Giáo dục lý luận mác lênin với việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên việt nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay

Giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay

bé gi¸o dôc vμ ®μo t¹o häc viÖn chÝnh trÞ quèc gia

Hå ChÝ Minh

hoμng anh

gi¸o dôc lý luËn m¸c - lªnin víi viÖc h×nh thμnh

vμ ph¸t triÓn nh©n c¸ch ë sinh viªn viÖt nam trong ®iÒu kiÖn kinh tÕ thÞ tr−êng hiÖn nay

Chuyªn ngµnh : Chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng

vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö

M∙ sè : 62.22.80.05

tãm t¾t luËn ¸n tiÕn sÜ triÕt häc

hμ néi - 2006

tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt

GS.TS Nguyễn Ngọc Long

Phản biện 1: PGS.TS Đặng Hữu Toàn

Viện Khoa học Xã hội Việt Nam

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Hữu Khiển

Học viện Hành chính Quốc gia

Phản biện 3: TS Phùng Khắc Bình

Bộ Giáo dục và Đào tạo

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước,

họp tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hội trường

phòng 106 nhà A14B

Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2006

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

1 Hoàng Anh (2001), "Xây dựng nhân cách đạo đức mới cho sinh viên trong

điều kiện kinh tế thị trường", Báo chí và tuyên truyền, (6), tr 56-59

2 Hoàng Anh (2004), "Nghiên cứu khoa học với việc nâng cao chất

lượng giáo dục lý luận Mác - Lênin ở Phân viện Báo chí và

Tuyên truyền", Báo chí và tuyên truyền, (3), tr 29-31

3 Hoàng Anh (2004), "Vai trò của người mẹ với việc xây dựng nhân

cách cho thế hệ trẻ trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt

Nam hiện nay", Báo chí và tuyên truyền, (4), tr 21-23

4 Hoàng Anh (2005), "Vận dụng nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và

thực tiễn trong tư tưởng Hồ Chí Minh vào giảng dạy bộ môn khoa

học Mác - Lênin hiện nay", Giáo dục lý luận, (2), tr 43-46

5 Hoàng Anh (2005), "Giáo dục đạo đức học Mác - Lênin với việc xây

dựng đạo đức mới cho sinh viên Việt Nam", Báo chí và tuyên

truyền, (3), tr 24-26

6 Hoàng Anh (2005), "Tác động của báo chí với việc hình thành và

phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện

nay", Trong sách: 80 năm báo chí cách mạng Việt Nam -

những bài học lịch sử và định hướng phát triển, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội

7 Hoàng Anh (2005), "Giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình

thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay",

Khoa học xã hội, (6)

8 Hoàng Anh (2006), "Đặc điểm của sự hình thành và phát triển nhân

cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay", Báo chí và Tuyên

truyền, (1), tr 59-63

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Con người vừa là sản phẩm của xã hội, vừa là chủ thể của quá trình phát

triển lịch sử xã hội và bản thân xã hội sản xuất ra con người với tính cách là con

người như thế nào thì nó cũng sản xuất ra xã hội như thế Ngày nay, trong công

cuộc đổi mới, sự phát triển con người được Đảng ta khẳng định không chỉ là

mục tiêu mà còn là yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế

nhanh và bền vững Vì vậy, việc nghiên cứu những nhân tố tác động đến

quá trình phát triển nhân cách con người nói chung, nhân cách ở sinh viên

Việt Nam hiện nay nói riêng đang là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều

ngành, nhiều nhà khoa học Trong các nhân tố tác động đến quá trình hình

thành và phát triển nhân cách ở sinh viên thì giáo dục đào tạo là nhân tố

quan trọng có ý nghĩa quyết định trực tiếp Coi giáo dục đào tạo là "quốc

sách hàng đầu", Đảng ta yêu cầu: "Tăng cường giáo dục công dân, giáo dục

lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục

đạo đức và nhân văn, lịch sử dân tộc và bản sắc văn hóa dân tộc, ý chí vươn

lên vì tương lai của bản thân và tiền đồ của đất nước" phải được coi là một

trong những nhiệm vụ trọng yếu và cốt lõi của nội dung giáo dục đại học

Sau 20 năm đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường (KTTT) định

hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), Việt Nam đã đạt được những thành tựu

đáng tự hào Song, mặt trái của KTTT lại là mảnh đất màu mỡ làm nảy sinh

nhiều yếu tố tiêu cực Những tác động tiêu cực do mặt trái của KTTT đã

can thiệp và đang làm băng hoại nhiều nét đẹp của văn hóa truyền thống,

chà đạp lên những khuôn mẫu, những giá trị đạo đức đích thực, làm thay

đổi các quan niệm sống, lối sống Mặt khác, các thế lực thù địch với âm

mưu"diễn biến hòa bình" đã len lỏi, tiến công trên các mặt trận văn hóa, lối

sống, đạo đức hòng làm lu mờ lý tưởng, xóa nhòa những định hướng giá trị

tốt đẹp mà xã hội đang hướng tới, nhất là với thanh niên, sinh viên Từ khi

Đảng ta đề xướng công cuộc đổi mới đến nay, nội dung, chương trình và

hình thức tổ chức dạy học từng bước được cải tiến, hình thức đào tạo ngày

một đa dạng, phong phú hơn Trong khi đó, công tác giáo dục lý luận Mác -

Lênin cho sinh viên dù đạt được những thành tựu nhất định nhưng chất lượng và hiệu quả giáo dục chưa cao Là những trí thức tương lai của đất nước, đại bộ phận sinh viên Việt Nam chăm chỉ học tập, sống có lý tưởng, niềm tin, có hoài bão lập nghiệp Tuy nhiên, trên thực tế, đáng lo ngại là một bộ phận sinh viên suy thoái về đạo đức, mờ nhạt lý tưởng, thực dụng,

thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp vì tương lai bản thân và tiền đồ đất nước

