Khảo sát tỉ lệ sử dụng (lạm dụng) chất (bia, rượu, thuốc lá, ma túy) của bệnh nhân tới khám ngoại trú tại bệnh viện tâm thần tp hcm cơ sở 2 từ 02 2023 – 10 2023 trần tố nga

KHẢO SÁT TRẦM CẢM Ở BN SỬ DỤNG CHẤT GÂY NGHIỆN ĐANG ĐIỀU TRỊ NỘI TRÚ TẠI BVTT CƠ SỞ LMX SỞ Y TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH BỆNH VIỆN TÂM THẦN Đề tài “KHẢO SÁT TỈ LỆ SỬ DỤNG (LẠM DỤNG) CHẤT (BIA, RƯỢU, THUỐ[.]

SỞ Y TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BỆNH VIỆN TÂM THẦN

- 

 -Đề tài:

“KHẢO SÁT TỈ LỆ SỬ DỤNG (LẠM DỤNG) CHẤT (BIA, RƯỢU, THUỐC LÁ, MA TÚY) CỦA BỆNH NHÂN TỚI KHÁM NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN TÂM THẦN TP.HCM CƠ SỞ 2 TỪ 02/2023 – 10/2023”



Người thực hiện:

- Bs TRẦN QUỐC HÙNG

- Bs PHẠM VĂN HIỀN

- Bs TRẦN THỊ TỐ NGA

- Bs MENG GIA THẠNH

1

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tình hình nghiện chất lan tràn hiện nay là vấn đề bức xúc của nhiều quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Tác hại của

nó vô cùng nghiêm trọng, làm hủy hoại sức khỏe, làm mất khả năng lao động, học tập, làm việc cho người nghiện chất

Theo Quỹ phòng chống tác hại thuốc lá, nghiện thuốc lá được hiểu một cách đơn giản là việc một người “lệ thuộc” vào thuốc lá, không thể nói “không” với thuốc lá Người nghiện thuốc lá sẽ có cảm giác “đói” thuốc nên không thể “quên” việc hút thuốc lá Thuốc lá buộc người nghiện phải hút liên tục nhiều tháng, nhiều năm, thậm chí họ sẽ tiếp tục hút thuốc lá ngay khi đã mắc các bệnh nặng do thuốc lá gây ra

Thời gian gần đây mối nguy từ thuốc lá điện tử đe dọa sức khỏe giới trẻ, thực trạng hút thuốc lá điện tử ở người Việt Nam, đặc biệt là giới trẻ, đã trở nên đáng báo động hơn bao giờ hết Gánh nặng kép vừa hút thuốc lá truyền thống vừa hút thuốc lá điện tử đã và đang đe dọa sức khỏe người dân nói chung và giới trẻ nói riêng

Tại hội nghị, các chuyên gia đến từ Cục Y tế dự phòng, Tổ chức Y

tế thế giới và và Tổ chức HealthBridge đều nhấn mạnh sử dụng rượu bia

ở Việt Nam đang gia tăng ở mức báo động, đặc biệt là ở giới trẻ và được thể hiện ở ba tiêu chí: mức tiêu thụ bình quân đầu người quy đổi ra lượng cồn nguyên chất, tỷ lệ sử dụng rượu bia ở cả hai giới, sử dụng ở mức nguy hại đều ở mức cao Tình trạng này cũng rất phổ biến trong nhóm lao động có việc làm là nam giới, với hơn 38%.[tltk] Hầu hết các hộ gia đình (88,5%) đều có người uống rượu bia trong 12 tháng qua, 80% có người uống rượu bia trong 30 ngày qua; đặc biệt trong đó có 46% hộ gia đình có

ít nhất một người uống ở mức nguy hại.[tltk]

Trong khi đó ma túy như Methamphetamine lại được sử dụng phổ biến ở nhiều quốc gia, ở một số quốc gia Amphetamines, ở dạng hợp pháp như Adderall và các loại thuốc bất hợp pháp như Ecstasy… là

những chất kích thích tổng hợp có khả năng gây nghiện cao Ảnh hưởng đến hệ thống thần kinh trung ương, chúng gây ra hưng phấn và cảm giác

tự tin, tăng sự tỉnh táo và ức chế sự thèm ăn Những cảm giác này khiến người sử dụng tin rằng họ nhận được rất nhiều lợi ích từ

hưởng tiêu cực, bao gồm sự phụ thuộc thuốc , hành vi tìm kiếm thuốc và bên cạnh đó vấn đề với các mối quan hệ cá nhân, việc làm và các vấn đề

về sức khỏe tâm thần và tâm lý cho người sử dụng Đặc biệt là các rối loạn tâm thần và hành vi (như lạm dụng chất, hội chứng nghiện, trạng thái cai, rối loạn loạn thần, rối loạn cảm xúc), làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người sử dụng, ảnh hưởng đến kinh tế - xã hội

