Huyền thoại trong Đoạn đầu đài của Ts.Aitmatov luân văn thạc sĩ khoa học ngữ văn

Không những thế, nó còn có ý nghĩa sư phạm, giúp ta hiểu thêm về một nhà văn có tác phẩm được giảngdạy trong chương trình ngữ văn ở bậc Trung học hiện nay, từ đó, góp phầncảm nhận và hiể

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Ts.Aitmatov (1928-2008) là nhà văn lớn của Liên bang Xôviếtnói chung và nước cộng hoà Trung Á Kirgidia (nay là Cưrơgưxtan) nói riêng.Cống hiến của ông trong cuộc đời và trong sáng tạo nghệ thuật đã được côngchúng độc giả Xô viết trước đây, công chúng độc giả Nga ngày nay và côngchúng độc giả toàn thế giới (trong đó có Việt Nam) ghi nhận Tài năng và uytín của Aitmatov trong văn học Nga thời kì đổi mới (sau những năm 50) đượckhẳng định bằng hàng loạt Giải thưởng Lê nin và Giải thưởng Văn học Quốcgia do Nhà nước Liên xô trao tặng Sáng tác của ông đã được dịch ra nhiềuthứ tiếng, trong đó có tiếng Việt và chiếm được cảm tình đặc biệt của độc giả

Có thể kể đến hàng loạt tác phẩm nổi tiếng của Aitmatov như: Giamilia (1958), tập truyện Núi đồi và thảo nguyên (1961), Cánh đồng mẹ (1963),

Vĩnh biệt Gunxarư (1966), Con tàu trắng (1970), Sếu đầu mùa (1975), Con chó khoang chạy ven bờ biền (1977), Và một ngày dài hơn thế kỷ (1980), Đoạn đầu đài (1986) Những tác phẩm này đều được Aitmatov viết bằng

tiếng mẹ đẻ và tiếng Nga

Nhưng đúng như nhà nghiên cứu Lê Sơn đã nhận xét: "Trong văn học

Xô viết hiện đại, có lẽ hiếm thấy nhà văn mà hầu như mỗi tác phẩm đều gâynên những cuộc tranh luận sôi nổi, đôi khi khá gay gắt, như trường hợp nhàvăn Ts.Aitmatov Tranh luận ở trong nước Và cũng tranh luận ở ngoài nước"[30/383] Nghĩa là tác phẩm của ông tạo được rất nhiều cảm hứng cho ngườiđọc, nhưng cũng lung linh đa nghĩa, đấy là những "tác phẩm mở" đối vớimuôn vàn diễn giải Mỗi cách diễn giải, tiếp cận đều cho ta thấy những ánhsáng riêng, vẻ đẹp riêng từ tác phẩm của Aitmatov

1.2 Tiểu thuyết Đoạn đầu đài là tác phẩm lớn cuối cùng, cũng là tác phẩm tổng kết kinh nghiệm sáng tạo nghệ thuật của Aitmatov Đoạn đầu đài

chứa đựng những nét đặc biệt trong tư duy sáng tạo của nhà văn Nổi bật lêntrong tác phẩm là kiểu tư duy huyền thoại, kiểu cốt truyện huyền thoại tạo nêntính chất đa nghĩa, mơ hồ cho tác phẩm Thực ra, cốt truyện huyền thoại, kiểu

tư duy huyền thoại, sự đậm đặc yếu tố huyền thoại đã thể hiện ngay trong

những tìm tòi, sáng tạo không ngừng nghỉ của ông trước đó như ở Cánh đồng

mẹ, Con chó khoang chạy ven bờ biển, Vĩnh biệt Gunxarư, Và một ngày dài hơn thế kỉ Tuy nhiên, ở Đoạn đầu đài, có sự hội tụ, tập trung cao không chỉ

của tài năng và kinh nghiệm sáng tạo, mà còn của tư tưởng, trí tuệ của nhàvăn Vấn đề huyền thoại, do đó, cũng được kết tinh lại trong cuốn tiểu thuyếtnày Để tiếp cận với thế giới nghệ thuật của tác phẩm, không thể nào không

đề cập đến vấn đề huyền thoại Không những thế, việc nghiên cứu vấn đề

huyền thoại trong Đoạn đầu đài có ý nghĩa bước đầu cho việc tìm hiểu kiểu

tư duy huyền thoại trong toàn bộ sáng tác của Aitmatov Đây là vấn đề hếtsức thú vị

1.3 Ts.Aitmatov là một trong số nhà văn hiếm hoi của một nền vănhọc vĩ đại còn có tác phẩm được các nhà biên soạn SGK đưa vào chương

trình giảng dạy bậc THCS (một trích đoạn trong truyện Người thầy đầu tiên).

Nghiên cứu tác phẩm của ông không chỉ thể hiện sự trân trọng đối với mộtnhà văn mà còn đối với cả một nền văn học lớn Không những thế, nó còn có

ý nghĩa sư phạm, giúp ta hiểu thêm về một nhà văn có tác phẩm được giảngdạy trong chương trình ngữ văn ở bậc Trung học hiện nay, từ đó, góp phầncảm nhận và hiểu sâu hơn về tác phẩm Aitmatov nói chung, đoạn trích trong

Người thầy đầu tiên nói riêng

Từ tất cả những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: Huyền thoại trong

Đoạn đầu đài của Ts.Aitmatov

2 Lịch sử vấn đề và giới thuyết khái niệm

2.1 Lịch sử vấn đề

Nhận định về tác phẩm của Aitmatov, đặc biệt là vấn đề huyền thoại,các nhà nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam đã có những ý kiến đánh giákhác nhau, thể hiện ở nhiều cấp độ Nhìn chung, những nhận định ấy tậptrung vào các ý kiến như sau :

Anđrây Turcốp, trong khi viết lời giới thiệu cho cuốn Giamilia –

Truyện núi đồi và thảo nguyên, đã đánh giá một cách khái quát về tác phẩm

của Aitmatov như sau: "Về sáng tác của Ts.Aimatov, người ta đã luận bànnhiều ở cả quê hương ông, cả ở nơi khác: không một ai có thể bàng quantrước những sáng tác đó được Tính hiện đại rõ ràng trong phong cách nghệthuật của ông, sự mạnh dạn thoát ra khỏi khuôn khổ của những đề tài và thủpháp từ trước đến nay vẫn được văn hóa ưa chuộng ở một mức độ nhất định

đã làm gương cho một loạt các nhà văn Kirghizia, đặc biệt là lớp nhà văn trẻ"[2/10] Tuy nhiên, điều đáng tiếc là Anđrây Turcốp không đi sâu phân tíchtính hiện đại trong phong cách nghệ thuật của Aitmatov Ông chỉ dừng lại ởvấn đề nội dung cốt truyện, hệ thống nhân vật trong các tác phẩm củaAitmatov

Cũng thiên về vấn đề nội dung, nhà thơ cộng sản người Pháp

L.Aragông, khi nói về Giamilia, đã cho rằng đây là "thiên tình sử đẹp nhất thế

gian" Và ông đề xuất: "Cần phải làm cho cuốn sách nhỏ này của chàng thanhniên sinh năm 1928 ở vùng biên giới của Kiếcghidia và Kadắcxtan, giữa núiđồi và thảo nguyên, tại cái xứ sở giáp Trung Quốc và Ấn Độ, nơi mà chúng tabắt đầu tìm hiểu về những con người tuy giống chúng ta nhưng lại sống hoàntoàn khác chúng ta – cần phải làm cho cuốn sách nhỏ này của Aitmatov nhanhchóng trở thành bằng chứng nói lên rằng chỉ có chủ nghĩa hiện thực mới cókhả năng kể về một câu chuyện tình yêu" [30/386] Ý kiến này cho thấy,

Aragông đánh giá rất cao tài năng nghệ thuật của Aitmatov Nhưng vì nhận

định về Giamilia – một trong những sáng tác thời kỳ đầu của Aitmatov, nên

Aragông chưa thấy rằng bên cạnh tính chất hiện thực, về sau, tác phẩm củaAitmatov sẽ còn thấm đẫm sắc màu huyền thoại, thể hiện những dấu hiệu củamột sự tìm tòi, sáng tạo không ngừng nghỉ và một kiểu tư duy riêng

Cũng trong mạch những nhận xét khái quát về tác phẩm củaAitmatov, chúng ta thấy có ý kiến của nhà phê bình Đ.Xtuyac: " Quan điểm

và chính kiến của ông được thể hiện trong tác phẩm của ông Tác phẩm củaông tuyệt đẹp, nên thơ tràn đầy chủ nghĩa lạc quan và niềm tin vào cuộcsống" [28/79]

Trong lời giới thiệu Đoạn đầu đài, A.Ađamôvich cũng đã khẳng định

tài năng của Aitmatov Đó là tài năng "đã đi trước so với nhiều người", "thểhiện một tư duy mới trong văn học"

Cùng với các nhà nghiên cứu trên thế giới, các nhà nghiên cứu ViệtNam cũng có một số đánh giá, nhận định về tác phẩm của nhà văn tài hoa

Ts.Aitmatov Trong cuốn sách Văn học Xô viết đương đại, nhà nghiên cứu

Hoàng Ngọc Hiến đã đánh giá rất cao tác phẩm của Aitmatov: "một tác giảcòn rất trẻ và tài nghệ điêu luyện, một áng văn đậm đà bản sắc dân tộc vàchứa chan tình cảm nhân loại" [19/196] Hoàng Ngọc Hiến chủ yếu tìm hiểu

về hình tượng nhân vật trong các tác phẩm Giamilia – Truyện núi đồi và thảo

nguyên, Và một ngày dài hơn thế kỷ Ở đây, vấn đề huyền thoại trong tác

phẩm của Aitmatov vẫn chưa được quan tâm và luận bàn đúng mức

Bài viết Đặc sắc tư duy nghệ thuật Ts.Aitmatov của Đỗ Xuân Hà đăng

trên Tạp chí văn học số 2/1987 là bài viết đi sâu nghiên cứu những nét độcđáo trong tư duy nghệ thuật của nhà văn Nhà nghiên cứn đã rất chú ý đếnnghệ thuật xây dựng nhân vật của Aitmatov, khả năng miêu tả "lịch sử trong

con người" của nhà văn này Điều đặc biệt, thông qua tiểu thuyết Và một ngày

dài hơn thế kỷ, Đỗ Xuân Hà đã nói đến phương thức khái quát hiện thực mang

tính sử thi – huyền thoại của Aitmatov Nhà nghiên cứu cho rằng: "Tác phẩmcủa ông là sự tiếp nối truyền thuyết, huyền thoại, vốn kinh nghiệm sống, triếthọc, ký ức của nhân dân" [12/44]

Khám phá những nét đặc sắc trong tư duy huyền thoại của Aitmatov,

thể hiện qua yếu tố kỳ ảo, trong bài viết Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Và một

ngày dài hơn thế kỷ đăng trong chuyên luận Cái kỳ ảo trong tác phẩm của Balzac, Lê Nguyên Cẩn đã có những nhận xét xác đáng Lê Nguyên Cẩn cho

rằng: "Việc sử dụng yếu tố kỳ ảo đã góp phần tạo nên thành công của Và một

ngày dài hơn thế kỷ, tạo nên một nét đặc biệt trong thi pháp hiện thực xã hội

chủ nghĩa của Aitmatov" [9/193] Tuy vậy, bài viết chỉ mới dừng lại ở việc

phân tích yếu tố kỳ ảo chứ chưa đi sâu khái quát thành phương thức huyềnthoại, lại chỉ khảo sát thông qua một tác phẩm, trong dung lượng của một bàibáo khoa học, nên chưa thực sự làm nổi rõ tính chất huyền thoại trong sángtác của nhà văn

Dịch giả Phạm Mạnh Hùng, trong lời giới thiệu tác phẩm Con tàu

trắng, cũng cho rằng: "Trong Con tàu trắng cũng như Con chó khoang chạy ven biển, nhân vật chính đều là trẻ em Hai chú bé cùng độ tuổi, cùng ngây

thơ trong trắng Cả hai đều yêu mến cái đẹp, cái nhân hậu, lẽ công bằng, tâmhồn hai em đều được nuôi dưỡng bằng những huyền thoại và truyền thuyếtđẹp đẽ, cả hai đều giàu tưởng tượng và ước mơ " [3/568] Như vậy, ở đây,dịch giả, trong khi nói đến nhân vật trong hai tác phẩm của Aitmatov, cũng đãchú ý đế vấn đề huyền thoại, truyền thuyết, song ông chỉ nhắc qua mà khôngphân tích gì thêm

Nhà nghiên cứu văn học Nga Nguyễn Hải Hà, trong bài viết Những

chân trời của văn xuôi Xô viết hiện đại, in trong Văn học Nga – Sự thật và cái

đẹp, đã chỉ ra rằng: "Huyền thoại, truyền thuyết được sử dụng nhuần nhuyễn

làm tăng thêm sức biểu cảm trong các truyện của Aitmatov với phong cáchphương Đông rất gần gũi chúng ta Truyền thuyết đóng vai trò đắc lực trong

Chó khoang chạy ven bờ biển, là ước vọng trong trắng thơ ngây của chú bé

trong Con tàu trắng, là lời nhắc nhủ của nhân vật chính trong Vĩnh biệt ngựa

già Gunxarư" [13/297].