Vậy vì sao hiện nay lại có sự sa sút về mặt phẩm chất đó trong một bộ phận sinh viên? Làm thế nào để khắc phục tình trạng này? Làm sao để có

được những con người Việt Nam phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức, với một nhân cách phát triển toàn diện, làm động lực cho sự phát triển xã hội Đó là những vấn

đề lớn và rất bức xúc mà thực tiễn công tác giáo dục đào tạo nước ta đang

đặt ra, là một vấn đề cần thiết và cấp bách nảy sinh từ thực tiễn đất nước hiện nay, đòi hỏi một quá trình nghiên cứu khoa học Để góp phần nhận thức

và giải quyết điều này, tác giả chọn vấn đề "Giáo dục lý luận Mác - Lênin

với việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong

điều kiện kinh tế thị trường hiện nay " làm đề tài luận án tiến sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Những vấn đề về giáo dục lý luận Mác - Lênin

Vấn đề giáo dục lý luận Mác - Lênin đã có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu trên bình diện chung:

Đề tài KX 10-09D do PGS.TS Tô Huy Rứa nghiên cứu: "Đổi mới nội

dung, chương trình đào tạo giảng viên lý luận chính trị các trường đại học cao đẳng" Hà Nội 1994 Đề tài đã đánh giá khái quát năng lực đào tạo lý luận

Mác - Lênin của một số trường đại học, học viện tại Hà Nội và đề xuất một khung chương trình tổng thể đào tạo giảng viên các môn lý luận Mác - Lênin

Đề tài KX 10-09 do GS Phạm Tất Dong làm chủ nhiệm: "Đổi mới qui

hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khoa học Mác - Lênin - kiến nghị và giải pháp", Hà Nội 1996, đã làm rõ thực trạng

đào tạo, giảng dạy của đội ngũ trí thức Mác - Lênin, đề xuất những chế độ, chính sách để phát triển đội ngũ này

Đề tài KX 10-08 do GS.TS Nguyễn Hữu Vui làm chủ nhiệm về: "Đổi

mới phương pháp giảng dạy các môn khoa học Mác - Lênin ở Việt Nam -

những vấn đề chung", Hà Nội, 2002 Đề tài đã đánh giá thực trạng sử dụng

phương pháp trong giảng dạy các môn khoa học Mác - Lênin hiện nay và

đề ra những giải pháp cơ bản để đổi mới phương pháp giảng dạy các môn

khoa học này Các giải pháp khả thi được đề ra như: Phải bảo vệ chủ nghĩa

Mác trên cơ sở phát triển học thuyết đó lên ngang tầm thời đại; xây dựng

chương trình giảng dạy cho phù hợp với các đối tượng khác nhau; đổi mới

qui trình giảng dạy; đổi mới hình thức giảng dạy

Ngoài ra, còn rất nhiều tác phẩm và bài viết đăng trên các báo, tạp chí

cũng đi sâu vào nghiên cứu hoạt động giáo dục lý luận Mác - Lênin nói

chung như: GS.TS Nguyễn Ngọc Long: "Triết học Mác - Lênin với việc

nhận thức xã hội trong thời đại ngày nay", (Tạp chí Triết học, số 4/1993);

"Nghiên cứu và giáo dục triết học phương Tây hiện đại trong tình hình hiện

nay", (Tạp chí Nghiên cứu lý luận Chính trị, số 11/1998); TS Nguyễn Phú

Trọng: "Đề cương giới thiệu bản qui định về chế độ học tập lý luận chính

trị trong trường Đảng" trình bày tại Hội nghị cán bộ toàn quốc quán triệt

Nghị quyết Trung ương 6 (lần 2) năm 1999; TS Lương Gia Ban: "Góp phần

nâng cao chất lượng giáo dục và đổi mới nội dung chương trình các môn

khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh", Nhà xuất bản Chính trị quốc

gia, Hà Nội, 2002; PGS.TS Trần Thành với "Một số vấn đề phương pháp

luận trong tổng kết thực tiễn", (Tạp chí Lý luận chính trị, số 2/2004);

2.2 Về nhân cách trong nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam có

thể kể đến các bài viết sau:

- Nghiên cứu về nhân cách - nội dung quan trọng của quá trình hoàn

thiện người đã được nhiều nhà khoa học quan tâm: "Chủ nghĩa xã hội và

nhân cách", của tập thể các nhà khoa học Liên Xô trước đây do nhà xuất

bản sách giáo khoa Mác - Lênin xuất bản năm 1983 Các tác giả đã nghiên

cứu các vấn đề có liên quan đến sự hình thành và phát triển nhân cách trong

điều kiện xây dựng CNXH và CNCS; "Tâm lý học và nhân cách" của tác

giả Nguyễn Ngọc Bích, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2000

Công trình này đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu bản chất của nhân cách Tuy nhiên, quan điểm về nhân cách còn có sự khác nhau và đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

- Về những nhân tố tác động đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách, đạo đức trong điều kiện KTTT hiện nay ở Việt Nam, có thể kể

đến các tác giả: PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt: "Quan hệ giữa kinh tế và đạo

đức trong việc định hướng các giá trị đạo đức hiện nay", Tạp chí Triết học,

số 6/1996; GS.TS Hoàng Chí Bảo: "Văn hóa và sự phát triển nhân cách của

thanh niên", (Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 1/1997); Lê Thị Thủy: "Vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách của con người Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay", Luận án tiến sĩ Triết học, Học viện

Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2000

2.3 Về nhân cách ở sinh viên và những nhân tố tác động đến sự hình

thành và phát triển nhân cách ở sinh viên là những vấn đề được nhiều nhà

khoa học nghiên cứu như: "Nhân cách của người sinh viên" của tập thể các

nhà khoa học trường đại học Lêningrát, Tủ sách Đại học Kinh tế kế hoạch,

1981; Nguyễn Đình Đức: Những yếu tố khách quan và chủ quan tác động

đến tư tưởng chính trị của sinh viên - thực trạng và giải pháp, Luận án phó

tiến sĩ khoa học Triết học, Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh, 1996; PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt: "Giảng dạy lý luận

Mác - Lênin và vấn đề phát triển năng lực tư duy lý luận cho sinh viên",

(Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 5/1999); tác giả Trần Sĩ Phán: "Giáo dục

đạo đức đối với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay", Luận án tiến sĩ Triết học, Học viện Chính trị

Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 1999

Như vậy, qua các tài liệu đã tham khảo, chúng tôi chưa thấy có công trình nào trực tiếp làm rõ vai trò của giáo dục lý luận Mác - Lênin trong sự hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay Để góp phần nhỏ vào việc nhận thức và giải quyết vấn đề

này, tác giả chọn đề tài: "Giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình

thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh

tế thị trường hiện nay"

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

3.1 Mục đích

Luận án làm rõ vai trò và tình hình giáo dục lý luận Mác - Lênin trong

việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên, từ đó đề xuất phương

hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục lý

luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên

Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của luận án

Để đạt được mục đích trên, luận án cần thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Làm rõ các khái niệm: nhân cách và những nhân tố tác động đến quá

trình hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên

- Làm rõ vai trò của giáo dục lý luận Mác - Lênin trong việc hình

thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

- Phân tích thực trạng của nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay,

tình hình giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển

nhân cách ở sinh viên trong điều kiện KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao

vai trò của giáo dục lý luận Mác - Lênin trong việc hình thành và phát triển

nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay

4 Giới hạn, cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Giới hạn của đề tài: Nội dung giáo dục lý luận Mác - Lênin rất rộng,

gồm nhiều hình thức giáo dục, phạm vi nghiên cứu của luận án chỉ giới hạn

trong việc khảo sát hoạt động dạy và học lý luận Mác - Lênin ở các trường

đại học trong điều kiện hiện nay

Vấn đề nhân cách có nội dung nghiên cứu bao quát nhiều yếu tố nhưng

chủ yếu đi sâu vào hai yếu tố đặc trưng, cơ bản là phẩm chất và năng lực

Tuy nhiên, sự phân biệt này chỉ mang ý nghĩa tương đối trong nghiên cứu,

trên thực tế năng lực cũng gắn liền với phẩm chất chứ không hẳn là một yếu

tố tách rời Mặt khác, tính trội đặc trưng xã hội của nhân cách được thể hiện

chủ yếu ở phẩm chất Trong quá trình nghiên cứu tác giả luận án có đề cập

đến hai yếu tố chủ yếu cấu thành nên nhân cách nhưng đối với sinh viên quá trình hoạt động thực tiễn chưa nhiều nên năng lực bộc lộ cũng chưa nhiều Vì vậy, luận án chủ yếu đi sâu phân tích mặt phẩm chất của nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay

- Cơ sở lý luận của đề tài: Là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng, đồng thời kế thừa có chọn lọc

các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học khác có liên quan

- Phương pháp nghiên cứu của đề tài: Dựa trên phương pháp luận của

chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong đó, đặc biệt chú trọng đến các phương pháp như lịch sử - lôgic; phân tích - tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp hệ thống và phương pháp điều tra xã hội học

5 Đóng góp mới của đề tài

Luận án có những đóng góp mới sau:

- Phân tích thực trạng nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay

- Đánh giá tình hình giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành

và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của giáo dục lý luận Mác - Lênin, góp phần xây dựng nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay

6 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Góp phần đổi mới và nâng cao hiệu quả giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay

- Những kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong quá trình giảng dạy và học tập các môn lý luận Mác - Lênin trong các trường đại học