Một trong các rối loạn tâm thần do sử dụng ATS hay gặp là trầm cảm Đây là rối loạn thường được phát hiện muộn và thường bị che lấp bởi các rối loạn tâm thần khác Nghiên cứu của Hando và Hall (1997) tại New South Wales thấy có lo âu 63%, trầm cảm 64%, ý tưởng tự sát 19%

ở người sử dụng ATS.[tltk] Theo Zweben (2004) tại Mỹ, mức độ cao của triệu chứng tâm thần đặc biệt là trầm cảm (34% nữ và 24% nam) và tự tử (28% nữ và 13% nam) [tltk] Nghiên cứu của McKetin và cộng sự (2011) tại Úc thấy những người sử dụng methamphetamine vào viện có 44% là trầm cảm do sử dụng chất.[tltk]

Một phần tư người dùng methamphetamine được báo cáo các triệu chứng tâm thần nghiêm trọng dẫn đến nhập viện Đặc biệt, một số nghiên cứu của Úc đã tìm thấy tỷ lệ rối loạn cảm xúc cao ở những người sử dụng methamphetamine, lên tới 75% báo cáo có các triệu chứng lo âu hoặc trầm cảm.[tltk] Các triệu chứng trầm cảm ở những người sử dụng amphetamine thậm chí còn cao hơn ở những người sử dụng cocaine và tồn tại lâu dài hơn Trầm cảm ở những người sử dụng ATS không những ảnh hưởng đến sức khỏe mà nó cũng là một trong những nguyên nhân làm tăng nguy cơ tái sử dụng chất và làm giảm tỷ lệ tham gia, đồng thời

tuân thủ kém trong việc điều trị của người bệnh Nghiêm trọng hơn, trong trường hợp trầm cảm nặng do sử dụng ATS, người bệnh có thể có hành vi

tự sát gây hại cho bản thân, gia đình và cộng đồng

Do đó chúng tôi tin rằng việc nghiên cứu tỉ lệ sử dụng (lạm dụng) chất (bia, rượu, thuốc lá, ma túy) có một ý nghĩa rất quan trọng trong công tác chẩn đoán, điều trị cũng như nâng cao sức khỏe, nâng cao việc tuân thủ điều trị của người bệnh

Vì vậy chúng tôi tiến hành đề tài: “Khảo sát tỉ lệ sử dụng (lạm dụng) chất (bia, rượu, thuốc lá, ma túy) của bệnh nhân tới khám ngoại trú tại bệnh viện tâm thần TP.HCM cơ sở 2ii từ 02/2023 – 10/2023”

TỔNG QUAN

1 Một số đặc điểm của nghiện chất.

Rối loạn sử dụng chất là một loại rối loạn liên quan đến sử dụng chất liên quan đến một mô hình hành vi bệnh lý, trong đó bệnh nhân tiếp tục sử dụng một chất mặc dù gặp phải những vấn đề đáng kể liên quan đến việc sử dụng chất đó Có thể có biểu hiện sinh lý, bao gồm cả sự thay đổi trong hệ thống dẫn truyền của não bộ

Các chất có liên quan thường nằm trong danh sách 10 nhóm chất thường gây rối loạn liên quan đến sử dụng chất.[tltk] Những chất này đều hoạt hóa trực tiếp hệ thống tưởng thưởng của não bộ và tạo ra cảm giác thoải mái Việc hoạt hóa có thể rất mãnh liệt đến nỗi các bệnh nhân thèm nhớ một cách mãnh liệt và bỏ bê các hoạt động thường ngày để có được

và sử dụng chất đó

Các thuật ngữ phổ biến "nghiện", "lạm dụng" và "phụ thuộc" thường được sử dụng liên quan đến sử dụng chất, nhưng những thuật ngữ này rất không chắc chắn và dễ thay đổi để được xác định là rất hữu ích trong chẩn đoán một cách có hệ thống "Rối loạn sử dụng chất" là toàn diện hơn và có ít hàm ý tiêu cực hơn

