điểm và nhược điểm của pháp luật Việt Nam hiện hành về giao dịch chứng khoán, từ đó rút ra những vấn đề cần phải tiếp tục xây dựng và hoàn thiện

- Đề xuất phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật

về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là: pháp luật nước ngoài và pháp luật Việt Nam về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung; thực tiễn xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu của luận án: việc giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận án này là các giao dịch trên thị trường giao dịch tập trung vì giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung là những giao dịch điển hình và phổ biến nhất của mọi thị trường chứng khoán Các giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) xét về bản chất pháp lý không khác biệt lớn so với các giao dịch trên thị trường tập trung (giao dịch trên thị trường tập trung được đặc trưng bởi việc so khớp lệnh tập trung tại một địa điểm là Sở giao dịch chứng khoán và với nguyên tắc trung gian là một trong các nguyên tắc cơ bản của thị trường, trong khi đó giao dịch chứng khoán trên thị trường OTC được đặc trưng bởi tính chất thoả thuận, linh hoạt

và phân tán) Do đó, xét về khía cạnh pháp lý, nghiên cứu giao dịch trên thị trường tập trung có thể đảm bảo tính toàn diện và điển hình cho các giao dịch trên thị trường chứng khoán nói chung Trong luận án có đề cập tới một số phân tích về thị trường giao dịch phi tập trung là để so sánh, làm rõ các vấn

đề cần hoàn thiện đối với thị trường giao dịch tập trung

Trong khuôn khổ của một luận án tiến sĩ luật học, không có điều kiện

và không thể giải quyết hết mọi vấn đề pháp lý liên quan đến hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung Vì vậy, khi phân tích thực trạng pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung ở Việt Nam, tác giả giới hạn phạm vi đánh giá thực trạng pháp luật thông qua một số văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động giao dịch của thị trường giao dịch tập trung còn có những điểm hạn chế, bất cập, gây

ra những ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển lành mạnh của thị trường giao dịch tập trung Các vấn đề pháp luật khác liên quan tới các lĩnh vực hoạt động khác của thị trường hoặc liên quan tới các hoạt động giao dịch ngoài thị trường tập trung như thị trường OTC hoặc thị trường tự do là những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu sâu ở các công trình nghiên cứu khoa học pháp lý khác

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi nghiên cứu đề tài, tác giả luận án sử dụng phương pháp luận biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như: phương pháp tổng hợp, phân tích, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh luật học, phương pháp logic và lịch sử, nghiên cứu lý luận kết hợp với thực tiễn

6 Những điểm mới của luận án

Luận án có những đóng góp mới sau:

- Luận án nghiên cứu một cách hệ thống những vấn đề lý luận cơ bản

về pháp luật điều chỉnh hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung để tìm ra những nét đặc thù về mặt pháp lý của giao dịch chứng khoán so với các giao dịch dân sự, thương mại khác, trên cơ sở đó tìm ra nét

đặc trưng chi phối việc điều chỉnh bằng pháp luật đối với các giao dịch này

- Luận án đánh giá một cách khách quan thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung ở Việt Nam Bên cạnh việc phân tích những ưu điểm, luận án đi sâu phân tích những điểm còn bất cập, hạn chế và nguyên nhân của sự hạn chế đó Việc

đánh giá và phân tích được tiến hành toàn diện trên các khía cạnh pháp lý

của giao dịch chứng khoán, bao gồm: pháp luật về tổ chức thị trường giao dịch tập trung, pháp luật về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong giao dịch, pháp luật về hàng hóa là đối tượng của giao dịch, pháp luật về cơ chế giao dịch và pháp luật về xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp liên quan tới giao dịch chứng khoán Trên cơ sở đó, luận án khẳng định sự cần thiết phải tiếp tục xây dựng và hoàn thiện pháp luật nhằm đáp ứng tốt hơn việc điều chỉnh hoạt động giao dịch trên thị trường chứng khoán đang trong giai đoạn phát triển nhanh và mạnh về quy mô và chất lượng ở Việt Nam hiện nay

- Trên cơ sở nghiên cứu xu hướng phát triển và thực tiễn áp dụng pháp luật về giao dịch chứng khoán ở một số nước và ở Việt Nam, luận án

đề xuất những phương hướng và giải pháp chính nhằm hoàn thiện pháp luật

về giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung ở Việt Nam

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án bao gồm 3 chương:

Chương 1: Lý luận về pháp luật điều chỉnh các giao dịch chứng

khoán trên thị trường giao dịch tập trung

Chương 2: Thực trạng pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị

trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giao

dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

1.1.1 Khái niệm thị trường giao dịch tập trung

1.1.1.1 Khái niệm thị trường chứng khoán

Sau khi nghiên cứu các quan điểm, khái niệm về thị trường chứng khoán hiện nay, tác giả luận án rút ra nhận xét: dưới góc độ pháp lý, khái

niệm thị trường chứng khoán có những đặc trưng pháp lý cơ bản của hàng

hoá giao dịch trên thị trường, đó là: thị trường chứng khoán là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các loại chứng khoán Chứng khoán được hiểu là các loại giấy tờ có giá hay bút toán ghi sổ, nó cho phép chủ sở hữu

có quyền yêu cầu về thu nhập và tài sản của tổ chức phát hành hoặc quyền

sở hữu Các quyền yêu cầu này có sự khác nhau giữa các loại chứng khoán, tuỳ theo tính chất sở hữu của chúng