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 3 chương, 6 tiết

Nội dung cơ bản của luận án

Chương 1

Vai trò của giáo dục lý luận mác - lênin trong việc

hình thμnh vμ phát triển nhân cách ở sinh viên

1.1 Những nhân tố tác động đến quá trình hình thành và phát triển

nhân cách ở sinh viên

1.1.1 Nhân cách và tính qui luật của sự hình thành nhân cách

Khái niệm nhân cách có quan hệ mật thiết với các khái niệm lân cận

như con người, cá nhân, cá thể, cá tính nhưng đây không phải là những khái

niệm đồng nhất

Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về nhân cách Mỗi định nghĩa đều có

những giá trị nhất định về mặt khoa học.Trên lập trường triết học Mác -

Lênin nhân cách được hiểu là những phẩm chất, những trạng thái, tính

chất, xu hướng bên trong của từng cá nhân Đó là thế giới của cái "tôi" do

tác động tổng hợp của các yếu tố sinh học và xã hội hết sức riêng biệt tạo

nên để cá nhân đó có thể tồn tại và hoàn thành trách nhiệm của mình đối

với bản thân và xã hội

Trước hết, hiểu nhân cách là của con người hiện thực, gắn liền với bản

chất xã hội của nó, là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử - xã hội cụ thể Thứ

hai, nhân cách là những phẩm chất bên trong của mỗi cá nhân trước những

đòi hỏi của xã hội và bản thân cá nhân đó làm tròn trách nhiệm của mình

với bản thân và với xã hội

Để thực hiện mục đích nghiên cứu luận án, tác giả đi sâu tìm hiểu cấu

trúc của nhân cách mà quá trình hình thành và phát triển của các yếu tố cấu

thành chịu nhiều sự tác động từ giáo dục - đào tạo Đó là quan điểm cho

rằng cấu trúc nhân cách gồm hai mặt thống nhất với nhau là phẩm chất và

năng lực Theo Hồ Chí Minh chính là sự thống nhất giữa Đức và Tài trong

mỗi nhân cách Trong cấu trúc này, Đức được coi là thành phần đặc biệt của

nhân cách Tài là năng lực thích ứng với xã hội của con người, là hiệu suất,

hiệu quả trong một lĩnh vực hoạt động nào đó của họ Mặt đức bao gồm các

phẩm chất xã hội (thế giới quan, lập trường, thái độ chính trị - xã hội), phẩm chất đạo đức cá nhân, phẩm chất ý chí như tính kỷ luật, tính phê

phán Tài bao gồm năng lực xã hội hóa là khả năng chiếm lĩnh tri thức,

biến tri thức ấy làm cơ sở cho sự sáng tạo của chủ thể mang nhân cách;

năng lực chủ thể hóa biểu đạt khả năng thể hiện cái tôi, bản lĩnh và dấu ấn

cá nhân trong các quan hệ xã hội; năng lực hành động thể hiện khả năng

hành động theo mục đích, có tinh thần chủ động và cao nhất là thể hiện tính

tích cực chính trị - xã hội của chủ thể mang nhân cách Sự thống nhất giữa

phẩm chất và năng lực, giữa đức và tài mà mỗi cá nhân đạt được trong quá trình học tập, lao động và tu dưỡng được xã hội thừa nhận như một giá trị

đã tạo thành nhân cách của chính cá nhân ấy

Sự hình thành và phát triển nhân cách tuân theo một số tính qui luật sau:

Thứ nhất, sự hình thành và phát triển nhân cách gắn liền với sự phát

triển của con người qua quá trình giáo dục, tự giáo dục và hoạt động thực tiễn Hệ thống giáo dục của xã hội đã khẳng định vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhân cách Trong thực tế, không thể trực tiếp áp đặt vào con người những phẩm chất cá nhân phù hợp với các yêu cầu, các chuẩn mực của xã hội Những phẩm chất của nhân cách được hình thành chủ yếu là do quá trình giáo dục, tự giáo dục trong mỗi con người Được biểu hiện ở việc chủ thể tự hướng toàn bộ năng lực, hành động của mình vào sự hình thành thế giới nội tâm, bắt đầu từ sự tự ý thức đến quá trình tham gia tích cực và

tự giác vào việc tạo ra những điều kiện, hoàn cảnh tốt để trong đó họ tồn tại

Thứ hai, sự hình thành và phát triển nhân cách là quá trình thống nhất

giữa cá nhân và xã hội, giữa mặt sinh vật và mặt xã hội Đó là sự thống nhất giữa điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan Nếu con người bị tách ra khỏi môi trường và các hoạt động xã hội thì nhân cách con người không thể hình thành và phát triển được Đây chính là quá trình xã hội hóa cá nhân và cá nhân hóa xã hội và suy cho cùng xã hội hóa cá nhân là yếu tố quyết định

đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách, trong đó, điều kiện kinh tế - xã hội và nhân tố văn hóa xã hội là hai yếu tố cơ bản nhất.Tuy nhiên, tính quyết định xã hội của nhân cách chỉ là điều kiện cần nhưng chưa đủ, đó không phải là quá trình thuận một chiều mà giữa chúng có mối quan hệ

biện chứng với nhau Khi nhân cách được hình thành, con người trở thành chủ

thể xã hội lại không ngừng tạo ra những điều kiện môi trường xã hội mới,

tốt đẹp làm cơ sở cho quá trình hình thành và phát triển nhân cách Đó chính là

quá trình cá nhân hóa xã hội trong mỗi chủ thể hoạt động mang nhân cách

1.1.2 Những nhân tố tác động đến quá trình hình thành và phát

triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

1.1.2.1 Sinh viên và nhân cách ở sinh viên

Sau khi tác giả làm rõ khái niệm sinh viên, tác giả luận án bước đầu

đưa ra định nghĩa về nhân cách ở sinh viên là tổng thể những phẩm chất

đạo đức, năng lực thể chất và tinh thần được hình thành một cách lịch sử -

cụ thể, qui định giá trị và những hành vi xã hội của sinh viên, được thể

hiện, thực hiện trong hoạt động học tập, hoạt động giao tiếp, ứng xử, hoạt

động xã hội của cá nhân mỗi sinh viên

1.1.2.2 Những nhân tố tác động đến quá trình hình thành và phát

triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện KTTT hiện nay

Con người thì được sinh ra, nhưng nhân cách chỉ được hình thành và

phát triển trong quá trình hoạt động thực tiễn, hoạt động xã hội, trong mối

quan hệ nhiều chiều giữa cá nhân với gia đình, nhà trường và xã hội Vì

vậy, ngoài tính qui luật chung, sự hình thành và phát triển nhân cách ở sinh

viên Việt Nam hiện nay còn chịu sự tác động của các nhân tố sau:

Thứ nhất, đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi sinh viên tác động rõ nét đến

quá trình hình thành và phát triển nhân cách ở họ ở độ tuổi của mình,

sinh viên phát triển một bước mới trong hoạt động tư duy, trong tình cảm, ý

chí và ước mơ, phản ánh quá trình hình thành, phát triển nhân cách ở sinh

viên trên cả hai mặt sinh học và xã hội Về mặt sinh học, sinh viên có nhu

cầu rất cao về vật chất và cùng với nó là nhu cầu hoạt động như một tất yếu

cần thiết cho quá trình lượng hóa vật chất đã tiếp nhận Vì vậy, về mặt xã

hội, sinh viên tham gia vào các hoạt động tập thể rất nhiệt tình để được tự

thể hiện, tự khẳng định mình

Thứ hai, hệ thống nhu cầu lợi ích của sinh viên trong hoạt động học tập,

nghiên cứu và hoạt động xã hội (đặc biệt trong điều kiện kinh tế thị trường

hiện nay) là nhân tố tác động quan trọng đến việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam Với sinh viên, hệ thống nhu cầu tinh thần

chiếm ưu thế nổi trội so với những nhu cầu về vật chất Hệ thống này bao gồm:

Một là, nhu cầu học tập có tác động tích cực đến quá trình hình thành và phát

triển nhân cách; hai là, nhu cầu về tình bạn và tình yêu giúp họ luôn hướng đến

tập thể, quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, hình thành trong họ một tình cảm đạo đức

tốt đẹp trong nhân cách; ba là, nhu cầu tiếp thu văn hóa, nhờ có trình độ

học vấn cao, đa số sinh viên biết trân trọng và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, biết chọn lọc, tiếp thu những tinh hoa văn hóa của nhân loại làm phong phú tâm hồn, tình cảm, nâng cao tính chân, thiện, mỹ trong mỗi sinh viên;

bốn là, nhu cầu sinh hoạt cá nhân là yếu tố tác động mạnh đến sự hình

thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

Thứ ba, tác động của tình hình quốc tế và trong nước đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay Trước hết, là tác động của những biến đổi trong hệ thống XHCN Sự sụp đổ chế độ

XHCN ở Liên Xô và Đông Âu là nhân tố tác động mạnh đến tư tưởng, tình

cảm và cách thức lựa chọn cách vào đời của mỗi sinh viên; hai là, sự chống

phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước, đặc biệt là tác động của

chiến lược "diễn biến hòa bình" của đế quốc Mỹ đối với Việt Nam; ba là,

trong thời đại toàn cầu hóa, phát triển kinh tế tri thức, bùng nổ thông tin hiện nay tác động đến sự hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên trên

cả hai mặt tích cực và tiêu cực; bốn là, công cuộc đổi mới đất nước có tác

động quan trọng đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Bởi, đổi mới là một quá trình cải biến cách mạng mà đặc điểm của quá trình này là chủ thể của nó phải thay đổi chính bản thân mình, phải phá

bỏ những lực cản trong xã hội và trong mỗi cá nhân con người và việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên không tách rời cái chung này