Sử dụng chất để tiêu khiển và bất hợp pháp

Sử dụng chất bất hợp pháp, mặc dù có vấn đề vì nó là bất hợp pháp, không phải lúc nào cũng có rối loạn sử dụng chất Ngược lại, các chất hợp pháp, như rượu và thuốc được kê đơn (và cần sa ở một số lượng ngày càng tăng của các bang), có thể là một rối loạn sử dụng chất Các vấn đề gây ra do sử dụng các thuốc được kê đơn và các chất bất hợp pháp đều có trên tất cả các nhóm kinh tế xã hội

Việc sử dụng chất để tiêu khiển, mặc dù thông thường không được

xã hội chấp nhận, không phải là một hiện tượng mới, và đã tồn tại dưới

hình thức này hay hình hức khác trong nhiều thế kỷ Mọi người sử dụng chất vì nhiều lý do:

 Để thay đổi hoặc nâng cao cảm xúc

 Là một phần của nghi thức tôn giáo

 Để có được sự giác ngộ tâm linh

 Để nâng cao hiệu suất

Một số người sử dụng dường như không bị tổn hại; họ thường có

xu hướng sử dụng chất theo giai đoạn với liều lượng tương đối nhỏ, ngăn ngừa sự ngộ độc về lâm sàng, và sự phụ thuộc về thể chất tăng dung nạp

và tăng dung nạp sự phụ thuộc về thể chất Nhiều loại chất tiêu khiển (ví

dụ như thuốc phiện thô, rượu, cần sa, caffein, các loại nấm gây ảo giác, lá coca) là "tự nhiên" (tức là gần với nguồn gốc thực vật); chúng chứa một hỗn hợp nồng độ các hợp chất tác động tâm thần tương đối thấp và không tách biệt các hợp chất tác động tâm thần

2 Căn nguyên của rối loạn sử dụng chất gây nghiện

Mọi người thường theo một tiến trình từ thử dùng sang sử dụng thỉnh thoảng và sau đó là sử dụng nhiềunặng và đôi khi là rối loạn sử dụng chất gây Tiến trình này rất phức tạp và mới chỉ được hiểu một phần Tiến trình này phụ thuộc vào sự tương tác giữa chất, người sử dụng, và khung cảnhbối cảnh

- Thuốc uốnChấtg

Các loại ma túy theo 10 nhóm khác nhau về khả năng gây rối loạn

sử dụng chất gây nghiện Khả năng được gọi là có khả năng gây nghiện Khả năng gây nghiện phụ thuộc vào sự kết hợp của các yếu tố bao gồm:

 Đường sử dụng

 Tốc độ mà loại chất đó vượt qua hàng rào máu-não và kích hoạt con đường tưởng thưởng

 Thời gian để khởi phát tác dụng

 Khả năng gây dung nạp và/hoặc các triệu chứng cai nghiện

Ngoài ra, các chất hợp pháp và/hoặc sẵn có (ví dụ như rượu, thuốc lá) có nhiều khả năng được sử dụng ban đầu hơn và do đó làm tăng nguy cơ tiến triển đến việc sử dụng có vấn đề Hơn nữa, khi nhận thức về nguy cơ sử dụng một chất cụ thể làm giảm, có thể sẽ có những thử nghiệm và/hoặc

sử dụng thuốc tiếp theo, làm tăng sự phơi nhiễm với các chất lạm dụng

Sự dao động trong nhận thức về nguy cơ của chất bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm những phát hiện liên quan đến y tế và di chứng tâm thần

do sử dụng chất đó và các hậu quả xã hội

Trong quá trình điều trị các bệnh lý nội khoa hoặc trong phẫu thuật hoặc thủ thuật nha khoa, bệnh nhân thường được kê toa opioid Một phần đáng kể các loại chất này không được sử dụng, đại diện cho một số lượng đáng kể trẻ em, vị thành niên, và người trưởng thành muốn sử dụng chúng cho mục đích phi y tế Để đáp ứng, đã có sự nhấn mạnh vào nhu cầu

- Kê đơn thuốc opioid với lượng thấp hơn phù hợp với thời gian

và mức độ đau: (?)

Thúc đẩy việc lưu trữ an toàn các thuốc còn sót lại (?)

Mở rộng các chương trình theo đơn (?)