Có thể nói, bài viết đề cập rõ nhất vấn đề huyền thoại, truyền thuyết

trong văn xuôi Aitmatov là bài viết Bàn về huyền thoại, truyền thuyết trong

văn xuôi Aitmatôp của Hà Văn Lưỡng, đăng trên website của Tạp chí sông Hương Ở bài viết này, nhà nghiên cứu đã đưa ra những nhận định như sau:

"Có thể khẳng định rằng, nét đặc trưng trong sáng tác của Aitmatốp là sự hòaquyện một cách nên thơ giữa tư duy tiểu thuyết mang tính sử thi với nhữnghình thức nghệ thuật dân gian của dân tộc Kirghidia” [23]

Huyền thoại và truyền thuyết trong tác phẩm của Aitmatov được nhàvăn chắt lọc từ trong vốn văn học dân gian và chỉ sử dụng những chi tiết, yếu

tố mang ý nghĩa đạo đức, góp phần đào sâu thêm mặt triết lý của tác phẩm vàthể hiện chiều sâu tâm lý nhân vật Mặt khác, việc đưa huyền thoại, truyềnthuyết vào tác phẩm được nhà văn kết hợp nhuần nhuyễn với việc phản ánhđời sống hiện tại, tạo cho nhà văn có một phong cách độc đáo Tác giả tâm sự:

"Cội nguồn của thái độ đam mê vô độ của tôi đối với thế giới loài vật có cội

rễ từ phônclo dân tộc Kirghidia", bởi vì "phônclo Kirghidia đầy rẫy loài vật vì

đó là phônclo của những người chăn súc vật Trong tác phẩm của Aitmatốp,huyền thoại, truyền thuyết có ý nghĩa hướng thiện và khi đặt bên cạnh đờisống các nhân vật thì nó có tác dụng thanh lọc về mặt đạo đức " [23]

Chỉ ra những yếu tố huyền thoại, truyền thuyết trong một vài tác phẩmnhưng không đi sâu phân tích bất kỳ tác phẩm nào, bài viết của Hà VănLưỡng khép lại bằng nhận định về giá trị nhân văn trong tác phẩm củaAitmatov: "Trung thành với cảm hứng nhân đạo, được nuôi dưỡng bằng vốn

văn hóa dân tộc Kirghidia, dân tộc Nga và thế giới, Ts.Aitmatốp luôn khátkhao vươn lên ngang tầm với thời đại trong việc nhận thức thế giới để thểhiện những vấn đề vừa mang tính nhân đạo, vĩnh hằng vừa mang tính thời sự.Những giá trị tinh thần mà nhà văn - nhà nhân đạo Aitmatốp đã cống hiến chonhân loại vào cuối thế kỷ XX vẫn luôn được lưu giữ trong kho tàng văn họcnhiều dân tộc trên thế giới Bởi vì, đúng như nhà phê bình văn học N Pôtapốpkhẳng định, nhà văn Aitmatốp " biết lắng nghe tiếng nói của tổ tiên vangvọng trong những cảm xúc về cái đẹp, trong những quan niệm về ý nghĩa củacuộc đời cũng như thực chất của con người, tiếng bước chân của lịch sử trongnhững trang sử thi không bao giờ mai một, trong những truyền thuyết vànhững điệu dân ca mộc mạc " [23] Coi trọng và chú ý vấn đề huyền thoại,truyền thuyết trong văn xuôi Aitmatov, dù chưa phân tích một cách hệ thống

và đi sâu vào các tác phẩm cụ thể, song các nghiên cứu trên của Hà VănLưỡng thực sự là những gợi ý bổ ích cho chúng tôi trong quá trình triển khai

đề tài

Trong các luận văn tốt nghiệp đại học và luận văn thạc sĩ có liên quanđến đề tài, chúng tôi chú ý đến luận văn thạc sĩ của Lương Mai Hương với đề

tài: Bước đầu tìm hiểu yếu tố huyền thoại trong một số tác phẩm của

Aitmatôp (năm 1987) Đây là luận văn có nhiều cố gắng trong việc tiếp cận

nghệ thuật huyền thoại, song vẫn chỉ dừng ở các “yếu tố”, nghĩa là coi huyềnthoại như một phương thức, thủ pháp nghệ thuật được sử dụng trong tác phẩmchứ chưa phân tích nó như một kiểu tư duy sáng tác đặc thù của nhà văn.Ngoài luận văn này, chúng tôi cũng chú ý đến luận văn thạc sĩ của Phan Thị

Thu Trang: Hình tượng phụ nữ trong sáng tác của Ts Aitmatov (năm 2005).

Trong phần viết của mình, tác giả luận văn có nói đến hình tượng người phụ

nữ huyền thoại Dĩ nhiên, luận văn cũng chưa đi sâu tìm hiểu tính chất huyền

thoại trong tác phẩm của Aitmatov nói chung, tiểu thuyết Đoạn đầu đài nói

riêng

Như vậy chúng tôi thấy rằng: các ý kiến của các nhà nghiên cứu, tuyluận bàn về tác phẩm Aitmatov từ nhiều phương diện, phân tích nhiều vấn đềkhác nhau, song dường như chỉ tập trung chủ yếu vào nội dung: cốt truyện,nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật , mà chưa chú ý đúng mức đếnhuyền thoại như một nét đặc sắc thuộc tư duy sáng tạo của Aitmatov Đặc

biệt, vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Đoạn đầu đài hầu như chưa được đề

cập, nghiên cứu một cách có hệ thống Lựa chọn đề tài này, chúng tôi muốnlàm sáng tỏ đặc sắc của nghệ thuật huyền thoại, của kiểu tư duy huyền thoạicủa nhà văn qua một tác phẩm cụ thể Đây là công việc khó khăn, song chúngtôi hy vọng sẽ giúp bạn đọc thêm hiểu, thêm trân trọng những sáng tạo nghệthuật độc đáo của nhà văn mến yêu này

2.2 Giới thuyết khái niệm huyền thoại

Huyền thoại “Tiếng Pháp: Mythe Khái niệm chỉ một hình thức tư duy

đặc thù của con người thời nguyên thủy, trong đó cái kì ảo che dấu những sựthật, được bảo lưu dưới nhiều dạng thức của đời sống tinh thần nhiều nhóm

cư dân trên thế giói và đi vào văn học nghệ thuật Theo Huybe (Hubert, Từđiển phê bình văn học), huyền thoại kể những sự việc được kể từ thời đại xaxưa, được truyền miệng đến các thời đại sau, dưới nhiều dạng thức; vì nguồngốc huyền thoại không chính xác, nên mỗi huyền thoại được coi là toàn bộ

các dạng thức ấy (…) Theo Từ điển Robe (Robert), huyền thoại là một câu

chuyện hoang đường, có nguồn gốc trong dân gian từ thời sơ khai; nó kểchuyện, dưới dạng biểu tượng, những con người, những sức mạnh thiênnhiên, như là những mặt khác nhau của thân phận con người Huyền thoại là

câu chuyện hư tưởng (tiếng Latinh: mythos) và có ý nghĩa biểu tượng mang

nhiều nghĩa bí ẩn (…) Hiện nay, huyền thoại được hiểu theo nghĩa rộng; là

huyền thoại những chuyện có ý nghĩa sâu thẳm, vĩnh cửu và toàn nhân loại,thường dưới dạng biểu tượng và có chức năng biểu đạt thân phận con người(…) Nhân vật lịch sử có thể trở thành nhân vật huyền thoại; truyện pha trộncái thực với cái hoang đường, cái hư ảo, cái kì diệu, thường bằng phươngpháp phóng đại các kích cỡ, làm lệch lạc hình tượng nhân vật hay sự kiện lịch

sử, có khi thần bí hóa nó, nhằm mục đích giải thích một nhân vật kỳ vĩ, hoặctuyên truyền trong đại chúng một tư tưởng nào đó” [27/668-669]

Bản thân khái niệm huyền thoại và việc xem huyền thoại (ngoài ýnghĩa như một câu chuyện) như là một kiểu tư duy đặc thù hay như một thủpháp, phương tiện được sử dụng trong sáng tạo nghệ thuật cũng không hoàntoàn đồng nhất trong các nhà nghiên cứu, phê bình xưa nay Theo Raxun

Gamzatov (tác giả Đaghextan của tôi) thì truyền thuyết, huyền thoại là

những lời ghi trên cửa, khắc trên đá, trên dao găm, là đĩa quý ghi những lời dihuấn Mỗi huyền thoại tự nó vừa là một câu chuyện, vừa là một phương thứcchuyển tải nội dung câu chuyện Còn theo nhà nghiên cứu người PhápR.Garaudy, huyền thoại là "hệ thống tín hiệu thứ ba" Nó "thể hiện một hìnhthức quan hệ của con người với tự nhiên Nó bao hàm một sự phong phú cácquan niệm về cái thực tại: thực tại không phải là cái tự nhiên có sẵn với cácđặc trưng của nó, mà đó cũng là tự nhiên thứ hai được sáng tạo bởi con người,bởi kỹ thuật và nghệ thuật và đó cũng là tất cả những gì hiện tại chưa xuất

hiện" Trong cuốn Chủ nghĩa Marx của thế kỷ XX, nhà nghiên cứu cũng nhấn

mạnh: "Chúng tôi dành từ huyền thoại cho câu chuyện biểu trưng gợi ra conngười như là kẻ sáng tạo chân chính, có nghĩa là con người được định nghĩatrước hết bởi tương lai mà nó sáng tạo và không bởi quá khứ chủng loại vốnchỉ giản đơn dùng bản năng và ý muốn thúc đẩy nó" [9/166]

Hai nhà nghiên cứu Max Ethel và Larran Raquel, khi nói đến huyềnthoại, lại cho rằng: "Huyền thoại không phải là cái gì khác ngoài lời nói, và

qua lời nói đó, những sự biến đổi đã trở thành phi thường Mặt khác, những

sự phi thường đã có một nét đặc thù trong huyền thoại, cái nét đặc thù đó là

có tính chất phổ biến và nguyên mẫu Chúng phổ biến ở chỗ chúng có một ýnghĩa như thế nào đó mà chúng cho phép mỗi người tự tìm thấy mình trongchúng; đó là một sự giao tiếp được thiết lập cho tất cả mỗi người Chúng làkhuôn mẫu huyền thoại thiết lập ra những mô hình về sự diễn tả một mốiquan hệ chặt chẽ giữa con người và môi trường hiện thực của nó Con người

đã có thể phát hiện ra tính đồng nhất của mình trong huyền thoại, thì khi đóhuyền thoại này không phải là phải cấu thành một nhận thức đầu tiên về bảnthân mình và môi trường của mình, mà cấu thành một nhận thức cao nhất"[9/43] Như vậy, định nghĩa của R.Garaudy và định nghĩa của M.Ethel vàL.Raquel về huyền thoại đều có điểm chung: nó là một hình thức quan hệgiữa con người với thiên nhiên, với thực tại, với môi trường hiện thực của nó Trong công trình Thi pháp của huyền thoại, E.M.Meletinsky xem xét

huyền thoại từ những hình thức cổ xưa nhất của nó đến những biểu hiện của

"chủ nghĩa huyền thoại" trong văn học thế kỷ XX Ông cho rằng: huyền thoại

là một hiện tượng trung tâm trong lịch sử văn hóa, đồng thời là phương tiện

cổ xưa để nhận thức thực tại xung quanh và bản chất con người Huyền thoạicũng là mô hình đầu tiên của mọi hệ tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của cácloại hình văn hóa khác nhau – văn học, nghệ thuật, tôn giáo và ở mức độ nào