Thứ tư, phát triển KTTT định hướng XHCN tác động mạnh đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay Tác động

tích cực của KTTT là tạo ra tính chủ động, sáng tạo, độc lập trong suy nghĩ, hành động của mỗi sinh viên; tạo điều kiện để năng lực toàn diện của mỗi sinh viên được thử thách, bộc lộ và phát triển Tuy nhiên, mặt trái của KTTT có

tác động tiêu cực đến sự hình thành và phát triển ở nhân cách ở sinh viên

được biểu hiện như: Do việc tuyệt đối hóa lợi ích cá nhân nên tạo tiền đề

nảy sinh chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa lợi kỷ cực đoan, chủ nghĩa thực dụng

vô đạo đức trong mỗi sinh viên; góp phần làm biến đổi, làm phai nhạt những

giá trị tinh thần truyền thống trong nhân cách của họ, dẫn đến một bộ phận

sinh viên có lối sống thực dụng và thị hiếu văn hóa không lành mạnh

1.2 Vai trò của giáo dục lý luận Mác-Lênin trong việc hình thành

và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

1.2.1 Lý luận Mác - Lênin và một số khái niệm liên quan

ở đây, tác giả làm rõ mối quan hệ giữa các khái niệm chủ nghĩa Mác -

Lênin và lý luận Mác - Lênin, lý luận Mác - Lênin và các môn khoa học

Mác - Lênin Theo quan niệm của tác giả: Chủ nghĩa Mác - Lênin và lý

luận Mác - Lênin có nội dung tương đồng như nhau và cùng chỉ một học

thuyết về cách mạng vô sản, con đường giải phóng giai cấp vô sản và quần

chúng nhân dân lao động, xây dựng chế độ CSCN Còn các môn khoa học

Mác-Lênin bao gồm hệ thống lý luận Mác - Lênin và các nhiệm vụ nghiên

cứu để vận dụng lý luận đó vào cải tạo xã hội hiện thực

1.2.2 Vai trò của giáo dục lý luận Mác - Lênin trong việc hình

thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt nam hiện nay

Khi nghiên cứu nhân cách, tính quy luật của sự hình thành và phát

triển nhân cách, chúng ta thấy nhân cách không phải là cái vốn có mà được

hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động của con người ở đây,

công tác giáo dục giữ vai trò cực kỳ quan trọng Trong công tác giáo dục và

đào tạo đại học hiện nay, giáo dục lý luận Mác - Lênin giữ vai trò quan

trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Khẳng định

điều đó là do:

- Giáo dục lý luận Mác - Lênin nhằm góp phần hình thành thế giới

quan khoa học, nhân sinh quan CSCN trong nhân cách ở sinh viên Việt

Nam hiện nay

- Giáo dục lý luận Mác - Lênin trang bị cho sinh viên phương pháp

luận khoa học

- Giáo dục lý luận Mác - Lênin góp phần tích cực vào quá trình xây dựng những phẩm chất đạo đức cá nhân trong nhân cách ở sinh viên

- Giáo dục lý luận Mác - Lênin góp phần hình thành phẩm chất ý chí, tính kỷ luật, tính phê phán, cung cách ứng xử trong nhân cách ở sinh viên

- Giáo dục lý luận Mác - Lênin góp phần hình thành ý thức thẩm mỹ tiên tiến trong nhân cách ở sinh viên

- Giáo dục lý luận Mác - Lênin góp phần hình thành năng lực trong mỗi nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

Chương 2

Giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thμnh

vμ phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay - thực trạng vμ những vấn đề đặt ra 2.1 Thực trạng nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay

Nhân cách ở sinh viên được hình thành bởi nhiều nhân tố Mỗi nhân tố lại được hình thành trong sự tác động tổng hợp của nhiều nhân tố khác Cho nên, không thể xem được vai trò riêng của giáo dục lý luận Mác - Lênin tác

động như thế nào đến sự hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay một cách trực tiếp được Vì vậy, ở đây tác giả luận án không khảo sát thực trạng nhân cách sinh viên một cách toàn diện mà chỉ tập trung phân tích những phẩm chất chủ yếu của nhân cách ở sinh viên chịu sự tác

động lớn của giáo dục lý luận Mác – Lênin trong quá trình hình thành và phát triển Những phẩm chất được chọn khảo sát là:

2.1.1 Thế giới quan

Thế giới quan của sinh viên được thể hiện qua lý tưởng, niềm tin và tri thức mà họ được trang bị Nhìn chung sinh viên Việt Nam có lý tưởng đúng

đắn Lý tưởng đó thể hiện ở niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, vào thắng lợi của công cuộc đổi mới đất nước (93,6% số sinh viên được hỏi tin tưởng

