Vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

Vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

đại học quốc gia hμ nội

C«ng tr×nh ®−îc hoμn thμnh t¹i Khoa LuËt, §HQGHN

Vμo håi giê ngμy th¸ng n¨m

Cã thÓ t×m hiÓu LuËn ¸n t¹i:

-Th− viÖn Quèc gia ViÖt Nam

-Trung t©m Th«ng tin - Th− viÖn, §¹i häc Quèc gia Hμ Néi

Danh mục các công trình nghiên cứu liên quan

4 Nguyễn Thị Thu Hμ (2006), "Nâng cao hiệu quả quản lý kinh tế của

chính quyền cấp tỉnh trong bối cảnh đổi mới hiện nay", Tạp chí Dân chủ vμ

Pháp luật số 5/2006, tr.20-23

5 Nguyễn Thị Thu Hμ (2006), “Vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong

việc đảm bảo thi hμnh pháp luật trên địa bμn”, Tạp chí Quản lý Nhμ nước số

124/5/2006, tr 23-26

6 Nguyễn Thị Thu Hμ (2006), "Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh về

môi trường kinh doanh ở Việt Nam", Tạp chí Quản lý Nhμ nước số 128/

9.2006, tr.30-32

Phần mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tμi: Với 64 tỉnh, TPTTTW, chính quyền cấp tỉnh

ngμy cμng khẳng định rõ vị trí vμ vai trò của mình, đặc biệt trong nền kinh

tế thị trường định hướng XHCN Cùng với sự chuyển mình của đất nước, các tỉnh, thμnh phố đã vμ đang thể hiện được vị thế vμ tiềm năng, tận dụng tối đa nội lực để phát triển Những cái tên như Bình Dương, Đμ Nẵng, Cần Thơ, Biên Hoμ, Đồng Nai đã khẳng định một sức trẻ vươn lên trong thời

kỳ đổi mới Tuy nhiên, bên cạnh đó, cũng có những tỉnh, thμnh phố có khá nhiều lợi thế để phát triển nhưng dường như lại có bước tiến chậm hơn trong điều kiện mới Phải chăng, điều đó đã bộc lộ rõ nét nhất, đầy đủ nhất thực trạng mô hình của chính quyền cấp tỉnh nói riêng vμ chính quyền địa phương nói chung ở một số nơi kéo dμi hμng chục năm của thời kỳ bao cấp

đã chưa theo kịp với cơ chế thị trường vμ hội nhập thế giới?

Cùng một mặt bằng về chế độ chính sách, có sự tương đồng về nguồn lực, lợi thế, tại sao địa phương nμy lμm tốt, địa phương khác lμm chưa tốt hoặc không tốt? Bμi học rút ra phải chăng từ tính tự chủ, năng động, sáng tạo của đội ngũ cán bộ, công chức chính quyền địa phương, đặc biệt lμ đội ngũ cán bộ lãnh đạo tỉnh, thμnh phố Trong khi

có những tỉnh, thμnh phố khá mạnh dạn trong việc tạo lập môi trường đầu tư hấp dẫn, thậm chí có những quy định "vượt rμo" trong ưu đãi đối với các nhμ đầu tư thì cũng có những tỉnh thiếu sức hút đầu tư Sự đi lên của mỗi tỉnh, thμnh phố còn phụ thuộc vμo khá nhiều những yếu tố chủ quan vμ khách quan khác, vμo chính quyền địa phương vμ cả chính quyền trung

ương Mỗi vùng, miền, địa phương đều nắm giữ những vị trí then chốt

về kinh tế, chính trị xã hội, an ninh quốc phòng tạo nên sức mạnh của quốc gia Do vậy, bên cạnh chính sách chung cho các tỉnh, thμnh phố thì trung ương cũng có những chính sách, quy định cụ thể cho những

tỉnh, thμnh phố nắm giữ vị trí trọng yếu Như vậy, trong sự phát triển của địa phương không chỉ có mối liên hệ giữa chính quyền cấp tỉnh với

hệ thống kinh tế - xã hội của tỉnh, thμnh phố mμ đó còn lμ quan hệ giữa trung ương với chính quyền cấp tỉnh, giữa chính quyền các tỉnh, thμnh phố vμ chính quyền cấp tỉnh với chính quyền cấp huyện, cấp xã Cũng cần phải khẳng định rằng, trong công cuộc đổi mới hiện nay, dù

lμ chính quyền cấp trung ương hay địa phương, trong mối quan hệ giữa

bộ máy chính quyền với hệ thống kinh tế - xã hội, thì cũng chỉ có vai trò trên những giới hạn nhất định Kinh tế thị trường phát triển theo những quy luật tất yếu khách quan như quy luật giá cả, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh Vì vậy, trong cơ chế thị trường đó, nếu biết vận dụng