đó, cả triết học, thậm chí cả khoa học

Henri Benac, trong Dẫn giải ý tưởng văn chương, ở mục từ huyền

thoại, đã trình bày nhiều cách diễn giải khác nhau về huyền thoại: Đấy có thể

là "một câu chuyện hoang đường", nó có khả năng "thể hiện một tư tưởngtriết học", có thể là "vai trò của một nhân vật" Còn đối với nhà văn siêu thực,

"đấy là một vật dụng nào đó" Ở một cá thể, "đó là đề tài luôn tái diễn"[6/582]

Từ điển 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn không có

mục từ huyền thoại Tuy nhiên, ở mục huyền thoại hóa, có viết: "Mặc dù thần

thoại nguyên thủy và cổ đại, với tính cách là ý thức nguyên hợp của xã hội cổđại, đã lùi vào quá khứ, nhưng các yếu tố thần thoại và tư duy thần thoại vẫncòn tồn tại trong ý thức xã hội và trong nghệ thuật thế kỷ XX Đáng chú ý làcác hiện tượng huyền thoại hóa ý thức xã hội và xu hướng sáng tác huyềnthoại trong văn học" [5/156]

Để nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Đoạn đầu đài của

Aitmatov, chúng tôi rất chú ý cách hiểu của nhà nghiên cứu Hoàng Trinh

trong Phương Tây, văn học và con người Ông cho rằng: "Huyền thoại là

những hình tượng văn học gián tiếp và có tầm khái quát lớn, mang một ẩn ýsâu, phản ánh những tư tưởng triết học của tác giả về những vấn đề nào đóđang đặt ra trong cuộc sống" [36/23] "Huyền thoại là một biểu tượng văn họcđạt được môt sự tổng hợp nhất định Dưới một hình thức phóng to (hoặc rất

cụ thể, hoặc rất trừu tượng), và xuyên qua một ẩn ý triết học, tác giả muốnlàm nổi bật lên một cách khái quát, một hiện thực nào đó, để ca ngợi hoặc phêphán, theo quan điểm thẩm mỹ của mình" [36/36] Ý kiến này có nhiều điểm

tương đồng với ý kiến của nhà nghiên cứu Phùng Văn Tửu trong Tiểu thuyết

Pháp hiện đại, những tìm tòi đổi mới: "Có thể hiểu một cách khái quát huyền

thoại là những hình tượng nghệ thuật gián tiếp, có tầm khái quát lớn và lunglinh đa nghĩa Nó là những hình ảnh tượng trưng với quy mô lớn hơn cả về bềrộng lẫn bề sâu [37/214]

Sở dĩ chúng tôi trích dẫn khá dài và đưa ra nhiều ý kiến của các nhànghiên cứu, phê bình như trên là bởi cần có một quan niệm thống nhất khi

nghiên cứu huyền thoại trong sáng tác của Aitmatov nói chung và trong Đoạn

đầu đài nói riêng Sáng tác của Aitmatov, từ các tác phẩm trước đó, đã thấm

đẫm hơi thở và sắc mầu của huyền thoại Đó là các truyện cổ tích, các bài ca

cổ…, là các huyền thoại sống về những con người lao động bình thường, giản

dị nhưng vĩ đại Đến Đoạn đầu đài, huyền thoại không còn là yếu tố, thủ pháp

sáng tạo nghệ thuật được sử dụng nhằm tạo nên tính đa nghĩa cho cốt truyện,

mà đã trở thành phương thức, thành kiểu tư duy sáng tạo riêng của nhà văn

Đoạn đầu đài là tác phẩm có “truyện trong truyện”, “tiểu thuyết trong tiểu

thuyết”, và chúng tôi coi mỗi “truyện”, “tiểu thuyết” riêng lẻ hợp thành chỉnhthể ấy là một huyền thoại Từ đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu huyền thoại

về loài vật (loài sói), huyền thoại về chúa Giêsu (trong câu chuyện lịch sử cổđại) và huyền thoại về Apđi Calixtơratov – kẻ đi tìm chúa Trời trong cuộcsống trần thế

3 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là tiểu thuyết Đoạn đầu đài.

- Phạm vi: Huyền thoại trong Đoạn đầu đài.

- Nhiệm vụ: Nghiên cứu huyền thoại về loài sói, về Chúa Trời trongtruyền thuyết, về Chúa Trời hiện đại- Apđi Calixtơratov

4 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phươngpháp cơ bản sau :

5 Đóng góp của luận văn

- Nghiên cứu một cách có hệ thống đặc sắc của huyền thoại, nghệ

thuật huyền thoại trong Đoạn đầu đài.

- Góp phần vào nghiên cứu, giảng dạy VH Nga nói chung, tác giả nóiriêng trong nhà trường.

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được triển khai thành 3 chương:

- Chương 1: Huyền thoại về loài sói

- Chương 2: Huyền thoại về Chúa Trời

- Chương 3: Huyền thoại về Chúa Trời hiện đại – Apđi Calixtơratov

Cuối luận văn là Thư mục Tài liệu tham khảo.

CHƯƠNG 1 HUYỂN THOẠI VỀ LOÀI SÓI

Tìm hiểu vấn đề huyền thoại về loài sói trong tiểu thuyết Đoạn đầu

đài của Ts.Aitmatov, cần thấy rằng: từ xưa đến nay, dưới góc nhìn văn hóa,

sói là một loài vật giàu tính biểu tượng, gắn liền với các huyền thoại Sói làmột biểu tượng văn hóa đa nghĩa, có nhiều cách diễn giải trong các nền văn

hóa khác nhau Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, hiểu theo nghĩa nào

đó, "sói đực đồng nghĩa với man dã và sói cái với đồi trụy Nhưng rất có thểngôn ngữ các biểu tượng giải thích về con vật này một cách phức tạp hơnnhiều, trước hết, là vì, theo cách của bất kỳ vectơ biểu tượng nào khác, chúng

có thể được đánh giá tích cực cũng như tiêu cực" [10/820] Chẳng hạn, đốivới dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ, sói xanh là hiện hình của ánh sáng trời, "mà việc kếthôn với hươu trắng hay hung, biểu hiện của trái đất, đã đặt cuộc phối hợp âmdương đất trời vào cội nguồn của dân tộc này" [10/821] Nhưng sói còn làbiểu tượng cho hình ảnh của âm ti, địa phủ, trong folklore châu Âu "Ta đãthấy sói hiện lên trong huyền thoại Hy – La: đấy là sói cái Mormolycé, vúnuôi sông Achéron, mà người ta đem dọa trẻ con đúng hệt như ngày nay tanhắc đến con sói lớn độc ác; đấy là tấm áo khoác bằng da sói của Hadès, chúaĐịa ngục; cặp tai sói của thần chết của người Etrusque " [10/821]

Có thể nói rằng, biểu tượng về sói khi đi vào văn học đã chuyển hóathành hình tượng nghệ thuật Nhưng đó là những hình tượng đạt đến tầm vóccủa huyền thoại, nghĩa là " những hình tượng văn học gián tiếp và có tầm kháiquát lớn, mang một ẩn ý sâu, phản ánh những tư tưởng triết học của tác giả vềnhững vấn đề nào đó đang đặt ra trong cuộc sống" [9/165] Vậy thì huyền

thoại về loài sói được thể hiện như thế nào trong tiểu thuyết Đoạn đầu đài của

Ts.Aitmatov? Nó mang những ý nghĩa gì? Và đặt ra vấn đề gì trong cuộcsống? Những điều đó chỉ có thể được giải đáp khi ta đi sâu tìm hiểu trong thếgiới nghệ thuật của tác phẩm, để thấy được tài năng và tư duy nghệ thuật độcđáo của Ts.Aitmatov

1.1 Kẻ thống trị thảo nguyên

Tiểu thuyết mở đầu bằng hình ảnh loài sói, thông qua cặp sói Acbara

và Tastrainar Đó là vào khoảng thời gian: "Sau một ngày ấm áp ngắn ngủi,nhẹ nhàng như hơi thở trẻ em, thời tiết trên những sườn núi quay về phía mặttrời chẳng mấy chốc đã thay đổi lúc nào không biết – gió bắt đầu nổi lên từcác tảng băng trôi và bóng tối sớm sủa, dầy đặc, thấm sâu vào khắp nơi, đãbắt đầu len lỏi vào các khe hẻm, đem theo màu xám lạnh lẽo của đêm tuyếtsắp đến." [1/3] Và không gian cũng hiện lên, làm phông nền cho sụ xuất hiệncủa những kẻ thống trị thảo nguyên: "Tuyết thật nhiều khắp xung quanh Trênsuốt dãy núi vùng ven hồ Ixức – Cun, ngọn núi nào cũng phủ đầy nhữngtuyết" [1/3] Trong thời gian và khung cảnh đó, con sói cái Acbara đang mangthai, nó cảm thấy những sinh vật vô hình " bắt đầu cựa quậy trong bụng mẹ đểđáp lại những nỗi đau khổ của mẹ chúng" [1/6] Con sói đực Tastrainar cũng

ở bên vợ mình để chăm sóc, âu yếm

Cặp sói Acbara và Tastrainar ấy được xem như là một huyền thoạicủa vùng thảo nguyên Môiuncumư Chúng là những kẻ thống trị của vùngthảo nguyên này Điều đó được tác giả thể hiện trên nhiều phương hiện: hìnhthức, bản năng, sức mạnh, và cuộc săn mồi của đôi vợ chồng sói Mỗi mộtphương diện ấy đều hiện lên trước mắt người đọc thật sinh động qua ngòi búttài hoa, giàu sức biểu cảm của nhà văn

Về mặt hình thức, Acbara và Tastrainar đều có những đặc điểm ưuviệt, khác hẳn giống sói địa phương: "Trước hết, là lớp lông cổ rậm rạp khuôn

chặt lấy hai vai tựa như chiếc áo choàng lộng lẫy màu xám bạc, chạy suốt từdưới ngực cho đến u vai, lớp lông này của chúng thì sáng màu, đặc trưng cho

lũ sói thảo nguyên Cả về tầm vóc cũng vậy, giống sói ăcgiala, tức là giốngsói bờm xám, bao giờ cũng to lớn hơn giống sói bình thường của thảo nguyênvùng ven hồ Ixức – Cun" [1/9] Trong đó, Tastrainar bờm xám có biệt danh làMáy nghiền đá, đây là biệt danh do những người chăn cửu địa phương đặt cho

nó, vì “nó có đôi hàm cực khỏe" [1/5] Tastrainar là con sói lớn, to khỏe, cóthân hình lực lưỡng, "bộ lông ấm áp, đàn hồi và rậm" [1/7] Nhưng trong cặpsói này thì Acbara mới là kẻ quyết định tất cả mọi việc, nó là con cái thốnglĩnh, "nó có quyền đề xướng các cuộc săn bắt, còn Tastrainar là kẻ thừa hànhtrung thành, tin cậy, thực thi không mệt mỏi và không điều kiện mọi ý muốncủa sói vợ Mối quan hệ đó không bao giờ bị vi phạm" [1/7]

Acbara thể hiện vai trò thống lĩnh thật sự, với ngoại hình, bản năng,sức mạnh và sự tinh khôn của nó Aitmatov đã đặc tả vẻ đẹp và sự mạnh mẽcủa Acbara: "Nếu như một người nào đó trông thấy sói cái Acbara ở gần thìnhất định phải sửng sốt trước đôi mắt xanh trong veo của nó – một trường hợphiếm hoi và có thể là độc đáo duy nhất Nó được những người chăn cừu địaphương đặt cho biệt danh là Acđalư, có nghĩa là U Vai Trắng, nhưng chẳngbao lâu sau, do những quy luật biến đổi của ngôn ngữ, nó biến thành Abarưrồi Acbara, có nghĩa là Vĩ đại" [1/9]