1.1.1.2 Thị trường giao dịch tập trung - khái niệm và nguyên tắc hoạt động

Thị trường giao dịch tập trung là thị trường mà các giao dịch được tổ chức tập trung theo một địa điểm vật chất dưới dạng các Sở giao dịch chứng khoán, tại đó người mua và người bán (hay đại diện và những nhà môi giới của họ) gặp nhau để tiến hành giao dịch Thị trường giao dịch tập trung vận hành trên cơ sở những quy luật của mọi thị trường hàng hoá khác như quy luật cung cầu và quy luật giá trị Tuy nhiên, do chứng khoán là hàng hoá giao dịch trên thị trường là loại tài sản đặc biệt nên thị trường giao dịch tập trung còn vận hành trên cơ sở các nguyên tắc đặc thù khác,

đó là nguyên tắc trung gian, nguyên tắc đấu giá và nguyên tắc công khai

1.1.2 Giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung

1.1.2.1 Khái niệm giao dịch chứng khoán

Theo nghĩa rộng, giao dịch chứng khoán là hợp đồng hoặc hành vi

pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ

đối với chứng khoán Theo nghĩa này, giao dịch chứng khoán bao gồm 2 dạng: hợp đồng song vụ làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ về chứng khoán (cụ thể là hợp đồng mua bán chứng khoán trên thị trường chứng khoán nói chung) và hành vi pháp lý đơn phương về chứng khoán, ví dụ: lập di chúc, hưởng thừa kế chứng khoán

Theo nghĩa hẹp, giao dịch chứng khoán là hợp đồng mua bán chứng

khoán trên thị trường giao dịch tập trung Theo nghĩa này, giao dịch chứng

khoán được giới hạn ở hợp đồng song vụ về mua bán chứng khoán, và phạm vi hợp đồng chỉ diễn ra trên thị trường giao dịch tập trung (không phải là toàn bộ thị trường chứng khoán nói chung)

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, luận án giới hạn nghiên

cứu giao dịch chứng khoán theo nghĩa hẹp, nghĩa là các giao dịch mua

bán chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung và do pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán điều chỉnh

1.1.2.2 Đặc điểm pháp lý của giao dịch chứng khoán

Xuất phát từ đặc điểm: (i) tính chất đặc biệt của chứng khoán là hàng hoá - đối tượng giao dịch; (ii) mục đích mua bán chứng khoán là tìm kiếm lợi nhuận; (iii) luôn có sự tham gia của các thương nhân là người môi giới chứng khoán, nên giao dịch chứng khoán được pháp luật của nhiều nước trên thế giới coi là hành vi thương mại điển hình Giao dịch chứng khoán còn có những đặc điểm đặc thù, chi phối nội dung và phương thức các quy phạm pháp luật điều chỉnh loại giao dịch này, đó là:

(1) Chứng khoán (đối tượng của giao dịch) là tài sản đặc biệt tồn tại

ở cả hai dạng phi vật chất và vật chất; là vật cùng loại và là tài sản có khả năng chuyển nhượng (tính thanh khoản) đặc biệt

(2) Giao dịch chứng khoán có tính hệ thống và tính tập trung cao, các nhân tố rủi ro rất đặc thù so với các giao dịch dân sự thương mại khác, đó

là rủi ro hệ thống Do vậy, pháp luật phải quan tâm điều chỉnh nhằm kiểm soát và hạn chế tối đa khả năng xảy ra rủi ro trên thị trường chứng khoán

(3) Chủ thể giao dịch không xác định do việc giao dịch không được tiến hành trực tiếp giữa các bên mà thực hiện thông qua hệ thống giao dịch

điện tử tại Sở giao dịch chứng khoán Do vậy, khác với các giao dịch dân sự thương mại thông thường, việc thực hiện giao dịch chứng khoán nhắm tới chủ thể đích danh là những giao dịch có tính chất đặc thù và phải có cơ chế kiểm soát đặc biệt để không vi phạm nguyên tắc bình đẳng của thị trường

(4) Xung đột lợi ích đan xen phức tạp trong giao dịch, bao gồm nhiều dạng: xung đột lợi ích giữa các chủ thể tham gia giao dịch với nhau, xung

đột lợi ích giữa các chủ thể tham gia giao dịch và các tổ chức trung gian thị trường, xung đột lợi ích giữa các chủ thể tham gia giao dịch và các tổ chức cung ứng dịch vụ hỗ trợ giao dịch trên thị trường Do vậy, phải xử lý hài hòa các mối xung đột về lợi ích nhằm đảm bảo tối đa tính công bằng, công khai và minh bạch của thị trường

