Tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian (về văn hoá Nông nghiệp)

Tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian (về văn hoá Nông nghiệp)

đại học quốc gia Hμ Nội trường đại học khoa học xã hội vμ nhân văn

Ngô thị thanh quý

tục ngữ người việt với việc phản ánh tri thức dân gian

(về văn hoá nông nghiệp)

Chuyên ngμnh: Văn học dân gian

Mã số: 62.22.36.01

Tóm tắt luận án tiến sĩ văn học

Hμ Nội - 2007

Công trình được hoμn thμnh tại:

Trường Khoa học xã hội nhân văn - Đại học Quốc gia Hμ Nội

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Chí Quế

PGS.TS Vũ Anh Tuấn

Phản biện 1: PGS.TS Võ Quang Trọng

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Xuân Đức

Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Chí Bền

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng cấp Nhà nước chấm luận án

tiến sĩ họp tại:………

Vào hồi: …… giờ…… ngày… tháng … năm 2007

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Quốc gia Việt Nam - TT Thông tin thư viện

Đại học Quốc gia Hμ Nội

danh mục các công trình nghiên cứu văn học dân gian có liên quan đến luận án của tác giả

1 Ngô Thị Thanh Quý (2002), "Tục ngữ người Việt với việc

phản ánh tri thức tự nhiên, tri thức ứng xử xã hội", in kỉ yếu

Thông báo văn hoá dân gian, Nxb Khoa học xã hội (tr.812)

2 Ngô Thị Thanh Quý (2005), "Những câu tục ngữ nói về

mối quan hệ thầy trò", Tạp chí nguồn sáng dân gian, số

tháng 4 (tr.61)

3 Ngô Thị Thanh Quý (2007), "Tục ngữ người Việt với văn

hoá ẩm thực", Tạp chí Văn hoá dân gian, số tháng1 (tr.63)

4 Ngô Thị Thanh Quý (2007), "Góp phần dạy tốt nội dung

tục ngữ trong chương trình ngữ văn phổ thông qua tìm hiểu tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong đời sống hiện

đại", Tạp chí Giáo dục, số 171 tháng 9

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tμi

1.1 Trong thời đại ngày nay, những vấn đề về tục ngữ vẫn luôn

có tính thời sự, không có một ngành khoa học nhân văn nào từ dân

tộc học đến ngôn ngữ học cũng như nghiên cứu văn học, thậm chí

ngay kể cả khoa học kỹ thuật lại không cần đến những tài liệu về tri

thức tục ngữ Có lẽ vì thế mà tục ngữ đã được sự quan tâm của nhiều

nhà khoa học trong những năm qua

1.2 Tục ngữ người Việt phản ánh tri thức dân gian Việt Nam,

thể hiện tư duy của dân tộc Việt, phản ánh lối nghĩ, lối cảm của người

Việt Nam Vì thế việc đi sâu nghiên cứu tục ngữ để làm giàu có thêm

vốn văn hoá mang bản sắc dân tộc trong mỗi người là một việc làm

cần thiết

1.3 Thông qua việc nghiên cứu tục ngữ về văn hoá nông nghiệp

người đọc thấy rõ hơn bản sắc văn hoá Việt Nam Chúng ta hiểu để tiếp

thu, biểu hiện văn hoá dân tộc một cách tốt hơn, hiểu để nuôi dưỡng, bồi

đắp cho “dòng sinh mệnh văn hoá” (Lý Đại Nguyên) của dân tộc mình

thêm phong phú trong cuộc hội nhập quốc tế hôm nay

1.4 Với đề tài này, chúng tôi hy vọng sẽ có sự đóng góp trong

việc giảng dạy, nghiên cứu sâu hơn về tục ngữ ở những khía cạnh

mới và góp phần nào đó vào trong công tác bảo tồn tục ngữ truyền

thống và sưu tầm tục ngữ hiện đại

2 Mục đích nghiên cứu

Làm sáng tỏ những vấn đề sau:

2.1 Nghiên cứu tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức

dân gian về văn hoá nông nghiệp là sự khẳng định giá trị và tác dụng

của tục ngữ trong kho tàng folklore nói riêng và nền văn học dân tộc

nói chung

2.2 Trên cơ sở nghiên cứu, khảo sát, phân tích tư liệu tri thức

nông nghiệp được phản ánh trong tục ngữ, luận án vừa có thể tìm hiểu sâu hơn nền văn hoá lúa nước vừa có thể thấy được sự chi phối của văn hoá lúa nước đến tục ngữ

2.3 Từ việc nghiên cứu, chúng ta có thể đối chiếu, kế thừa và

truyền bá, phát huy những ưu việt của tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong cuộc sống mới Luận án cũng bước đầu đặt ra việc tìm hiểu tục ngữ của một giai đoạn mới

3 Lịch sử vấn đề

Chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp, mà chỉ

có một số giáo trình, chuyên luận, bài báo đề cập đến vấn đề này trong một số chương mục như:

3.1 Giáo trình đại học

Trong giáo trình đại học Lịch sử văn học Việt Nam, tập 1 (tác giả

Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn, Nguyễn Nghĩa Dân, Lí Hữu Tấn, Hoàng Tiến Tựu, Đỗ Bình Trị, Lê Trí Viễn, từ năm 1961 đến năm 1978 in năm lần) khi viết về tục ngữ các tác giả đã đề cập đến bốn vấn đề về tục ngữ: Định nghĩa về tục ngữ, nguồn gốc và sự phát triển, nội dung và nghệ thuật của tục ngữ Với dung lượng của một cuốn giáo trình về lịch sử văn học nói chung vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp chưa

được đề cập đến nhiều

Với cuốn Văn học dân gian (in lần đầu năm 1972,1973, in

lần hai 1977, in lần ba 1991), tác giả Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên đã đề cập phần nào đến tục ngữ người Việt với việc phản

ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp, điều đó được thể hiện trong phần phác thảo những nội dung cơ bản của tục ngữ

Hoàng Tiến Tựu trong công trình: Văn học dân gian Việt Nam

(1990), tập II, đã đưa ra định nghĩa về tục ngữ, phân biệt tục ngữ

với các hình thức gần gũi khác Chính vì thế mà việc đề cập đến

văn hoá nông nghiệp qua tục ngữ không nhiều

Trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam (1990), in lại lần 2:

năm 1996, in lại lần 3: năm1998, nhóm tác giả Lê Chí Quế, Võ Quang

Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ đã đề cập đến nguồn tư liệu và những công

trình nghiên cứu tiêu biểu về tục ngữ, bản chất thể loại của tục ngữ Khi

đi vào nội dung phản ánh của tục ngữ, tác giả đi sâu vào kinh nghiệm

trong lao động nông nghiệp, chăn nuôi, chài lưới

Giáo trình văn học dân gian của nhóm tác giả Phạm Thu Yến,

Lê Trường Phát, Nguyễn Bích Hà (2002) đã đưa ra khái niệm về tục

ngữ và khái quát những nội dung cụ thể của tục ngữ: Tục ngữ về thiên

nhiên và lao động sản xuất, tục ngữ về xã hội lịch sử, tục ngữ về con

người Trong phần triển khai về nội dung của tục ngữ các tác giả phần

nào cũng đã đề cập đến tục ngữ về nông nghiệp Và thực sự đây là

những gợi mở bước đầu để chúng tôi tiếp tục tìm hiểu tục ngữ người

Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp

3.2 Các chuyên luận

Trước tiên là cuốn sách Tiếng nói của đồng ruộng, ra đời 1949

của tác giả Nguyễn Trọng Lực Cuốn sách này đã đề cập đến một số

vấn đề về tri thức nông nghiệp được phản ánh trong tục ngữ

Cũng trong hướng nghiên cứu này, cuốn sách Tục ngữ Việt Nam

của ba tác giả Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri (1975)

là cuốn chuyên luận cung cấp khá nhiều vấn đề liên quan đến tri thức

tục ngữ về văn hoá nông nghiệp

Giáo sư Nguyễn Đổng Chi trong trong cuốn Địa chí văn hoá dân

gian Nghệ Tĩnh (1995), ở chương viết về Tri thức dân gian đã dành

khoảng 120 trang để viết về tri thức dân gian Nghệ Tĩnh Có thể nói Địa

chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh là một công trình lớn mà trong đó bàn

về tri thức dân gian của một địa phương đã được tác giả Nguyễn Đổng

Chi trình bày khá giản dị, dễ hiểu Nó có tính chất định hướng cho sự

nghiên cứu tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp được thể hiện qua tục ngữ người Việt nói chung