Đấy là về mặt ngoại hình và tên gọi của cặp sói Nhưng cả ngoại hình

và tên gọi đấy đều có liên quan chặt chẽ đến sức mạnh và bản năng củachúng Về sức mạnh, có thể nói, Acbara và Tastrainar là những con sói có sứcmạnh vô song Cuộc sống khắc nghiệt trên thảo nguyên, phải tồn tại bằngcách tước đi mạng sống của kẻ khác, buộc những loài vật muốn tồn tại phải là

kẻ mạnh Hình bóng kẻ mạnh biểu hiện rất rõ trong đôi vợ chồng sói này.Chúng là một trong những cặp sói mạnh nhất của đồng cỏ Môiuncumư, đó là

niềm kiêu hãnh, đồng thời là điều kiện cho sự tồn tại của chúng: "Thật hạnhphúc cho chúng – chắc là trong thế giới thú vật cũng có thể có cả những conhạnh phúc lẫn những con bất hạnh – cả hai đều được trời phú cho nhữngphẩm chất vô cùng quan trọng đối với các loại thú sống ở vùng đồng cỏ nửa

sa mạc – phản xạ mau lẹ, khả năng định liệu trong lúc săn đuổi, tài nhạy bénđộc đáo có tính chất "chiến lược" và tất nhiên, một sức lực siêu phàm, vừanhanh lại vừa tấn công mãnh liệt trong lúc chạy Mọi thứ đều như hứa hẹnrằng chúng sẽ có một tương lai săn bắt rực rõ và cuộc sống của chúng sẽ đầynhững mối gian lao của việc kiếm ăn hàng ngày cũng như vẻ đẹp trong kiếpthú của chúng Còn tạm thời thì không có một chuyện gì ngăn trở chúng caiquản độc tôn vùng thảo nguyên Môiuncumư" [1/14]

Bên cạnh bản năng săn mồi, để tự bảo vệ và duy trì sự sống, con sóicái Acbara còn có một bản năng thiêng liêng: bản năng làm mẹ Đây là mộtbản năng vĩ đại của tự nhiên, để qua đó bảo tồn nòi giống Bản năng này củaAcbara được giới thiệu ngay khi tác phẩm bắt đầu, và sẽ là nguồn cơn chonhững hạnh phúc lẫn nổi bất hạnh về sau của sói cái Acbara nói riêng và cặp

vợ chồng sói nói chung Cái bản năng làm mẹ, yêu thương, nâng niu controng tâm hồn sói Acbara, hiện lên trong những lời văn thật cảm động, nhất làkhi nó cảm nhận sự cựa quậy của những đứa con trong bụng: "Khi lắng nghenhững biến chuyển xảy ra ngoài ý muốn trong phần bụng đã sống động của

nó, con sói cái Acbara cảm thấy xúc động Tim nó đập nhanh hơn và tràndâng lên lòng dũng cảm, tràn dâng lên mối quyết tâm nhất định sẽ bảo vệ, sẽche chở những sinh vật nhỏ nhoi mà nó đang ấp ủ trong bụng", “Và ngay lúc

đó, một cảm giác thương mến trào lên trong lòng nó như một làn sóng ấmnóng, nó cảm thấy nhu cầu được vuốt ve, được sưởi ấm những đứa con tươnglai, truyền cho chúng dòng sữa của mình y hệt như chúng đã nằm bên cạnh

Đó chính là mối tiên cảm hạnh phúc [1/6 - 7] Cả trái tim của sói cái Acbara

đều hướng về con, nó dành cho con những gì tốt đẹp nhất, dòng sữa của nó,cuộc sống của nó Nó sẵn sàng chiến đấu với bất cứ kẻ thù nào để bảo vệ chocon.

Bản năng làm mẹ kết hợp với bản năng săn mồi, đã tạo cho Acbaramột sức mạnh thật khủng khiếp Cùng với con sói đực Tastrainar, chúng xứngđáng là những kẻ thống trị thảo nguyên Trong mơ ước của sói cái Acbara, nóthấy mình dẫn đầu đàn sói và những đứa con trong cuộc săn đuổi trên cánhđồng Để thể hiện khả năng làm thủ lĩnh thảo nguyên của cặp vợ chồng sói,Aitmatov không chỉ miêu tả chúng trong cuộc đi săn lũ xaigắc Ông còn đặc

tả cuộc huyết chiến vì sự sống của cặp sói với con bò rừng hung dữ Đấy làcuộc tấn công " bộc lộ rõ bản chất tàn ác của loài sói, bộc lộ rõ thiên chức tàn

ác của loài sói là giết kẻ khác để mà sống" [1/273] Trong cuộc chiến ấy, con

bò hung dữ đã kháng cự rất lâu và rất có thể còn chiến thắng nữa Nhưng vớikhả năng của loài sói, cộng với bản năng của Acbara – mong muốn có sữacho lũ sói con đang đợi trong hang, chúng đã giành phần thắng Chuyến sănmồi khó khăn này khắc sâu hơn nữa huyền thoại về loài sói, biểu hiện tronghình ảnh cặp sói Acbara và Tastrainar

Dường như, ý nghĩa cuộc đời sói nằm ở đấy Huyền thoại về loài sói –

kẻ thống lĩnh đồng cỏ, biểu hiện trong những chuyến săn mồi Với Acbara,thậm chí, điều mong muốn nhất không phải là con mồi, mà là cuộc đi săn:

"Trong khát vọng tương lai ấy, đối với Acbara vào giờ phút này thì điều đángmong muốn không phải là con mồi, điều mong muốn của nó là mau mau diễn

ra cuộc săn đuổi, khi chúng băng mình trên thảo nguyên tựa như bầy chim cócặp cánh bay nhanh Ý nghĩa cuộc đời sói của của nó chính là ở đấy "[1/25] Acbara tưởng tượng: "Trời, những chuyến săn đuổi trên đồng cỏ đầuđông mới thú vị làm sao! Những bầy xaigắc lao thục mạng như để tránh đámcháy, tuyết trắng muốt chỉ trong chớp mắt đã lấm bẩn những vết đất đen

ngòm Acbara dẫn đầu đàn sói bám sát lũ xaigắc, ngay sát nó là lũ sói nhỏ"[1/24].

Như vậy, với những trang giới thiệu về cặp sói Acbara và Tastrainar,huyền thoại về loài sói – kẻ thống trị thảo nguyên, đã được viết lên Huyềnthoại ấy biểu thị trong dáng vẻ ngoại hình, trong sức mạnh và bản năng, lẫnnhững cuộc săn đuổi của loài sói Tất cả đã tạo nên vẻ đẹp dường như kỳ ảo,mang hơi thở của núi đồi và thảo nguyên Tất cả những điều đó là tiền đề choAitmatov khai triển những trang viết khác về huyền thoại loài sói, ở cuốn tiểu

thuyết Đoạn đầu đài.

1.2 Nỗi tuyệt vọng của kẻ bị săn lùng

Loài sói – kẻ thống lĩnh thảo nguyên là hình ảnh tượng trưng cho sức

mạnh, sự bí ẩn của tự nhiên và loài vật Có thể nói, đó là hình ảnh có nhiềulớp nghĩa hàm ẩn, mang chiều sâu văn hóa, thường xuyên trở đi trở lại trongnhiều sáng tác văn chương Đặt trong mối tương quan với xã hội, với nhữnghành động săn lùng của con người, sói và người trở thành những biểu tượng,mang tính đối lập giữa thế giới tự nhiên và đời sống xã hội, giữa tự do và tróibuộc, giữa dã man và văn minh Trong sự đối lập đó, hình ảnh của sóithường gợi lên trong tâm hồn con người sự sợ hãi một điều gì mơ hồ, khónắm bắt

Song, ở trong tiểu thuyết Đoạn đầu đài, hình ảnh về loài sói được

Aimatov miêu tả trong phần mở đầu tác phẩm, ngay từ đầu đã gắn liền với nỗi

sợ hãi – nỗi sợ hãi con người Trước tiếng ầm ầm của máy bay lên thẳng, sóicái Acbara "lùi vào bóng tối của khe, co mình lại như lò xo, dựng bờm lên vànhìn phía trước bằng cặp mắt sáng quắc, đỏ rực một cách man rợ trong bóngtối mờ mờ, sẵn sàng giao chiến vào bất kỳ lúc nào" [1/5] Nỗi sợ ấy ngày mộttăng dần lên, với những tình tiết, những diễn biến trong tác phẩm, phản ánhnỗi tuyệt vọng của kẻ bị săn lùng

Khi con người đặt chân đến đâu, thế giới tự nhiên ở đó bị xáo trộn Cảvùng Môiuncumư – nơi sinh sống và săn mồi của vợ chồng sói cũng thế.

"Những con người đi trên bánh xe và động cơ, với trang bị kỹ thuật ngày càngnhiều hơn, với thiết bị liên lạc vô tuyến với nước dự trữ, xâm nhập ngày càngkiên trì và lâu dài vào sâu trong mọi vùng sa mạc và nửa sa mạc, kể cả vùngMôiuncumư, nhưng những kẻ thâm nhập đó không phải là nhà khoa học tậntụy thực hiện các phát kiến khiến hậu thế phải tự hào, họ là những con ngườibình thường, những việc gần như bất kỳ ai cũng làm nổi" [1/15]

Cuộc xâm lăng của con người làm xáo trộn đời sống của thảo nguyênbắt đầu bằng việc hoàn thành kế hoạch giao thịt của cơ quan tỉnh Một quyếtđịnh độc ác, đầy tính quan liêu của con người đã tàn phá tất cả môi sinh Đó

là điều con sói Acbara sợ nhất, đặc biệt là khi đàn con của nó hãy còn nhỏ.Nỗi hoảng sợ, sự chạy trốn và trạng thái bất lực biểu hiện rõ nhất trong hìnhảnh của cặp sói Acbara và Tastrainar Nỗi sợ ngày một tăng cấp, cuộc chạytrốn ngày càng khẩn trương, và trạng thái bất lực cứ ngày một dâng cao trongtâm hồn sói Trong tác phẩm, Aitmatov đã thể hiện nỗi đau, sự tuyệt vọng của

kẻ bị săn lùng ấy thành ba giai đoạn Gắn với mỗi giai đoạn là những đứa concủa sói cái Acbara – sinh ra, lớn lên trong tình yêu của mẹ, và chết đi trong tội

ác của con người Những nỗi lo sợ, nỗi đau, sự tuyệt vọng ấy đã góp phầndựng lên huyền thoại đầy u buồn về loài sói thảo nguyên

Lần thứ nhất, những con người độc ác tổ chức cuộc săn bắn đẫm máutrên thảo nguyên để lấy thịt, hoàn thành kế hoạch năm năm của chính quyền

"Trên những chiếc xe ôtô kiểu " Uát", họ vừa tiếp tục xua đuổi bầy sơn dươngvừa dùng súng tiểu liên hạ sát chúng, họ bắn trực diện, không thèm nhắm, liachúng ngã lả tả như khi cắt cỏ ngoài vườn rau" [1/33] Họ "cho xe xông vàogiữa đám xaigắc bị dồn đuổi và đang kiệt sức dần, các xạ thủ liên tiếp quậtngã chúng hết bên phải lại bên trái, khiến chúng càng kinh hoàng và tuyệt

vọng hơn" [1/33] Trước tình cảnh đó, nỗi sợ hãi của con sói cái Acbara lênđến cực điểm, đến mức "Acbara đã điếc đặc vì tiếng súng, có cảm giác nhưkhắp thể giới đều đã câm đặc hết, đâu đâu cũng là cảnh hỗn loạn thống trị vàngay cả vầng mặt trời đang lặng lẽ chói sáng trên đầu cũng bị săn đuổi cùngvới chúng trong cuộc vây ráp điên cuồng này, cũng đang lồng lộn tìm cáchthoát thân" [1/33] Và nỗi sợ đã chuyển hóa thành nỗi đau, khi những đứa conyêu dấu của nó lần lượt ngã xuống dưới họng súng Đầu To – đứa con lớnnhất trong bầy con đầu lòng của nó, đang chạy thì trúng đạn, "bị hất tung lên,máu chảy lênh láng" [1/34], con Yêu Dấu ngã gục dưới chân bầy súc vật, "chỉnghe tiếng rú vang lên rồi trong chớp mắt đã bị tiếng chạy rầm rập của hàngngàn chân súc vật át đi" [1/32] Cuộc săn đuổi lần thứ nhất kết thúc, cả bầysói chỉ còn lại hai vợ chồng sói Acbara và Tastrainar Cả hai đều đuối sức và

bị thương nặng, ngay cả cái hang, chúng cũng không thể trở về, vì đã bị conngười chiếm lấy Nhưng trên hết, là nỗi đau bao trùm tâm hồn của cặp sói,nhất là con sói cái Acbara, nó đã để mất đàn con đầu lòng Nỗi đau khôn cùng

và nỗi tuyệt vọng in vào trong những dấu chân của nó: "Những dấu chân hìnhchùm hoa nhầu nát của nó nối tiếp nhau một cách buồn bã và cay đắng Đàncon đã chết Phía sau là hang sói, giờ đây không thể trở lại được" [1/36]