vào thắng lợi của công cuộc đổi mới đất nước), thể hiện nguyện vọng phấn

đấu trở thành đảng viên, sớm có ý thức lập thân, lập nghiệp, khát khao được

cống hiến và trưởng thành Tuy nhiên vẫn còn tồn tại một bộ phận sinh viên

chưa nhận thức đúng hoặc phai nhạt lý tưởng, chạy theo cuộc sống vật chất

dễ sa đà vào những thói hư, tật xấu trong xã hội

2.1.2 Về vấn đề đạo đức cá nhân của sinh viên Việt Nam hiện nay

Đạo đức của mỗi cá nhân sinh viên là "cái gốc" tạo dựng mô hình nhân

cách ở sinh viên Đánh giá đạo đức là một khâu đánh giá quan trọng của

việc đánh giá nhân cách ở sinh viên Sinh viên hiện nay là sản phẩm con

người của công cuộc đổi mới đất nước Thời gian vật chất mà họ có được

nằm trọn trong thời gian từ đổi mới đất nước hiện nay Vì vậy, có thể khẳng

định đại đa số sinh viên Việt Nam có phẩm chất đạo đức tốt thể hiện ở lý

tưởng, ở động cơ học tập, rèn luyện đúng, ở việc bảo lưu và phát triển

những giá trị truyền thống của dân tộc Điều này vừa khẳng định bề dày của

giá trị truyền thống, vừa là sự kết hợp hài hòa định hướng XHCN trong việc

hình thành các phẩm chất đạo đức mới

Bên cạnh những biểu hiện tích cực về đạo đức, trên thực tế nảy sinh

hiện tượng một bộ phận sinh viên không có ý thức rèn luyện đạo đức, nhân

cách, dễ bị lôi kéo, kích động Các hiện tượng đánh nhau, sử dụng ma túy,

gian lận trong thi cử vẫn còn tồn tại trong sinh viên ở những năm học qua

2.1.3.Phẩm chất ý chí, tính kỷ luật, tính phê phán trong hoạt động

nhận thức và các hành vi trong học tập của sinh viên Việt Nam hiện nay

Có thể khẳng định tuyệt đại đa số sinh viên đều nhận thức đúng đắn và

có ý chí quyết tâm thực hiện tốt nhiệm vụ học tập Điều này được thể hiện

rõ ở động cơ chọn ngành, nghề; động cơ học tập nghiêm túc, khoa học, ý

thức tự giác, kỷ luật học tập nghiêm minh Tuy nhiên, vẫn còn một bộ

phận sinh viên có kỷ luật và tinh thần học tập chưa cao, học đối phó, quay

cóp đã trở thành một tệ nạn trong thi cử Việc vi phạm qui chế thi, mà sâu

xa hơn là trong quá trình đào tạo sẽ tồn tại một bộ phận sinh viên chỉ "dán

mác" bằng cấp mà không có nội dung tri thức Bởi vì, qui trình học tập, đào

tạo không chỉ là quá trình hình thành tri thức lý luận, khoa học mà đồng

thời còn là quá trình rèn luyện, bồi dưỡng nhân cách trong mỗi con người

2.1.4 Sự phát triển ý thức thẩm mỹ trong nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

Sự phát triển ý thức thẩm mỹ được thể hiện trên bốn yếu tố cơ bản là nhu cầu, tình cảm, thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ Đa số sinh viên có khả năng cảm thụ thẩm mỹ cao, thị hiếu thẩm mỹ tốt (77% số sinh viên được hỏi có khả năng cảm thụ thẩm mỹ) Đây là cơ sở cho sinh viên có phản ứng nhanh nhạy trước các hiện tượng của đời sống xã hội và thế giới khách quan, nhận rõ cái xấu - cái

đẹp, xây dựng lý tưởng thẩm mỹ đúng đắn Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra là, lý tưởng, thị hiếu thẩm mỹ muốn phát triển đúng cần dựa trên một hệ thống tri thức thẩm mỹ đúng Hiện nay, môn Mỹ học Mác - Lênin, một môn học trang bị hệ thống tri thức về thẩm mỹ lại chưa được đưa vào giảng dạy chính thức trong các trường đại học mà chỉ là môn học tự chọn làm ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển thẩm mỹ trong nhân cách ở sinh viên

2.1.5 Sự phát triển năng lực trong nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

Khi học xong các môn khoa học Mác – Lênin, sinh viên có khả năng nhận thức được sự vận động và phát triển của hiện thực khách quan ở đây, biểu hiện rõ nhất là đa số sinh viên Việt Nam hiện nay lựa chọn và tin tưởng vào con

đường đi lên CNXH, tin tưởng vào sự nghiệp đổi mới do Đảng lãnh đạo, có 90,5% số sinh viên được hỏi đồng ý là tăng cường cải cách kinh tế, ổn định chính trị theo định hướng XHCN là sự lựa chọn đúng đắn của Đảng và nhân dân ta Giáo dục Mác - Lênin cũng góp phần giúp sinh viên hình thành khả năng lựa chọn, nắm bắt thông tin cập nhật, chính xác vì đã trang bị cho họ khả năng khái quát cao, tính định hướng rõ ràng Đồng thời, họ còn có khả năng miễn dịch với những loại thông tin phản động, chống phá cách mạng Cùng với khả năng nhận thức (tức là năng lực xã hội hóa và năng lực chủ thể hóa) thì sự phát triển năng lực trong nhân cách ở sinh viên biểu hiện tập trung ở năng lực hành động trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Yếu tố cơ bản khẳng định sự phát triển năng lực hoạt động trong thực tiễn là sự thể hiện tính tích cực chính trị - xã hội của mỗi chủ thể sinh viên mang nhân cách Họ nhận thức rõ vị trí, vai trò của mình; thể hiện thái

độ trách nhiệm của họ với công cuộc đổi mới; thể hiện trên các mặt hoạt

động xã hội như tham gia đông đảo vào các phong trào "Thanh niên tình

nguyện", "Tuổi trẻ dựng nước và giữ nước"… Bên cạnh đó, thì một bộ phận

sinh viên vẫn chưa thật sự đứng trên lập trường duy vật biện chứng, thậm

chí còn có phần thiên về thế giới quan duy tâm, không chịu học hành đến

kỳ thi đi chùa để tìm kiếm một sự may mắn không có thực Trong lối sống,

bộ phận sinh viên này, do khả năng phân tích chưa cao, dẫn đến khả năng tu

dưỡng kém nên họ dễ rơi vào cuộc sống buông thả, chạy theo những nhu

cầu vật chất tầm thường…

2.2 Tình hình giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và

phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam và những vấn đề đặt ra hiện nay