đúng những quy luật căn bản của thị trường, đồng thời khắc phục những

điểm yếu của nó, công cuộc đổi mới sẽ thμnh công Nhμ nước nói chung

vμ chính quyền cấp tỉnh nói riêng chỉ đóng vai trò lμ người tạo lập môi trường thuận lợi để các chủ thể kinh tế tự do hoạt động theo khuôn khổ pháp luật mμ không thể can thiệp trực tiếp vμo các hoạt động kinh tế, quản lý trực tiếp các đơn vị kinh tế Điều nμy cho thấy sự khác biệt, chuyển biến căn bản trong vai trò của Nhμ nước nói chung vμ chính quyền cấp tỉnh nói riêng khi đất nước chuyển từ nền kinh tế bao cấp,

kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Để nền kinh tế nước ta tiếp tục đạt tốc độ tăng trưởng cao trong khu vực vμ trên thế giới, giải quyết hμi hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh

tế vμ tiến bộ, công bằng xã hội, bản thân các tỉnh, thμnh phố phải thực sự phát triển, năng động Sức mạnh của 64 tỉnh, thμnh phố sẽ tạo nên sức mạnh của quốc gia Nhìn ở một chừng mực nhất định, chính quyền trung

ương không thể lμm thay chính quyền địa phương trong việc phát triển địa phương Mỗi tỉnh, thμnh phố đều có những thế mạnh riêng Do đó, chính

quyền tỉnh, thμnh phố phải đưa ra những chính sách phù hợp với những thế mạnh đó, đồng thời khắc phục được những khiếm khuyết do cơ chế kinh tế thị trường mang lại trên cơ sở chủ trương, chính sách của trung ương vμ thực tiễn địa phương

Từ những vấn đề trên cho thấy, việc nghiên cứu, tìm hiểu vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong điều kiện đất nước chuyển mình theo nền kinh

tế thị trường định hướng XHCN lμ nhiệm vụ lớn đặt ra Những bμi học sau hai mươi năm đổi mới trong hoạt động quản lý của chính quyền cấp tỉnh cũng như những giải pháp, kiến nghị góp phần phát huy vai trò của cấp chính quyền nμy hiện nay cũng cần phải được nghiên cứu một cách nghiêm túc vμ toμn diện

2 Tình hình nghiên cứu: Thời gian qua, đã có khá nhiều công trình

nghiên cứu về chính quyền địa phương cũng như vai trò của Nhμ nước trong nền kinh trị thị trường Mỗi một công trình đều đi sâu vμo một khía cạnh của vấn đề theo cách đánh giá, nhìn nhận của từng tác giả Trên mỗi phương diện khác nhau, sự phân tích về chính quyền địa phương vμ vai trò của Nhμ nước trong nền kinh tế thị trường cũng có những điểm khác biệt

Có tác giả nhấn mạnh đến yêu cầu "phân cấp rõ" giữa trung ương vμ địa phương; có tác giả lại đưa ra một "mô hình" cho chính quyền địa phương trong tương lai; có tác giả thì tập trung vμo tính "tự quản" ở địa phương, nhất lμ cấp cơ sở vμ có những công trình có tính lý luận gợi mở để người

đọc suy ngẫm Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu nμy hầu hết đều đề cập đến các vấn đề trên diện rộng mμ ít có những công trình khảo sát chuyên sâu về chính quyền cấp tỉnh, đặc biệt lμ vai trò của thiết chế nμy trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Chính vì vậy, tác giả đã

lựa chọn đề tμi Vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị

trường định hướng XHCN ở Việt nam hiện nay lμm luận án tốt nghiệp

Trong khi nghiên cứu, chúng tôi chú trọng tham khảo, kế thừa có chọn lọc

kết quả của những công trình nghiên cứu, những bμi viết trước đó

3 Phạm vi nghiên cứu: Bμn về chính quyền cấp tỉnh lμ một đề tμi

tương đối rộng Vì vậy, trong khuôn khổ một luận án, chúng tôi sẽ chỉ tập trung chủ yếu vμo việc nghiên cứu vai trò của chính quyền cấp tỉnh, cụ thể

lμ vai trò của HĐND cấp tỉnh, UBND cấp tỉnh vμ các cơ quan chuyên môn của UBND cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt

Nam hiện nay

4 Mục tiêu vμ nhiệm vụ của luận án: Luận án hướng tới mục tiêu

đưa ra được các giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của chính quyền

cấp tỉnh trong thời kỳ đổi mới

Thực hiện mục tiêu trên, nhiệm vụ của luận án lμ nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về kinh tế thị trường vμ vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, tìm hiểu những thay

đổi trong vai trò của chính quyền cấp tỉnh từ nền kinh tế kế hoạch hoá, tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, lμm rõ những khái niệm về mặt lý luận có liên quan trong luận án như khái niệm vai trò, phân biệt rõ vai trò với vị trí, vai trò với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn Đồng thời, luận án đánh giá quá trình hiện thực hoá vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong thực tiễn nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, từ đó chỉ ra những kết quả đạt được, những mặt còn tồn tại vμ nguyên nhân chủ yếu Trên cơ sở đó, luận án nêu ra một số kiến nghị nhằm khắc phục tồn tại vμ phát huy vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN hiện nay ở Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu: Luận án được thực hiện trên cơ sở

phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, đó lμ phương pháp duy vật biện chứng vμ duy vật lịch sử Đồng thời, để thực hiện các nhiệm

vụ đặt ra, luận án có sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp, đánh giá, điều tra xã

hội học, khảo sát thực tế

6 ý nghĩa khoa học vμ những đóng góp mới của luận án: Luận án

góp thêm những luận cứ khoa học cũng như những kinh nghiệm thực tiễn nhằm phát huy vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Từ những luận giải về lý luận vμ thực tiễn vai trò của chính quyền cấp tỉnh gắn với kinh tế thị trường định hướng XHCN, trong đó chỉ rõ những thay đổi căn bản trong vai trò của chính quyền cấp tỉnh khi đất nước chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, luận án đưa ra một số giải pháp mới phát huy vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong thời kỳ đổi mới, góp phần giữ vững định hướng XHCN Với những kết quả đạt được, luận

án có thể được sử dụng lμm tμi liệu tham khảo đối với các nhμ hoạch định chính sách, các nhμ lμm luật, nhμ quản lý vμ các nghiên cứu viên, học viên

trong hệ thống các cơ sở nghiên cứu vμ đμo tạo

7 Kết cấu luận án: Kết cấu của luận án được chia lμm các phần như sau: ngoμi phần mở đầu, kết luận, luận án được chia thμnh ba chương:

cấp tỉnh khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

Chương 1

Những thay đổi cơ bản trong vai trò của chính quyền cấp tỉnh khi đất nước chuyển sang nền kinh

tế thị trường định hướng XHCN 1.1 Kinh tế thị trường vμ vai trò của Nhμ nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

1.1.1 Kinh tế thị trường: Kinh tế thị trường lμ mô hình kinh tế mμ

ở đó các quan hệ kinh tế đều được thực hiện trên thị trường, thông qua quá trình trao đổi mua bán Quan hệ hμng hoá tiền tệ phát triển đến một trình độ nhất định sẽ đạt đến kinh tế thị trường Đại hội đại biểu toμn quốc lần thứ VI (1986) của Đảng ta đã đánh dấu quá trình đổi mới của

đất nước với sự thừa nhận nền kinh tế hμng hoá nhiều thμnh phần, nhiều hình thức sở hữu (nay lμ kinh tế thị trường định hướng XHCN) Kinh tế thị trường định hướng XHCN có một số nội dung cơ bản như phát triển kinh tế

để xây dựng cơ sở vật chất- kỹ thuật của CNXH, nâng cao đời sống nhân dân; có sự quản lý của Nhμ nước XHCN bằng pháp luật, chính sách; tăng trưởng kinh tế gắn liền với bảo đảm tiến bộ vμ công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển

1.1.2 Vai trò của Nhμ nước trong nền kinh tế thị trường định

hướng XHCN: Vai trò được hiểu lμ những phần việc cơ bản, trọng

trách chủ yếu mμ một chủ thể nắm giữ, nó phản ánh đặc trưng bản chất của chủ thể, mang tính khái quát vμ bao trùm, nó thể hiện tầm quan trọng của chủ thể trong mối tương quan so sánh với các chủ thể khác Ngay từ khi ra đời, nhμ nước đã có vai trò nhất định đối với đời sống kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia ở Việt Nam, trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Nhμ nước đóng vai trò vừa lμ chủ thể sở hữu, vừa

lμ chủ thể chỉ đạo, tổ chức điều hμnh nền sản xuất xã hội vμ phân phối

lưu thông hμng hóa Bước sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, với quan điểm thừa nhận nền kinh tế thị trường, giải phóng mọi năng lực sản xuất, phát huy mọi tiềm năng của các thμnh phần kinh tế, Nhμ nước đóng vai trò lμ “bμ đỡ’ cho kinh tế thị trường, xây dựng vμ tạo lập môi trường kinh tế thuận lợi cho các hoạt động sản xuất - kinh doanh, đồng thời giải quyết hμi hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội

1.2 Vị trí pháp lý của chính quyền cấp tỉnh trong hệ thống chính quyền Việt Nam:

1.2.1 Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, chính quyền cấp tỉnh thụ động thực hiện các chỉ tiêu, kế hoạch mμ chính quyền trung ương giao: Theo Hiến pháp 1980, tỉnh, TPTTTW vμ các đơn vị

hμnh chính tương đương (đặc khu) lμ các đơn vị hμnh chính lãnh thổ lớn nhất cấu thμnh quốc gia Tại các đơn vị hμnh chính nμy đều thμnh lập HĐND vμ UBND Đây lμ cấp chính quyền có trách nhiệm cụ thể hóa vμ triển khai thực hiện các kế hoạch, chỉ tiêu mμ chính quyền trung ương giao cho địa phương, đồng thời phải chịu trách nhiệm trước trung ương trong phạm vi nhiệm vụ, thẩm quyền được giao Việc hoμn thμnh đúng hoặc vượt mức chỉ tiêu, kế hoạch đặt ra lμ một cơ sở để

đánh giá kết quả hoạt động của cấp chính quyền đó Hệ quả của tình

trạng nμy lμ cả một “guồng máy” rơi vμo sự trì trệ, bảo thủ, quan liêu

1.2.2 Trong thời kỳ đổi mới, chính quyền cấp tỉnh lμ một cấp chính quyền có quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trên cơ sở chính sách, pháp luật của trung ương vμ điều kiện cụ thể của địa phương:

Nếu như trong thời kỳ bao cấp, kế hoạch hóa tập trung, mỗi huyện được xem lμ một “pháo đμi”, mỗi tỉnh lμ một trung tâm kinh tế, kế hoạch thì trong thời kỳ đổi mới, tỉnh được xem lμ một đơn vị hμnh chính lãnh thổ có

quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trên cơ sở chính sách, pháp luật của trung ương vμ điều kiện cụ thể của địa phương Cấp tỉnh ngμy cμng tỏ rõ

lμ cấp giữ vị trí chiến lược, thể hiện tầm quan trọng đặc biệt, có ý nghĩa trên nhiều phương diện về kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh - quốc phòng, hợp tác quốc tế Đầu tư phát triển các tỉnh, TPTTTW cũng lμ sự đầu tư chung cho cả nước vμ lμ sự đầu tư mang tính lâu dμi Trong xu thế cải cách bộ máy nhμ nước hiện nay, vị trí của chính quyền địa phương ngμy cμng được nâng lên Xu hướng phân cấp mạnh cho địa phương cμng được thể hiện rõ ở nhiều nước Thậm chí, ở một

số nước, chính quyền địa phương được coi như một cấp tự quản, tự quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương, tất nhiên lμ trong

khuôn khổ những quy định “mở” của pháp luật trung ương

1.3 Những nội dung cơ bản về vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN: Vai trò của chính

quyền cấp tỉnh được hiểu lμ những trọng trách mμ chính quyền cấp tỉnh nắm giữ, nó mang tính khái quát vμ bao trùm, thể hiện tầm quan trọng của chính quyền cấp tỉnh trong mối tương quan so sánh với các cấp chính quyền khác trong bộ máy nhμ nước.Vai trò của chính quyền

cấp tỉnh mang những đặc trưng căn bản, đó lμ tính toμn diện, trực tiếp

vμ thể hiện trung tâm điều phối trên mọi lĩnh vực tại địa phương.Vai

trò của chính quyền cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN bên cạnh những đặc trưng chung còn mang những nét riêng biệt, đó

lμ phải thể hiện được tính năng động, sáng tạo, tiên phong, dám nghĩ dám lμm trong bối cảnh đổi mới vμ hội nhập Bước sang nền kinh tế thị trường