Đến lần thứ hai, con người lại gây thêm tội ác Lúc này, suốt một nămròng, Acbara và Tastrainar đang sống trong một bãi lau sậy ven Anđas Và ởđây, chúng sinh được năm chú sói con Nhưng tại nơi này, người ta đang xâydựng những nhánh đường sắt dẫn đến một nơi khái thác quặng lộ thiên, "do

đó cần phải đốt trụi các bãi lau sậy" [1/260] Cách thức tiến hành công việccủa con người thật tàn nhẫn: "Lúc đầu máy bay lên thẳng bay là là trên nhữngbãi lau rộng bạt ngàn và phun hỗn hợp cháy xuống để vào giây phút cần thiếtthì lau sậy đồng loạt bén lửa" [1/260] Sau đó, hiệu lệnh đốt được ban bố vàonửa đêm, "vì chất cháy đã phun xuống từ trước nên lau sậy bùng cháy như

thuốc súng, mãnh liệt hơn và dữ dội hơn nhiều lần so với rừng rậm" [1/260].Lúc ngọn lửa bốc lên cao, hai vợ chồng sói đã chạy lồng lộn trong đám lausậy để cứu đàn con Nỗi sợ hãi ngày xưa lại đến, và cuộc chạy trốn hành độngtàn nhẫn của con người, chạy trốn định mệnh lại bắt đầu với vợ chồng sói.Chỉ khác một điều là lần này, nỗi sợ hãi, sự tuyệt vọng không diễn ra trên thảonguyên mà là vùng lau sậy và những lùm cây ven hồ Anđas, "chim chóc bayrợp trời trên hồ, tiếng kêu xáo động của chúng vang xa nhiều dặm khắp vùngthảo nguyên xung quanh Tất cả những sinh vật sống bao đời nay trong cácbãi sậy – từ lợn lòi cho đến rắn rết – đều sa vào cơn kinh hoàng, tất cả cácsinh vật này đều chạy lồng lộn trong các rừng lau sậy rậm rạp" [1/261] Đànsói của Acbara cũng chịu chung số phận đó Thêm một lần nữa, Abara mấtcon Đám cháy lan đến rất nhanh, vợ chồng sói đành bỏ ba đứa con trong lửa,

"Acbara và Tastrainar dùng răng càm hai đứa con khác, cố cứu chúng bằngcách bơi qua vịnh Rút cuộc, khi lũ sói đã sang đến bờ bên kia thì hóa ra, cảhai coi sói nhỏ này đều bị chết sặc, mặc dù bố mẹ chúng đã hết sức nângchúng lên cao" [1/261]

Nhưng nỗi đau, sự tuyệt vọng của kẻ bị truy đuổi chưa dừng lại ở đó,

Nó còn trở nên bi đát hơn trong lần thứ ba, khi Acbara và Tastrainar bỏ đi đếnnhững vùng miền mới, bắt đầu một cuộc sống mới Lần này chúng chọn vùngđồi núi heo hút vì bản năng cho chúng biết "vùng núi là nơi duy nhất trên tráiđất có thể dung dưỡng chúng" [1/261] Vợ chồng sói lại sinh được bốn chúsói con Nhà văn đã thể hiện nỗi đau trước thân phận của sói qua những câuvăn giàu lòng cảm thông, vì "đây là cố gắng cuối cùng, cố gắng tuyệt vọngcủa chúng nhằm tiếp tục nòi giống" [1/261] Song, tấn thảm kịch vẫn tiếpdiễn, ở nơi heo hút này, chúng cũng không được bình yên Sự độc ác của conngười không buông tha chúng Badarbai – gã chăn cừu xấu tính, nghiện ngập,trong một lần tình cờ, đã mò đến hang sói, và bắt những con sói con, bán lấy

tiền mua rượu Săn mồi để dành sữa cho con, nhưng quay trở lại hang, khôngthấy con đâu, Acbara và chồng của nó lồng lộn đi tìm Cuộc rượt đuổi diễn raquyết liệt, một mất một còn, nhưng sự may mắn đã cứu Badarbai thoát chết –khi hắn chạy được vào chuồng cừu của Bôxtôn Rồi những ngày đó, tiếng húcủa Acbara và Tastrainar khơi dậy nỗi kinh hoàng, tiếng hú trở thành nhữnglời khóc than đau xót, "trong tiếng khóc than ấy thấm đượm nỗi đau đớn khônnguôi vang lên tiếng rên rỉ và gáo thét của con thú khốn khổ" [1/298] Cặp sói

hủ mãi, "có cảm giác là chúng quanh quẩn đâu đó gần đây, di chuyển từ chỗ

nọ sang chỗ kia, lang thang vơ vẩn khắp xung quanh" [1/299] Càng cảm độnghơn, khi con sói cái Acbara, đau khổ vì mất con, liên tục quay trở lại hang đểmong tìm gặp lũ con măng sữa của nó Người đọc như sống cùng với nỗi đaumất con của con sói cái: "Lúc rạng đông, khi đã đến gần hang, Acbara bỗnglao mình chạy vùn vụt, dường như lũ sói nhỏ đang đợi nó Cảm giác tự dốimình và tự phỉnh mình này lan sang Tastrainar, và giờ đây cả hai đều chạybăng băng trong khe núi, bị hối thúc bởi niềm hy vọng được mau mau gặp lạiđàn con mình”

Và mọi việc đều lặp lại: sau khi trườn vào kẽ ngách giữa các bụi cây,Acbara chạy vào khe hẻm dưới vòm đá, lại đánh hơi những ngóc ngách trốngtrải và lớp lót ổ lạnh lẽo, lại tin chắc là không có lũ con còn măng sữa của nó.Không muốn cam chịu sự thật đau đớn ấy, nó nhẩy vọt ra khỏi hang, mê mụ

đi vì đau khổ " [1/302]

Chẳng điều gì có thể chia sẻ được với nỗi đau của Acbara Sự sợ hãi,những cuộc chạy trốn, rồi nỗi đau đã hóa đá trái tim nó Ở đây, chúng ta thấy,nỗi đau, sự tuyệt vọng đó đã được nâng lên chiều kích của huyền thoại Hailần hoảng sợ chạy trốn và ba lần mất con vì sự ác độc của con người Vẫn làhình bóng con người, nhưng tâm hồn của họ, có khác chi thú dữ, nếu khôngmuốn nói còn tệ hại hơn Aitmatov đau đớn thốt lên : " Con người, con người

– họ thật ghê gớm như Chúa trời vậy !" [1/11] Trong mối quan hệ với thiênnhiên, con người sống dựa vào thiên nhiên, nhưng chính họ cũng là kẻ tàn bạophá hủy thiên nhiên Trong mối quan hệ với xã hội, con người lại là chó sói

của người Cho nên, lời giới thiệu tiểu thuyết Đoạn đầu đài đã nắm bắt thật

đúng những chủ đề của tác phầm, trong đó có : " sự nhận thức được mối hiểmhọa tự tiêu diệt lẫn nhau của con người và mối quan hệ tương hỗ giữa conngười và thiên nhiên"

Hình tượng sói Acbara và Tastrainar mang tính biểu tượng rất cao, nótạo nên tính chất huyền thoại cho tác phẩm Khảo sát hình tượng sói trong nỗituyệt vọng của kẻ bị săn lùng, chúng ta không chỉ thấy trước mắt ta là hìnhảnh sói – tượng trưng cho thiên nhiên, cho những sức mạnh bí ẩn, mà còn làmột tín hiệu nghệ thuật đa nghĩa, mơ hồ, nhiều cách diễn giải

Thông qua câu chuyện về loài vật, được nhân cách hóa trong cái nhìn,

tư duy nghệ thuật của Aitmatov, độc giả có thể bắt gặp chính mình Nỗihoảng sợ, lo lắng, sự tuyệt vọng của sói cũng chính là nỗi hoảng sợ, tuyệtvọng của con người khi bị săn đuổi đến mức không còn đường sống Nhưvậy, sói là những hình tượng nghệ thuật gián tiếp, có tầm khái quát và đanghĩa; sói không chỉ tượng trưng cho thiên nhiên mà còn tượng trưng chochính con người, cho cái khát vọng bản năng sâu thẳm trong con người

Nếu hiểu như vậy, hình ảnh tuyệt vọng của kẻ bị truy đuổi cũng cóthể là sói, mà cũng có thể là con người Con người trong nỗ lực tuyệt vọngthoát khỏi cái Ác, con người trong hành trình hướng thiện và giúp đỡ những

kẻ lầm lạc hướng đến cái Thiện Đây sẽ là một trong những điểm nối các

tuyến cốt truyện của Đoạn đầu đài lại với nhau Vấn đề này, ta sẽ còn trở lại

trong những chương tiếp theo

Tóm lại, loài sói – kẻ thống lĩnh thảo nguyên, hiện lên qua hình ảnhcủa cặp sói Acbara và Tastrainar thật đẹp, nhưng cũng thật bi thảm Nỗi lo âu,

sự sợ hãi, những cuộc chạy trốn, đưa tâm hồn sói đạt đến ngưỡng giới hạn,buộc phải bùng nổ trong cuộc báo thù con người, khi những bản năng từ sâukín trỗi dậy.

1.3 Khát vọng báo thù hay sự trỗi dậy bản năng

Như trên đã nói, Acbara và Tastrainar mất con lần cuối Sự sợ hãi vànỗi tuyệt vọng của chúng đánh thức bản năng báo thù, nhằm vào thế giới loàingười mất nhân tính Nhưng đấy là một cuộc báo thù thảm khốc và đầy oannghiệt, khi kẻ gây nên tội ác thì nhởn nhơ, người hiền lành như gia đìnhBôxtôn lại phải gánh chịu tai họa

Kể từ khi bị bắt mất con, dường như đêm nào, Acbara và Tastrainarcũng quẩn quanh bên trại chăn cừu của nhà Bôxtôn – nơi chúng nghĩ, đã bắt

đi những đứa con của chúng Tiếng sói hú hết đêm này sang đêm khác, làmmất cả giấc ngủ ngon của bé Kengies, gây ra bao nhiêu khó chịu cho Bôxtôn

và người vợ yêu dấu của anh

Hằng đêm, cặp sói luôn theo dõi con người Những tiếng hú củachúng vừa như oán trách, vừa như van xin Và những hành động trả thù conngười ngày một tăng dần thêm, quyết liệt và tàn bạo hơn Đó là sự trỗi dậycủa bản năng sói

Trước tiên, chúng bắt đầu không sống cuộc đời ẩn nấp nữa, "chúngkhông chỉ tạm thời rời đi chỗ khác mà là vĩnh viễn rời bỏ hang cũ, ban đêmkhông trở về nữa và bắt đấu lang thang ở mé ngoài – lúc thì chúng buồn bãtiện đâu nghỉ đấy, lúc thì chúng lùng sục khắp vùng, đặc biệt là chúng không

ẩn nấp nữa, chúng xử sự một cách táo tợn, dường như không còn biết sợngười" [1/309] "Con sói cái bao giờ cũng cúi thấp đầu đi trước như bị mất trí,còn con sói đực luôn luôn theo sau Có cảm giác cặp sói này đang đi tìm cáichết, bởi vì chúng công nhiên coi thường nguy hiểm" [1/309] Hơn thế, chúngbắt đầu hành động liều lĩnh, bắt đầu tấn công con người Giữa thanh niên bạch

nhật, chúng bao vây một anh công nhân lái máy kéo, tấn công cả một emthiếu niên chăn cừu May mắn là cả hai đều thoát chết Không chỉ tấn côngngười, nỗi đau mất con khiến cặp sói tàn bạo hủy diệt mầm sống trong cơ thểcủa những con cừu cái đang có mang: "Ít lâu sau, lũ sói gây ra một cuộc tànsát thật sự trong đám cừu cái có mang bị lừa đi ăn cỏ cách chuồng cừu mộtquãng Không ai nhìn thấy chuyện gì đã xảy ra và xảy ra như thế nào Mọingười chỉ giật mình khi những con vật còn sống kinh hoàng chạy ùa vào sân.Khoảng mười lăm con cừu cái đang có mang bị cắn xé nằm la liệt trên bãi cỏ.Tất cả đều bị giết chết một cách man rợ, bị cắn đứt cổ, bị giết chết một cách

vô nghĩa – bị giết để mà giết chứ không phải để ăn thịt" [1/311]