1.2 Những vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung

1.2.1 Nguồn của pháp luật về giao dịch chứng khoán

Ngoài các quy phạm pháp luật chuyên ngành và các quy phạm pháp luật chung có liên quan tới giao dịch chứng khoán, quy chế của các tổ chức

tự quản và các quy phạm quy tắc và tập quán có vai trò đặc biệt quan trọng

và có tính bổ trợ cho các quy phạm pháp luật trong việc điều chỉnh các hoạt động của thị trường chứng khoán Quy chế của các tổ chức tự quản và các quy phạm quy tắc và tập quán được coi là những nét đặc thù riêng trong việc quản lý bằng pháp luật đối với thị trường chứng khoán so với các lĩnh vực pháp luật khác của nền kinh tế

1.2.2 Nội dung điều chỉnh của pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung

1.2.2.1 Pháp luật về tổ chức thị trường giao dịch tập trung

Thị trường giao dịch chứng khoán tập trung được tổ chức dưới hình thức các Sở giao dịch chứng khoán Nghiên cứu thực trạng cơ cấu sở hữu

và cấu trúc tổ chức của các Sở giao dịch chứng khoán trên thế giới cho thấy một đặc điểm nổi bật là các Sở giao dịch chứng khoán đều là các tổ chức tự quản Cơ chế tự quản đã tồn tại trong lịch sử gần một trăm năm của thị trường chứng khoán thế giới Gần đây, khi quá trình chuyển đổi cơ cấu sở hữu đã biến nhiều Sở giao dịch chứng khoán thành công ty cổ phần thì cơ chế tự quản vẫn tiếp tục tồn tại

1.2.2.2 Pháp luật về hàng hóa (đối tượng của giao dịch)

Việc xác định phạm vi hàng hóa (chứng khoán) được phép mua bán trên thị trường có ý nghĩa quan trọng, liên quan trực tiếp tới vấn đề tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán và phạm vi quản lý đối với chứng khoán Pháp luật chứng khoán trên thế giới có hai cách tiếp cận vấn đề này:

Cách tiếp cận thứ nhất hiểu chứng khoán theo nghĩa rộng, bao gồm

cổ phiếu, trái phiếu, các chứng chỉ ghi nhận sự đầu tư dài hạn, giấy nhận

nợ, quyền chọn, hợp đồng kỳ hạn, kỳ phiếu thương mại, chứng chỉ tiền gửi, giấy chứng nhận góp cổ phần…

Cách tiếp cận thứ hai hiểu chứng khoán theo nghĩa hẹp, bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu của các công ty thuộc khu vực Nhà nước và tư nhân, công trái Chính phủ, các giấy chứng nhận hưởng lợi của quỹ đầu tư và các chứng khoán do các công ty nước ngoài phát hành Cách tiếp cận này được phản

ánh trong pháp luật về chứng khoán của Nhật Bản, Hungari, Thụy Điển, Trung Quốc…

Vấn đề quan trọng hơn cả là cần phân biệt rõ ràng các công cụ của thị trường tiền tệ và công cụ của thị trường chứng khoán Nhìn chung, hàng hóa của thị trường tiền tệ là các chứng khoán ngắn hạn (thường có thời gian đáo hạn dưới 1 năm), còn hàng hóa của thị trường chứng khoán là các chứng chỉ ghi nhận đầu tư hoặc nợ dài hạn

1.2.2.3 Pháp luật về chủ thể tham gia giao dịch

Chủ thể của giao dịch chứng khoán là nhà đầu tư (người mua hoặc người bán chứng khoán) Ngoài ra còn có một chủ thể đặc thù trong mọi giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung: đó là các công ty chứng khoán – nhà trung gian môi giới giao dịch Chính chủ thể này làm nên sự khác biệt giữa giao dịch chứng khoán trên thị trường chứng khoán tập trung

và giao dịch chứng khoán trên các thị trường khác

Pháp luật về chủ thể tham gia giao dịch bao gồm:

a) Pháp luật về công ty chứng khoán: pháp luật của hầu hết các nước

đều dành cho công ty chứng khoán một sự kiểm soát và điều chỉnh đặc biệt

so với các chủ thể tham gia thị trường khác, đặc biệt là các quy định nhằm kiểm soát khả năng xảy ra xung đột lợi ích giữa công ty chứng khoán và khách hàng Nhìn chung, pháp luật về chứng khoán của các nước đều quy

định những nguyên tắc tổ chức và hoạt động đối với các công ty chứng khoán nhằm mục đích: (i) bảo vệ nhà đầu tư; (ii) bảo đảm sự công bằng, hiệu quả và minh bạch của thị trường và (iii) giảm thiểu rủi ro hệ thống trên thị trường

b) Pháp luật về nhà đầu tư, gồm các chủ thể:

- Nhà đầu tư cá nhân: là đối tượng được pháp luật quan tâm bảo vệ

nhất do họ thường được coi là đối tượng đầu tư không chuyên nghiệp với quy mô vốn đầu tư thấp và dễ bị tổn thương trước những biến động của thị