- Người dùngsử dụng

Các yếu tố dự báo ở người dùng bao gồm:

 Đặc điểm sinh lý

 Tính cách cá nhân

 Các hoàn cảnh và rối loạn

Các đặc điểm thể chất có thể bao gồm các yếu tố di truyền Tuy nhiên, mặc dù các nhà nghiên cứu từ lâu đã cố gắng để xác định các yếu tố cụ thể, họ đã tìm thấy một vài sự khác biệt về sinh hóa hoặc chuyển hóa giữa những người phát triển và không phát triển rối loạn sử dụng chất.[tltk]

Đặc tính cá nhân không thực sự là một yếu tố nguy cơ rõ ràng, mặc

dù những người có mức độ tự kiểm soát thấp (xung động) hoặc mức độ cao của chấp nhận nguy cơ và tìm kiếm tính mới có thể có nguy cơ phát triển rối loạn sử dụng chất Tuy nhiên, khái niệm về nhân cách nghiện mà

đã được mô tả rất khác nhau bởi một số nhà khoa học hành vi có rất ít bằng chứng khoa học hộ nó

Một số hoàn cảnh và các rối loạn cùng tồn tại dường như làm tăng nguy cơ Ví dụ, những người buồn, cảm xúc đau khổ, hoặc bị xa lánh về mặt xã hội có thể tìm thấy các cảm nhận này tạm thời được giảm bớt bởi một loại chất; điều này có thể dẫn đến tăng sử dụng và đôi khi là rối loạn

sử dụng chất Bệnh nhân có các rối loạn khác không liên quan đến rối loạn tâm thần có nguy cơ cao phát triển một rối loạn sử dụng chất Bệnh nhân có đau mạn tính (ví dụ như đau lưng, đau do bệnh hồng cầu hình

đau; nhiều người sau đó phát triển một rối loạn sử dụng Tuy nhiên, ở nhiều bệnh nhân này, các thuốc không opioid và các phương pháp điều trị khác không làm giảm hết cơn đau về thể chất và tinh thần

Ngọc trai & Cạm bẫy

Khái niệm về nhân cách nghiện mà đã được mô tả rất khác nhau bởi một số nhà khoa học hành vi có rất ít bằng chứng khoa học hộ nó

- Khung Bối cảnh

Các yếu tố văn hoá và xã hội là rất quan trọng trong việc bắt đầu và duy trì (hoặc tái sử dụng) sử dụng chất Quan sát các thành viên trong gia đình (cha mẹ, anh chị em ruột) và những người đồng đẳng sử dụng chất làm tăng nguy cơ người ta sẽ bắt đầu sử dụng chất Bạn bè cùng lứa có ảnh hưởng đặc biệt mạnh mẽ đối với thanh thiếu niên (xem Lạm dụng ma

ngừng sử dụng một chất sẽ thấy khó khăn hơn nhiều nếu họ đang ở xung quanh những người khác cũng sử dụng chất đó

Các bác sĩ có thể vô tình góp phần vào việc sử dụng gây hại các chất tác động tâm thần thông qua việc kê đơn quá mức các chất này để giảm căng thẳng Nhiều yếu tố xã hội, bao gồm các phương tiện thông tin đại chúng, góp phần vào kỳ vọng của bệnh nhân là thuốc nên được sử dụng để giảm bớt tất cả sự phiền muộn

3 Chẩn đoán rối loạn sử dụng chất gây nghiện

Tiêu chuẩn cụ thể

Chẩn đoán rối loạn sử dụng chất dựa trên việc xác định mô hình hành vi bệnh lý, trong đó bệnh nhân tiếp tục sử dụng chất bất chấp những vấn đề đáng kể liên quan đến việc sử dụng chất Cẩm nang chẩn đoán và thống

kê về rối loạn tâm thần, Ấn bản lần thứ Năm (DSM 5) đưa ra 11 tiêu chuẩn được chia thành 4 loại

Kiểm soát sử dụng kém

 Người sử dụng chất với số lượng lớn hơn hoặc trong một thời gian dài hơn so với kế hoạch ban đầu

 Người muốn ngừng hoặc giảm việc sử dụng chất

 Người dành thời gian đáng kể để tìm kiếm, sử dụng, hoặc phục hồi

từ tác động của chất

 Người có một thèm muốn mãnh liệt (thèm nhớ) để sử dụng chất Suy giảm về xã hội

 Người không thực hiện được các nhiệm vụ quan trọng trong công việc, trường học hoặc gia đình