Rõ ràng, những hành động tàn bạo nhằm trả thù con người của đôi vợchồng sói là có chủ ý Và đúng là: "ai cũng chỉ thấy mặt bên ngoài của sự việc

và không biết những uẩn khúc và nguyên nhân thật sự của sự trả thù này –không ai hay biết về nỗi buồn nhớ vô hạn của con sói mẹ đối với lũ sói con bịbắt cóc khỏi hang " [1/311]

Qua hành động trả thù của cặp sói, tính chất phi lý của cuộc đời bộc

lộ rõ Định mệnh thật trớ trêu và ngang trái, nhưng với sức mạnh mù quáng,

nó chi phối đời sống, quyết định nhiều đến sự sống – lẽ chết, những hạnhphúc và nỗi bi kịch của muôn loài, trong đó, có vợ chồng sói, có gia đìnhBôxtôn Người hay vật cũng vần xoay trong tiếng gọi của định mệnh, trongcuộc đấu tranh để sinh tồn và trong chính bản thân mình Cuộc sống luôn tồntại những phi lý, những ngẫu nhiên, tình cờ Lắm lúc, những ngẫu nhiên tình

cờ ấy đã tạo thành số phận, dựng nên những tấn thảm kịch

Sao không phi lý khi gia đình Bôxtôn hiền lành, đôn hậu, phải gánhchịu bao nhiêu hiểm nguy rình rập từ lòng căm thù đã trở thành mê muội củaloài sói Trong khi Bôxtôn và gia đình lo lắng, Badarbai – kẻ đã bắt cóc đànsói con, đang "tha hồ rong chơi, vênh váo Vào những ngày ấy, anh ta dùng số

tiền kiếm được đem uống rượu một cách phung phí chè chén trong nhữngtiệm ăn tại những nơi nghỉ mát ven hồ " [1/311]

Trở lại với hình ảnh của cặp sói, trong những đêm khuya, con sói cáiAcbara vẫn không thôi nhớ con Nó thường nằm mơ một giấc mơ thật đẹp:

"Acbara mơ thấy lũ sói con đang nằm bên cạnh nó trong hang Chúng vụng vềcựa quậy áp vào vú mẹ Trời, nó đã khao khát từ lâu được hiến sữa cho lũcon, được dành hiến cho chúng tất cả số sữa đã tích tụ lại khiến nó phải đaulên Và lũ sói con mê mải bú chùn chụt, thỉnh thoảng lại sặc sụa vì sữa raquá nhiều, trong lúc ấy, cảm giác mệt mỏi của tình mẹ con âu yếm lan truyềnmột cách ngọt ngào khắp cơ thể sói mẹ " [1/331] Nhưng những giấc mơ nhưvậy chỉ là ảo mộng, thực tại phũ phàng đã lấy đi tất cả của nó Ngay cả khi nócầu xin nữ thần sói Biuri – Ana hãy doái hoài nỗi thống khổ của nó Tình mẫu

tử càng sâu đậm, khát vọng báo thù càng mạnh mẽ, nó không ngừng tìm dịp

để trả thù con người Và dịp ấy rồi cũng đến

Càng ngày, Bôxtôn càng lâm vào tình thế khó khăn, những mâu thuẫnvới Côscôrbaép – viên bí thư chi bộ bảo thủ, rồi với Badarbai, những lời vuoan mà bọn chúng dành cho anh, về cái chết của người bạn Ernadar làm anhmất ngủ Không những thế, tiếng sói tru dai dẳng những lúc đêm về, khiếnanh và vợ con không thể nào yên Anh đã định "chăng bẫy và bắn chết nhữngcon sói đáng nguyền rủa kia để quanh đây không còn tăm hơi chúng nữa"[1/365]

Và Bôxtôn đã thực hiện được một nửa dự định Anh bắn chết con sóiđực Tastrainar, nhưng để sổng con sói cái tinh khôn Acbara Acbara còn sống,song, có thể nói, với nó, "thế giới đã mất đi giá trị của nó Giờ đây cuộc sốngcủa nó chỉ ở trong hồi ức về quá khứ" [1/373] Dầu vậy, nó có cảm giác là vẫn

có thể tìm được đàn con cuối cùng của mình, nên "đêm đêm, nó lại lần mòđến trại trú đông của Bôxtôn" [1/374]

Tấn bi kịch cuối cùng của của người và sói gặp nhau ở đấy, khát vọngbáo thù và sự trỗi dậy bản năng của loài sói được đẩy đến đỉnh điểm, qua mộtđoạn kết đầy kịch tính Trong lúc hai vợ chồng Bôxtôn bận việc, bé Kengieschơi ở góc nhà Không may, con sói Acbara đã gặp được bé: "Nó bước đếngần bé, liếm má bé Bé sung sướng được nó âu yếm, bé khẽ cười và ôm cổcon sói cái Khi ấy con Acbara như ngây ngất, như mê đi, nó nằm xuống bênchân bé và bắt đầu đùa nghịch với bé – nó muốn bé bú bầu sữa của nó, nhưng

bé lại cưỡi lên lưng nó Rồi bé nhảy xuống và vẫy gọi nó đi theo" [1/380].Con sói mẹ đau khổ và tột cùng bất hạnh ấy bất giác nghĩ: "thật sung sướngbiết bao nếu như sinh vật nhỏ nhoi mang hình người này sống trong hang của

nó dưới vòm đá", thế là "hết sức thận trọng để không làm sây sát cổ chú bé,

nó ngoạm lấy cổ áo bé Kengies và hất mạnh lên u vai – loài sói vẫn tha cừunon đi khỏi bầy cừu bằng cách ấy" [1/380] Acbara đã mất tất cả, nó muốngiành giật một cái gì đó cho vơi dịu nỗi đau và sự cô độc của mình, nó khôngcòn muốn trả thù, nhưng ngay cả điều đó cũng không thể được, bởi điều mà

nó muốn nâng niu, nương tựa lại cũng là chỗ dựa tinh thần, niềm yêu thươngcủa người khác Những tiếng kêu thất thanh và việc đuổi theo của con ngườikhông làm Acbara hoảng sợ, "chỉ làm mãnh liệt thêm bản năng loài sói củanó" [1/381] Hai viên đạn cuối cùng, Bôxtôn nhắm bắn con sói Viên thứ nhất

bị trượt Sang viên thứ hai, "chỉ thấy con sói cái nhẩy dựng lên rồi ngã vậtsang bên" [1/382]

Bôxtôn đã bắn chết đứa con trai duy nhất của mình, "Acbara vẫn cònsống, nhưng bên cạnh là bé Kengies nằm bất động, không còn thở nữa, ngực

bị xuyên thủng" [1/382] Trong tâm hồn Bôxtôn, mọi thứ đã kết thúc Thếgiới trong anh hoàn toàn tiêu biến, và thay vào đó, chỉ còn sự ngự trị của bóngtối rừng rực lửa Nhưng còn một con sói khác, hung ác hơn cả loài lang sói,Bôxtôn phải tiêu diệt nó, để đem lại chút công bình cho cuộc đời vốn dĩ quá

nhiều điều phi lý, để trả thù cho cái chết oan uổng của con trai, con sói –người ấy có tên là Badarbai Sau khi giết Badarbai, anh đi về phía ven hồ đểđầu thú với chính quyền Đấy là kết cuộc u buồn của cuộc đời anh.

Như vậy, ở đây chúng ta thấy: khát vọng báo thù hay sự trỗi dậy bảnnăng, bắt đầu từ loài sói, nhưng lại kết thúc trong thế giới loài người Sói cáiAcbara và chồng của nó lầm tưởng báo thù những kẻ đã bắt con của mình –

đó là một cuộc báo thù gây nên cái chết oan nghiệt của bé Kengies Rồi chínhBôxtôn lại báo thù kẻ đã gián tiếp giết con mình, loại trừ một kẻ cặn bã của xãhội quan liêu, đầy nhơ nhớp Giữa con vật và con người, con người và conngười có bao nhiêu mối quan hệ chằng chịt, khắng khít, vừa dựa vào nhau, lạivừa tranh đấu với nhau Cuộc chiến giữa con người và thiên nhiên vô cùngquyết liệt, nhưng cuộc chiến giữa con người và con người cũng không hề giảnđơn Hơn thế, đó là cuộc chiến diễn ra trong chính tâm hồn con người, giữaThiện và Ác, trong hành trình nỗ lực vươn lên không ngừng nghỉ của nhữngcon người bình thường, lương thiện

Hình tượng loài sói, trong khát vọng báo thù, mang màu sắc huyềnthoại kì bí Sói biểu tượng cho thiên nhiên, chính con người tàn phá thiênnhiên, con người phải gánh lấy hình phạt Nhưng xã hội loài người đầy bấtcông và những điều ngang trái, người không gây tội phải gánh lấy tội lỗi do

kẻ khác gây ra Và sự trừng phạt của định mệnh mới tàn nhẫn và oan nghiệtlàm sao Đoạn kết tác phẩm mang tính biểu tượng sâu sắc Bôxtôn quyết địnhbắn vào con sói cái – biểu tượng thiên nhiên, nhưng cũng chính anh đã tự giếtmình trong hình ảnh cái chết của Kengies – bản sao đầy thơ ngây của chínhanh Bé Kengies chết, con sói cái Acbara cũng hấp hối, một sai lầm của conngười đã lấy đi tất cả những gì đẹp đẽ, hạnh phúc, phá vỡ sự hoà hợp giữathiên nhiên và con người Thiên nhiên và con người hòa quyện trong dòngmáu đỏ cùa đứa con trai, trong đôi mắt xanh của sói Bên cạnh thông điệp về

Thiện – Ác, thông điệp sự sống con người không thể tách rời khỏi thiên nhiênphải chăng đã được Aitmatov thể hiện qua hai cái chết đầy ám ảnh của em bé

và chó sói trong đoạn kết tác phẩm Đó là một cái giá đắt phải trả để conngười có thể nhìn thấy chân lý, nhưng nó có giá trị thức tỉnh đối với nhữngbạn đọc cuốn tiểu thuyết của Aitmatov

Cũng cần nói thêm, tiểu thuyết có kết thúc buồn, cái Ác đã bị tiêu diệtnhưng cái Thiện cũng mất mát, bi thương Hình ảnh của Bôxtôn hiện lên cuốitác phẩm mang đầy tính bi kịch, khi anh tiếp tục đi về phía hồ Ixức – Cun : "Trong lúc ấy, bờ dốc xanh thẳm của hồ Ixức – Cun mỗi lúc một gần, và anhmuốn hòa tan vào đó, muốn biến mất – anh vừa muốn sống lại vừa khôngmuốn sống nữa Hệt như những làn sóng bạc đầu kia – sóng sủi ngầu bọt lên,biến mất rồi lại tự phục sinh từ bản thân sóng nước " Nhưng cái vẻ đẹp buồn

ấy không phải là tuyệt vọng, đó là cái buồn có thể gợi nên những xúc cảm đẹp

và tình yêu thương con người Cho nên tác phẩm vẫn luôn gắn với một cáinhìn yêu thương và trân trọng con người của nhà văn Đó là một bài ca về conngười trong cuộc chiến chống định mệnh: con người có thể thất bại nhưngkhông bao giờ đầu hàng số mệnh Điều đó góp phần làm nên phẩm tính conngười

Miêu tả một cách có lôgích quá trình và kết cục số phận của loài sói,

từ kẻ thống trị thảo nguyên đến trạng thái tuyệt vọng vì bị săn đuổi và khátkhao báo thù, nhà văn đã thể hiện rõ chủ ý và chiều sâu tư tưởng Huyền thoại

về loài sói được tạo dựng từ ba phương diện: lòng kiêu hãnh – nỗi sợ hãi – sựcăm thù, và được đặt trong mối quan hệ gắn bó khăng khít với thế giới conngười Có thể nói, qua huyền thoại về loài sói, Aitmatov đã gửi gắm nhữngthông điệp sâu sắc về sự phức tạp của tồn tại sống đến mỗi người chúng ta

Tiểu kết

Trong một lần trả lời phòng vấn, khi được hỏi về việc nhân cách loàivật trong tác phẩm của mình, Aitmatov đã trả lời: "Vấn đề ở chỗ đó là truyềnthống Truyền thống của chúng tôi bắt nguồn từ ngày xửa ngày xưa, khi trongvăn học dân gian, trong sáng tác của những người kể chuyện dân gian, thếgiới động vật đã tham dự một cách khá tích cực, và người ta nói và hát rấtnhiều về điều đó Vì vậy, đây cũng là truyền thống của tôi Tôi kết hợp và thửtìm kiếm sự tổng hợp giữa thế giới con người và thế giới loài vật của chúng

ta Đối với tôi điều đó đã diễn ra và sẽ diễn ra trong tương lai, nếu tôi vẫn cònviết được cái gì đấy, đó là bút pháp của tôi" [4]