2.2.1 Tình hình giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và

phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam hiện nay

Nhân cách ở sinh viên hoàn thiện dưới tác động của nhiều yếu tố, điều

kiện Học để tiếp thu tri thức lý luận Mác – Lênin để hoàn thiện nhân cách

chỉ là một yếu tố nhưng lại là một yếu tố chủ đạo Qua nghiên cứu, tác giả

thấy nổi lên một số vấn đề trong việc giáo dục lý luận Mác – Lênin tác

động đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Đó là:

2.2.1.1 Tác động trực tiếp từ công tác giảng dạy trên lớp

Với đặc thù của lý luận Mác – Lênin thì việc nghe giảng trên lớp có ý

nghĩa quyết định trực tiếp đối với việc tiếp thu những kiến thức đã học để

từng bước hoàn thiện thế giới quan, nhân sinh quan cho sinh viên Trên thực

tiễn, đội ngũ giảng viên lý luận Mác – Lênin đã chuyển tải rõ bản chất khoa

học và cách mạng, những nguyên lý căn bản, phổ biến của chủ nghĩa Mác -

Lênin, phần nào có vận dụng vào giải quyết những vấn đề nảy sinh trong

cuộc sống Đồng thời, họ không ngừng cải tiến phương pháp giảng dạy làm

cho những tri thức Mác – Lênin được tiếp nhận một cách tự giác, không gò

bó Đây là yếu tố tác động trực tiếp đến quá trình chuyển hóa tri thức thành

những phẩm chất của nhân cách ở sinh viên

Tuy nhiên, công tác giảng dạy lý luận Mác – Lênin vẫn còn tồn tại một

số hạn chế như: Nội dung đôi chỗ còn mang nặng tính kinh viện; Có một số

trường, nội dung không được đưa vào giảng dạy hệ thống; hạn chế chính từ

phương pháp giảng dạy

2.2.1.2 Tác động trực tiếp từ các phong trào chính trị – xã hội thực tiễn trong việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên

Để giáo dục lý luận Mác - Lênin có hiệu quả cao thì song song với việc giảng dạy lý thuyết cần đưa sinh viên tham gia vào các phong trào chính trị

- xã hội thực tiễn trong nhà trường Đây chính là nơi cho mỗi sinh viên rèn

đức, luyện tài, trau dồi những kiến thức đã học Bởi chỉ có hòa mình vào thực tiễn, mỗi con người mới khẳng định đúng bản thân mình Nơi thu hút

đông đảo sinh viên tham gia vào các phong trào chính trị – xã hội là các hoạt động của Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên với các cuộc thi như: Tìm hiểu về Đảng và Bác Hồ, thi Olimpic các môn khoa học Mác – Lênin, phong trào "Thanh niên tình nguyện" việc tham gia, học tập trong các phong trào này tạo ra một sức mạnh thẩm thấu các tri thức được học một cách sâu sắc và có sức thuyết phục cao Tri thức được chuyển hóa thành niềm tin, lý tưởng, thành những phẩm chất tốt đẹp của nhân cách Tuy nhiên, dù tổ chức được nhiều phong trào nhưng nhìn chung thiên về biểu dương lực lượng chứ chưa quán triệt cụ thể đến cá nhân sinh viên Vì vậy, tác dụng rèn đức, luyện tài ở mỗi sinh viên chưa đạt kết quả thực sự cao

2.2.1.3 Thực trạng việc tự giáo dục, tự giác học tập lý luận Mác - Lênin của sinh viên trong quá trình hoàn thiện nhân cách

Giáo dục là một quá trình hai mặt, một mặt đó là sự tác động bên ngoài vào đối tượng giáo dục, mặt khác và chủ yếu hơn là thông qua sự tự tác

động này làm cho đối tượng tự biến đổi bản thân mình, tự giáo dục, tự hoàn thiện mình Vấn đề tự giáo dục, tự giác học tập, tự thẩm thấu các tri thức do

lý luận Mác - Lênin đem lại là một yếu tố cần thiết trong quá trình hoàn thiện nhân cách ở sinh viên Nhìn chung, số đông sinh viên nhận thức được

sự cần thiết phải trang bị lý luận Mác - Lênin (80,7% số sinh viên được hỏi) Từ việc nhận thức sự cần thiết của môn học, sinh viên say sưa, tự giác học tập và cảm nhận chân thực, sâu sắc về những tri thức được học, tự ý thức được vị trí, vai trò, trách nhiệm của mình đối với bản thân và xã hội

Đây chính là những nguồn nuôi dưỡng tinh thần cao đẹp, hướng sinh viên

đến cái chân - thiện - mỹ một cách tự giác, là kết quả của quá trình tự giáo dục của mỗi sinh viên Bên cạnh đó còn một bộ phận sinh viên không thích