 Người tiếp tục sử dụng chất ngay cả khi chất đó gây ra (hoặc làm tồi tệ hơn) các vấn đề xã hội hoặc tương tác giữa các cá nhân

 Người từ bỏ hoặc giảm các hoạt động xã hội, nghề nghiệp, hoặc giải trí quan trọng do sử dụng chất

Sử dụng có nguy cơ

 Người sử dụng chất trong các tình huống nguy hiểm về thể chất (ví

dụ như lái xe hoặc trong tình huống xã hội nguy hiểm)

 Người tiếp tục sử dụng chất gây mặc dù biết rằng nó đang làm tồi

tệ hơn một vấn đề về thể chất hoặc tâm lý

Triệu chứng dược lý*

 Dung nạp: Người cần tăng dần liều chất sử dụng để gây ngộ độc hoặc đạt hiệu quả mong muốn, hoặc hiệu quả của một liều nhất định giảm theo thời gian

 Trạng thái cai: Các ảnh hưởng bất thường lên thể chất xảy ra khi ngừng sử dụng chất hoặc khi bị làm mất tác dụng của chất bằng một chất đối vận đặc hiệu

* Lưu ý rằng một số chất, đặc biệt là các opioid, thuốc gây an dịu/gây ngủ, và chất kích thần, có thể dẫn đến các triệu chứng dung nạp và/hoặc triệu chứng cai ngay cả khi được dùng theo đơn vì các lý do y tế chính đáng và trong thời gian tương đối ngắn (< 1 tuần đối với opioid) Các triệu chứng cai phát triển sau khi sử dụng với mục đích y tế chính đáng không được coi là tiêu chuẩn để chẩn đoán rối loạn sử dụng chất

Những người có ≥ 2 trong số các tiêu chuẩn này trong vòng 12 tháng được xem là có rối loạn sử dụng chất gây nghiện Mức độ nghiêm trọng của rối loạn sử dụng được xác định bởi số triệu chứng:

 Nhẹ: 2 đến 3 tiêu chuẩn

 Trung bình: 4 đến 5 tiêu chuẩn

 Nặng: ≥ 6 tiêu chuẩn

4 Điều trị rối loạn sử dụng chất gây nghiện

Thay đổi tùy theo chất và hoàn cảnh

Điều trị rối loạn sử dụng chất gây nghiện là một thử thách và bao gồm một hoặc nhiều điều sau đây:

 Giải độc cấp:

 Ngăn ngừa và xử trí hội chứng cai nghiện

 Ngừng (hoặc hiếm khi, giảm) sử dụng

 Duy trì tiết chế

Các giai đoạn điều trị khác nhau có thể được điều trị bằng thuốc và/hoặc

tư vấn và hỗ trợ Các biện pháp và vấn đề cụ thể được thảo luận trong phần cụ thể ở nơi khác trong CẨM NANG, bao gồm Rối loạn sử dụng rượu và Rối loạn sử dụng thuốc phiện

Với bằng chứng ngày càng tăng và sự hiểu biết sâu hơn về các quá trình sinh học nằm bên dưới việc sử dụng ma túy cưỡng bức, rối loạn sử dụng chất đã được xác lập chắc chắn hơn trở thành một bệnh lý y khoa Như vậy, các bệnh này có liên tuân theo các hình thức điều trị khác nhau, bao gồm các nhóm hỗ trợ (ví dụ: nhóm nghiện rượu ẩn danh và các

tăng cường động lực, liệu pháp nhận thức-hành vi, dự phòng tái phát); và các loại thuốc khác nhau, từ liệu pháp điều trị bằng chất đồng vận (ví dụ, liệu pháp thay thế nicotin cho rối loạn sử dụng thuốc lá, methadone và buprenorphine đối với rối loạn sử dụng opioid) tới các phương pháp mới đang được nghiên cứu Tập trung vào việc xác định chính xác bệnh nhân

có rối loạn sử dụng chất và chuyển tuyến điều trị đặc hiệu sẽ giúp giảm đáng kể các hậu quả cá nhân cũng như tác động xã hội

5 Những điểm chính

Rối loạn sử dụng chất liên quan đến mô hình hành vi bệnh lý, trong

đó bệnh nhân tiếp tục sử dụng chất bất chấp những vấn đề đáng kể liên quan đến việc sử dụng chất

Các biểu hiện được phân loại thành sự kiểm soát sử dụng kém, suy giảm về xã hội, sử dụng có nguy cơ và các triệu chứng dược lý