Có thể nói, loài vật là một biểu tượng quen thuộc trong tác phẩm của

Aitmatov Trước Đoạn đầu đài, độc giả đã gặp biểu tượng Mẹ Hươu Sừng và loài hươu Maran lông trắng trong Con tàu trắng, ngựa già Gunxarư trong

Vĩnh biệt Gunxarư, loài chim ở nghĩa địa Anna – Bayit trong Và một ngày dài hơn thế kỷ Nhưng có lẽ, phải đến tiểu thuyết Đoạn đầu đài, loài vật mới trở

thành biểu tượng hoàn chỉnh, chan chứa ý nghĩa huyền thoại, thực sự trởthành một tín hiệu thẩm mỹ đa nghĩa Thông qua hình ảnh cặp sói Acbara vàTastrainar, Aitmatov đã nói lên được biết bao nhiêu điều về thế giới conngười Cùng với loài vật trong các tác phẩm trước, hình tượng sói trong tiểuthuyết này trở thành huyền thoại về sức mạnh, sự bí ẩn của tự nhiên, của loàivật Đó vừa là chủ đề, một nét nội dung thường thấy trong các tác phẩm củaAitmatov, đồng thời, lại gắn bó thiết thân với quan niệm, tư duy nghệ thuậtcủa nhà văn, đó là kiểu tư duy nghệ thuật được dựng xây trên những truyềnthuyết và huyền thoại

CHƯƠNG 2 HUYỂN THOẠI VỀ CHÚA TRỜI

TRONG TRUYỀN THUYẾT

Gần bốn mươi năm cầm bút, thế giới nghệ thuật đặc biệt phong phú,sinh động do Ts Aitmatov sáng tạo vẫn là thế giới của truyền thuyết và huyềnthoại, của những con người lao động bình thường mà vĩ đại, mang đậm bảnsắc và hơi thở của núi rừng Trung Á và quê hương Cưrơgưxtan của ông Ônghầu như không viết về đề tài tôn giáo, song theo cách nói của các con chiên,khi tái hiện lại câu chuyện “có một không hai” trong lịch sử cổ đại giữa Giêsu

và Pônti Pilat trong Đoạn đầu đài, Aitmatov đã tạo dựng được một “Chúa

Trời” của riêng mình

2.1 Cốt truyện cổ đại

Trước hết, có thể thấy rằng: huyền thoại về Chúa Trời trong Đoạn đầu

đài gắn liền với cốt truyện cổ đại Đấy là cốt truyện về Chúa Giêsu bị đóng

đinh trên cây thập tự, về cuộc đối thoại giữa Giêsu và viên tổng đốc PôntiPilát Chính cốt truyện này đã làm nền cho kết cấu của tác phẩm, và bản thân

nó là một trong những tuyến truyện của tiểu thuyết (cùng với tuyến truyện vềloài sói, tuyến truyện về anh chàng Apđi, tuyến truyện về gia đình Bôxtôn)

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, cốt truyện là "hệ thống sự kiện cụ thể, được

tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộ phận

cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc cácloại tự sự và kịch" [16/88] Và "cốt truyện vừa góp phần bộc lộ có hiệu quảđặc điểm mỗi tính cách, tổ chức hệ thống tính cách, lại vừa trình bày một hệthống sự kiện phản ánh chân thực xung đột xã hội, có sức mạnh lôi cuốn và

hấp dẫn người đọc" [16/88] Từ điển 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên

Ân biên soạn cũng nhấn mạnh: "Cốt truyện là sự phát triển hành động, tiến

trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trongtác phẩm trữ tình" [5/112].

Hiểu cốt truyện gắn với một nội hàm như vậy, chúng tôi thấy rằng: cốt

truyện cổ đại trong tiểu thuyết Đoạn đầu đài của Aitmatov có vai trò to lớn

trong việc thể hiện những tư tưởng, quan niệm của tác giả; đồng thời, nó cósức lôi cuốn mạnh mẽ đối với hoạt động tiếp nhận của bạn đọc Mỗi nhà văn

và mỗi độc giả khi tiếp cận với cốt truyện cổ đại về Chúa Trời đều có cáchcảm nhận, cách lý giải của riêng mình Đó là hiệu ứng được tạo nên bởi tínhchất huyền thoại xuyên thấm vào trong cốt truyện của cuốn tiểu thuyết

Chúng tôi gọi cốt truyện trong cuốn tiểu thuyết này là cốt truyện cổ đại,

vì nó bao gồm các chi tiết, sự kiện được ghi chép trong Kinh Thánh (Tân

Ước) Nói cụ thể hơn, đó là cốt truyện được lấy lại từ bốn cuốn Phúc âm nói

về "Sự đau đớn, chết và sống lại của Đức Chúa Giêsu" Các sách Phúc âm củaMathiơ, Mác, Luca, Giăng đều ghi chép lại câu chuyện về việc tuẫn nạn củaChúa Dựa trên cơ sở đó, Aitmatov đã viết lại câu chuyện của riêng mình, đểthể hiện những vấn đề của tư tưởng và cuộc sống Qua đó, ông cũng dựng lạimột huyền thoại về Chúa Trời, biểu hiện qua lớp ngôn từ và hình tượng trongcuốn tiểu thuyết

Đến đây, chúng tôi lại nhớ đến lời giới thiệu tác phẩm Chuyện Kinh

Thánh của văn hào Pearl Buck (1892-1973): "Có thể đọc Kinh Thánh, cả Cựu

Ước lẫn Tân Ước theo nhiều cách Đối với một số người, Kinh Thánh lập thành những lời giảng dạy thiêng liêng Đối với một số người khác, Kinh

Thánh là tác phẩm văn chương thuần khiết nhất mà chúng ta có trong ngôn

ngữ nước nhà Đối với một số người khác nữa, Kinh Thánh là một bản tóm tắt

sự hiểu biết về bản chất con người trong khổ đau, phấn chấn và hân hoan"[7/5]

Mặc dù hầu hết các chi tiết, sự kiện trong câu chuyện lịch sử chỉ dài

37 trang (từ trang 165 đến trang 201) nằm ở phần Hai của tiểu thuyết nàytrùng lặp với các chi tiết, sự kiện được ghi trong Kinh Thánh, nhưng

Aitmatov không kể lại Chuyện Kinh Thánh như Pearl Buck, cũng không nhấn

mạnh cuộc đối đầu “bất khả tương dung” giữa cái thiện và cái ác, giữa quyềnlực và đức tin, giữa sự dối trá và chân thành như M.Bulgakov (1891-1940),M.O.Silva… và nhiều nhà văn khác đã làm “Cái gì phải xảy ra thì cứ để nóxảy ra”, quan niệm này của Giêsu (và cũng là của Aitmatov) gần gũi với thực

tế hơn là một mệnh đề triết học hay một lời tiên tri giàu ẩn ý

Song hiển nhiên, so sánh cốt truyện cổ đại trong Đoạn đầu đài và cốt truyện trong Kinh Thánh, chúng ta thấy có nhiều nét khác biệt Kinh Thánh là

một kinh sách, gắn liền với tín ngưỡng, với niềm tin, câu chuyện về cuộc tuẫnnạn của Chúa kể lại trong bốn cuốn Phúc âm được xem như những tín điều

Trong khi đó, ở tiểu thuyết Đoạn đầu đài, cốt truyện cổ đại ấy đã mang màu

sắc hư cấu, gắn liền với việc thể hiện rõ tư tưởng, ý đồ nghệ thuật của nhà

văn Diễn biến của các sự kiện, sự việc trong Kinh Thánh chủ yếu được trần

thuật lại một cách khách quan, theo trình tự thời gian, hầu như không có sựcan thiệp của yếu tố chủ quan Chúng ta hãy xem một đoạn tiêu biểu trongPhúc âm: "Đức Chúa Jêsus đứng trước quan tổng đốc, quan hỏi rằng: Có phảingươi là Vua của dân Giuđa không? Đức Chúa Jêsus đáp rằng: Thật như lời.Trong lúc các thầy tế lễ cả và trưởng lão kiện Ngài, Ngài không đối đáp gìhết Philát bèn nói cùng Ngài rằng: Họ có nhiều điều làm chứng kiện ngươi,ngươi há không nghe đến sao? Song Đức Chúa Jêsus không đáp lại một lời gì,đến nỗi làm cho quan tổng đốc lấy làm lạ lẫm" [26/31] Hay như đoạn kháctrong Phúc âm Luca: "Philát gạn Ngài rằng: Chính ngươi là Vua dân Giuđêphải không? Đức Chúa Giêsu đáp rằng: Thật như lời" [26/86]

Đoạn đầu đài của Aitmatov là một tác phẩm văn học, cũng như nhiều

các nhà văn khác lấy huyền tích Giêsu tuẫn nạn để chuộc lỗi cho chúng sinhlàm đề tài, câu chuyện lịch sử cổ đại được tái hiện với nhiều hư cấu, đượcxem xét từ nhiều khía cạnh, với nhiều giả thuyết Tuy nhiên, điều đó hoàntoàn không phải là sự xuyên tạc hay làm sai lạc lịch sử, cho dù hình ảnh Chúa

Giêsu trong Đoạn đầu đài có thể đã bị “giải thiêng” Ông xuất hiện trong hình

ảnh không phải trang nghiêm, thần thánh mà gắn liền với nỗi sợ hãi: "Vầngtrán nhợt nhạt của Giêsu ướt đẫm mồ hôi Nhưng ông không lấy tay lau đicũng như không lau đi bằng ống tay áo rách nát của tấm áo choàng – ôngkhông còn bụng dạ nào để ý đến chuyện đó Nỗi lo sợ khiến cơn buồn nôn cứtrào lên cổ, mồ hôi chảy ròng ròng trên mặt và nhỏ giọt xuống những viên đáhoa cạnh đôi chân gầy guộc hằn rõ những đường gân xanh" [1/171 – 172].Không những thế, những lời nói của Chúa Giêsu hiện lên đầy ảo tưởng,không gắn với thực tế Giêsu của Aitmatov không phải là một Đấng Cứu thếtoàn năng có nhiều phép nhiệm màu Cuộc đối thoại giữa Giêsu và Pônti Pilátcũng không phải là cuộc đối đầu một mất một còn giữa hai tư tưởng, giữaquyền lực và đức tin, giữa cái ác và cái thiện, cho dù các vấn đề ấy là nộidung chính của cuộc tranh luận của họ Giêsu và Pônti Pilat của Aitmatov,

cũng giống Iesua Ha- Not'xri và Pônti Pilat trong Nghệ nhân và Margarita

của M.Bulgakov, trước hết là những con người, được xem xét như là những bikịch của tình thế, hoàn cảnh Vị thế cũng như tâm thế tranh luận, đối thoại củahai nhân vật trong hai tác phẩm này có thể nói là ngang bằng, trong khi bốicảnh, tình thế thì rõ ràng khác biệt Sự thẳng thắn bày tỏ quan điểm, thiện chí

và sự cân nhắc, khao khát và sự bất lực làm nên chân dung mới cho hainhân vật này, và đó cũng là sáng tạo của tác giả Chúng tôi tán thành nhận

định của Vũ Công Hảo khi bàn về vấn đề môtip trong tiểu thuyết Nghệ nhân

và Margarita và cũng nhận thấy những nét tương đồng như thế trong mối

quan hệ giữa Giêsu và Pônti Pilat mà Aitmatov đã xây dựng: "Trên cơ sở mốiquan hệ chính yếu Thiện - Ác, Tội lỗi và sự Tha thứ, sự Nhẫn tâm và lòngNhân từ, Bulgakov đã đặt cả Pilat và Iesua vào các tình thế đối lập nhằm khaithác các khía cạnh của sự xung đột giữa ý thức trách nhiệm và tình người,giữa niềm vinh quang giả tạo và nỗi đau khổ, dằn vặt lương tâm Nhà văn đãkhông lí giải kết cục số phận của hai nhân vật từ quan điểm duy tâm thần bíhay từ sự đối đầu tất yếu, không tránh khỏi của các qui luật có tính xã hội -lịch sử, mà từ lôgich phát triển biện chứng của các tính cách trong vận độngsống Đây chính là điểm khác biệt của Bulgakov khi xây dựng các nhân vật ác

và lí giải mối quan hệ thiện - ác trong truyền thống so với Kinh Thánh và các

tác giả khác từng khai thác đề tài này như S Shepkin, M Petrovski, A Franc,M.O Silva, Ts Aitmatov…" [17]