định hướng XHCN, chính quyền cấp tỉnh được xem như “bμ đỡ” cho kinh tế thị trường tại địa phương Chính quyền cấp tỉnh lμ cấp quan trọng nhất trong hệ thống chính quyền địa phương trong việc triển khai

thực hiện chính sách, pháp luật của trung ương về phát triển kinh tế địa phương So với chính quyền cấp huyện vμ chính quyền cấp xã, chính quyền cấp tỉnh có những ưu thế nhất định về mở rộng không gian với nguồn nhân lực dồi dμo vμ sự đa dạng hóa các ngμnh, nghề Những ưu thế nμy tạo điều kiện để chính quyền tỉnh, TPTTTW có thể triển khai

có hiệu quả chính sách, pháp luật của chính quyền trung ương về phát triển kinh tế thị trường Mặt khác, chính quyền cấp tỉnh cũng lμ cấp quan trọng nhất trong việc khắc phục những khuyết tật của kinh tế thị trường tại địa phương

Kết luận chương 1

Kinh tế thị trường lμ một thμnh tựu của nền văn minh nhân loại Trong nền kinh tế đó, nhμ nước luôn giữ vai trò nhất định, dù rằng bản thân nền kinh tế cũng phải vận động theo những quy luật nội tại, khách quan Lμ một bộ phận cấu thμnh quan trọng trong hệ thống chính quyền Việt Nam, vị trí, vai trò của chính quyền cấp tỉnh cũng có những thay đổi khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Trước đổi mới, với mục tiêu xây dựng mỗi huyện lμ một

“pháo đμi”, mỗi tỉnh lμ một trung tâm kinh tế, kế hoạch nhưng lại trên cơ sở một nền kinh tế yếu kém, lạc hậu vμ phải quản lý một địa bμn rộng, dân số đông do hợp tỉnh, những yêu cầu nμy lμ “quá sức” đối với chính quyền cấp tỉnh Bước sang thời kỳ đổi mới, tỉnh, TPTTTW được xem lμ một đơn vị hμnh chính lãnh thổ có quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trên cơ sở chính sách, pháp luật của trung ương vμ điều kiện cụ

thể của địa phương Một mặt, chính quyền cấp tỉnh lμ cấp quan trọng

nhất trong việc triển khai thực hiện chính sách, pháp luật của trung

ương về phát triển kinh tế địa phương Mặt khác, chính quyền cấp tỉnh

cũng lμ cấp quan trọng nhất trong việc khắc phục khuyết tật của kinh

tế thị trường tại địa phương Rõ rμng, trên cơ sở những thay đổi trong nhận thức về con đường quá độ lên CNXH, vị trí, vai trò của chính quyền cấp tỉnh có sự chuyển biến khi đất nước bước sang nền kinh tế thị trường

2.1.1 Trong việc xây dựng khung pháp lý thuận lợi, minh bạch cho các chủ thể kinh tế trên cơ sở chính sách, pháp luật của trung

năm qua, chính quyền cấp tỉnh đã góp phần không nhỏ vμo việc tạo lập môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế địa phương thông qua công tác ban hμnh văn bản quy phạm pháp luật vμ văn bản cá biệt Tuy vậy, vẫn còn một số tồn tại như ban hμnh văn bản vượt quá thẩm quyền cho phép; một số văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền cấp tỉnh còn đặt

ra những quy định trái với các văn bản pháp luật của cơ quan nhμ nước cấp trên; trình tự ban hμnh văn bản còn thiếu thống nhất, không theo một quy trình, thủ tục chặt chẽ, khoa học vμ hợp lý

2.1.2.Trong việc xây dựng vμ chỉ đạo thực hiện các quy hoạch,

tỉnh vμ TPTTTW đã có những hướng đi đúng trong việc lập, triển khai thực hiện các quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát triển của tỉnh, thμnh phố Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn một số tồn tại như tình trạng trùng lắp về việc xem xét, quyết định quy hoạch, kế hoạch phát