Nếu so sánh cốt truyện cổ đại trong Đoạn đầu đài với cuốn tiểu thuyết

Và Hòn đá ấy đã trở thành Đấng Cứu thế của M.Otero Silva, ta lại có được

những thu hoạch thú vị M.Otero Silva là một trong những nhà văn lớn củaChâu Mỹ La tinh ở thế kỷ XX Ông đã dành ba năm cuối đời cho tác phẩm

Và Hòn đá ấy đã trở thành Đấng Cứu thế Đây là cuốn tiểu thuyết trọn vẹn

viết về Giêsu, cụ thể là những ngày cuối cùng của Giêsu Như vậy, đây là tác

phẩm có cùng chung cốt truyện cổ đại nếu so với tiểu thuyết Đoạn đầu đài

của Aitmatov Hơn thế nữa, về mặt ngôn ngữ, văn phong có chỗ giống nhau:đều mang màu sắc hiện đại, bởi hai nhà văn này đều dựa vào lịch sử để tìmcâu trả lời cho những vấn đề của xã hội hiện đại Tuy vậy, cách hai nhà văn tổchức, triển khai các sự kiện và nhân vật không giống nhau Điểm khác biệtlớn nhất, có lẽ nằm ở chỗ: trong tiểu thuyết của Otero Silva, Giêsu không hiệnlên như một con người cam chịu, nhẫn nhục, thụ động, "mà là một chiến sĩđấu tranh và chiến thắng, vạch trần bất công, vì quyền lợi của những người bị

áp bức, vì tự do của các dân tộc trên thế gian" [34/114] Điều đó được thể

hiện trong lời nói của ông với Giêsu Baraba: "Không bao giờ tôi khuyên dạynhững người nghèo khổ làm kẻ hèn nhát, dửng dưng và nhu nhược Tôi nóithật với anh: tôi đến không phải để mang lại hòa bình cho thế gian này, màmang gươm đến, và mang lửa đến, và tôi rất mong muốn cho ngọn lửa đócháy bùng lên! Nhưng lưỡi gươm của tôi là lưỡi gươm của chân lí, còn ngọnlửa của tôi là ngọn lửa của cuộc sống, và tuyệt đối không bao giờ đó là sắtthép và các đống lửa bị biến thành vũ khí của sự trả thù Cái tôi đặt cao hơntất cả là tình yêu thương và làm lò luyện cho tình yêu thương đó nhằm cải hóacon người, và làm hòn đá tảng cho tình yêu thương đó để xây dựng thế giớimới Tình yêu thương thôi thúc tôi bảo vệ những con người bị xua đuổi vàtuyên chiến với những kẻ độc tài chuyên chế; vì tình yêu cái thiện tôi chiếnđấu với cái ác, bởi vì không thể nào yêu thương người nghèo mà không tranhđấu vì họ " [34/99] Nhưng cuộc đấu tranh của Giêsu vì điều thiện, vì tìnhthương là một cuộc đấu tranh không cân sức Kết cục, ông bị đóng đinh trêncây thập giá, nhưng ông đã sống lại, gieo vào lòng người một niềm tin, mộtniềm lạc quan bất tử, như lời nhân vật Maria Macđêlêna nói trong phần cuốitác phẩm : "Mặc dù dưới những ngọn cờ các tín niệm của Chúa sẽ nổ ranhững cuộc chiến tranh phi nghĩa và bùng lên những đống lửa dùng để tra tấnnhững người đàn bà sẽ bị hạ nhục, những dân tộc sẽ buộc phải làm nô lệ,nhưng sẽ không ai có thể giết chết Người Chúa đã sống lại và sẽ sống vĩnhhằng trong tiếng nhạc của nước, trong hương sắc hoa hồng, trong tiếng cườitrẻ nhỏ " [34/ 113].

Ở đây, chúng ta thấy, câu chuyện của Otero Silva kết lại trong mộtniềm tin bất diệt về Chúa, về hòn đá tảng của niềm tin, hy vọng và tình yêu –Đấng Cứu Thế cho con người Nhưng câu chuyện của Aitmatov không khéplại trong một niềm tin như thế, nó khép lại trong tấn thảm kịch về cuộc tuẫn

nạn của Chúa, khi những ảo tưởng cùa ông không thắng nổi quyền lực, khônggiác ngộ nỗi đám đông công chúng u mê, lầm lạc

Trong những câu chuyện kể của Pearl Buck, cũng có truyện về những

ngày cuối cùng của Chúa Giêsu (trong phần truyện Xét xử) Điểm giống giữa câu chuyện ấy với câu chuyện trong Đoạn đầu đài là chúng đều được thể hiện

trong lối văn phong hiện đại, để phù hợp với cách cảm nhận, tâm lý của conngười thời nay Nhưng điểm khác nằm ở chỗ, câu chuyện của Pearl Buckmang tính chất chính thống, giàu quy phạm, trong khi cũng cốt trưyện ấy,

nhưng trong Đoạn đầu đài, hình ảnh Chúa đã bị giải thiêng Điều này thể hiện rất rõ khi ta đọc kỹ cả hai tác phẩm Trong Chuyện Kinh Thánh, thông qua lời

kể của mình, hình ảnh của Chúa Giêsu hiện lên thật đẹp và điềm tĩnh Thôngqua những lời đối đáp với Giêsu, viên tổng đốc Pilát dường như cũng bị cảmhóa, dành cho Giêsu rất nhiều thiện cảm: "Ông đã nghe tất cả những gì cầnnghe Đức Giêsu đã nói: "Nước của ta không thuộc về thế giới này", và đốivới Phi – la – tô, câu nói đó không có vẻ gì là phản bội hoàng đế La Mã: "Takhông tìm thấy nơi người này tội gì", ông nói" [7/572]

Sự khác biệt đó bằng nguồn từ hai quan niệm riêng của hai nhà văn,

trước cùng một cốt truyện cổ đại trong Kinh Thánh Pearl Buck gửi gắm cái

nhìn tin tưởng, nguyên sơ về tôn giáo, cho nên cốt truyện gắn chặt với niềmtin về Chúa Trong khi đó, Aitmatov, mang cái nhìn giải thiêng, thấy rõ những

ảo tưởng, những cái lỗi thời, lạc hậu, cần đổi thay trong quan niệm về Chúa,nhất là trong cuộc đấu tranh chống lại cái Ác, nên ông đã sáng tạo lại câuchuyện từ một điểm nhìn khác, nhưng không làm mất đi sắc màu huyền thoại

và sự “thiêng liêng” của nó Vì thế, huyền thoại về Chúa Trời trong Đoạn đầu

đài vừa giống vừa không giống nguyên mẫu và các sáng tác của các nhà văn

khác Điều này sẽ được chúng tôi làm rõ hơn ở các phần tiếp sau

2.2 Chân dung Giêsu – kẻ tuẫn nạn

Giêsu xuất hiện trong cuộc phán xử với bộ quần áo rách nát, vì lúc ở

cạnh chợ: "khi ông bị đưa đến tòa án của Viện trưởng lão, một đám đông cácthầy tế lễ cả và trưởng lão xúi giục, đã nhảy xổ vào đấm đá ông Một số tànnhẫn đánh đập ông, một số khác thì nhổ vào mặt ông " [1/166] Ông cònhiện lên qua đáng điệu mệt mỏi: "Giêsu đứng cúi đầu, dáng vụng về, cổ dài,tóc dài, với những món tóc quăn buông rủ xuống, quần ảo rách tơi tả, chân điđất, - đôi dép của ông chắc hẳn đã bị thất lạc trong lúc xô xát " [1/169].Trong cuộc trả lời “thẩm vấn”, đúng hơn, trò chuyện, tranh luận với PôntiPilát, vầng trán của ông ướt đẫm mồ hôi, "nhưng ông không lấy tay lau đicũng không lau đi bằng ống tay áo rách nát của tấm áo choàng – ông khôngcòn bụng dạ nào để ý đến chuyện đó" [1/171] Như vậy, thông qua những

miêu tả về ngoại hình của Giêsu, ta thấy hình ảnh Giêsu trong Đoạn đầu đài

đã khác, không còn sự bình thản, tự tin như trong Kinh Thánh Điều này gắn liền với tính chất giải thiêng trong quan niệm về Kinh Thánh, về Giêsu của

Aitmatov, như chúng tôi đã trình bày Có lẽ điều này hé mở phần nào đó ẩn ýcủa nhà văn về thực tại, trong thời đại "Chúa đã chết" và những niềm tin giáođiều, ảo tưởng, thiếu thực tế đã không còn chỗ đứng

Trong tác phẩm, hình tượng Giêsu không chỉ hiện lên qua những nétngoại diện mà còn hiện lên trong hành động Trong suốt cuộc xét xử, trừ việctrả lời hay tranh luận với Pilat, Giêsu rất ít bộc lộ mình qua hành động Mởđầu, ông nhìn cánh chim bay trên bầu trời, rồi bất giác chạm bàn tay vào bênmắt sưng húp thâm quầng Tiếp đến, "ông rền rĩ đứng trông bộ quần áo ráchnát, trước mặt Pônti Pilát để chờ đợi diễn biến tiếp theo" [1/166] Như vậy,Giêsu hiện lên bằng những hành động cam chịu, nhẫn nhục Chỉ khi PôntiPilát tạm rời khỏi gác sân Vòm Uốn, Giêsu "mới tự cho phép mình nói vớingười lính gác đứng gần nhất :

- Ngài lính gác tốt bụng ơi, tôi có thể ngồi được không?

- Được – tên lính gác đáp và gõ mạnh ngọn giáo xuống sàn đá

Giêsu ngồi ghé xuống gờ đá hoa cạnh tường, người gù gù, khuôn mặt nhọnhoắt tái nhợt khuôn giữa mái tóc dài đen thẳm rủ xuống như làn sóng" [1/180] Nhưng đó là biểu hiện bên ngoài, là hoạt động bên ngoài Hoạt độngbên ngoài rất ít để tạo cơ hội cho một hoạt động khác biểu hiện: hoạt độngbên trong, hoạt động của thế giới nội tâm Điều này góp phần làm nổi rõ tâmhồn của Giêsu

Con người thực của Giêsu hiện lên thông qua nỗi sợ hãi Có thể nói, nỗi

sợ hãi lúc nào cũng ám ánh Giêsu trong cuộc đối thoại với viên tổng đốc Nỗi

sợ hãi ấy được nhắc đến nhiều lần trong tác phẩm Mở đầu cuộc đối thoại,trong tâm trí Giêsu: "Nỗi lo sợ khiến cơn buồn nôn cứ trào lên cổ, mồ hôichảy dòng dòng trên mặt và nhỏ giọt xuống những viên đá hoa cạnh đôi chângầy guộc hằn rõ những đường gân xanh" [1/172] Chúa Trời cũng mang cảmgiác như con người, khi đối diện với cái chết, ông cũng hết lúc lo sợ, ông

“bộc bạch”, giãi bày tâm can với Pônti Pilát về những suy nghĩ của ông trongđêm qua, ở Hepximania: "Giờ đây, chỉ riêng ngài là sẽ biết đến tâm sự của tôi.Đêm qua, tâm hồn tôi giằng xé mãi, lúc đầu tôi tưởng ràng tâm hồn tôi giằng

xé một cách vô cớ Không, ở Hepximania không ngột ngạt đâu, trên các khungoại ô vẫn có gió nhẹ thổi Vậy mà tôi đứng ngồi không yên, mệt mỏi, lo sợ

và buồn bã làm tôi nhức nhối, những âm thanh nặng nề như từ trái tim tôivang lên trời Đám môn đồ của tôi định không ngủ để thức với tôi, nhưng tôivẫn không thấy thanh thản Tôi biết rằng giờ tiền định đang đến và cái chết làkhông thể tránh khỏi Nỗi kinh hoàng xâm chiếm lấy tôi Vì cái chết của mỗingười đều là sự tận thế đối với người đó" [1/196] Như vậy, Giêsu lo sợ trướccái chết, trước ngày tận thế của riêng mình Nhưng trạng thái tâm hồn ấy còndày vò, khổ đau hơn trong sự đổ vỡ vào niềm tin về thế giới mà Thiên Chúa