Tác giả Ngô Xuân Minh và Trần Văn Doãn trong cuốn sách

"Kinh nghiệm làm chiêm qua ca dao tục ngữ" (1961), đã đề cập tới

các vấn đề về lúa chiêm, từ đó tác giả khẳng định: Tục ngữ là kho tàng kinh nghiệm rất phong phú nó phản ánh tính chất quần chúng của khoa học

Tác giả Hoàng Hữu Triết trong cuốn Bước đầu tìm hiểu về khí

tượng dân gian Việt Nam (1973) đã nghiên cứu ca dao tục ngữ nói về

khí hậu thời tiết trong năm của nước ta qua các mùa

Tác giả Bùi Huy Đáp trong cuốn Ca dao tục ngữ với khoa học

nông nghiệp (1999) đã đi vào phân tích những câu tục ngữ về chủ đề

đất đai và lao động, thời tiết và mùa vụ nông nghiệp trong xã hội Các chuyên luận nghiên cứu về tục ngữ cơ bản tập trung vào hai hướng nghiên cứu chính đó là hướng nghiên cứu của các nhà ngữ văn học và hướng nghiên cứu của các nhà khoa học kỹ thuật Cả hai mặt nghiên cứu đều nhằm mục đích phát hiện những giá trị tri thức được phản ánh trong tục ngữ Tục ngữ hiện lên với tư cách là một phương tiện ngôn ngữ, kho văn liệu quý giá được nhân dân lao động sáng tạo tích luỹ từ hàng nghìn năm nay Trong đó, tục ngữ đã kết tinh được cơ bản nhất lối nói dân gian, lối nghĩ của dân tộc và phần nào đã phản

ánh được vẻ độc đáo của văn hoá nông nghiệp Việt nam

3.3 Các bài báo

3.3.1 Viết về tự nhiên thời tiết, kỹ thuật trồng cấy chăn nuôi 3.3.2 Các bài báo viết về tục ngữ với vấn đề ăn uống

3.3.3 Các bài báo viết về sức sống của tục ngữ

3.3.4 Các bài viết về tục ngữ mới phản ánh văn hoá nông nghiệp

Vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp ở khía cạnh này hay khía cạnh khác đã được các bài báo đề cập đến khá phong phú

Đề tài: Tục ngữ với việc phản ánh tri thức dân gian (về văn hoá

nông nghiệp) sẽ được kế thừa từ các công trình nghiên cứu của người

đi trước, những thông tin có tính chất gợi mở, những kiến giải sâu sắc

có căn cứ, những phương pháp tiếp cận tích cực Đó là tiền đề khoa

học quý báu mà nếu thiếu nó chúng tôi khó có thể thực hiện được

luận án này

4 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài luận án là tục ngữ truyền

thống và tục ngữ mới phản ánh văn hoá nông nghiệp

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong kho tàng tri thức dân gian của dân tộc Việt, có rất nhiều

vấn đề có thể đề cập đến như: Tri thức về nông nghiệp, tri thức về ứng

xử xã hội, tri thức dân gian về giáo dục, chữa bệnh… Tuy nhiên trong

phạm vi của luận án này chúng tôi chỉ nghiên cứu tục ngữ người Việt

với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp

5 Đóng góp của luận án

5.1 Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách tương đối hệ

thống về tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về

văn hoá nông nghiệp

5.2 Cũng qua việc nghiên cứu tri thức dân gian trong tục ngữ, người

ta có thể tìm ra sự chi phối, sự hiện diện, lưu truyền của tri thức tục

ngữ trong các tác phẩm văn học, báo chí Đó cũng là một hướng

nghiên cứu đặt tục ngữ truyền thống trong đời sống văn học, văn

hóa hiện đại

5.3 Luận án cũng góp phần vào thành tựu nghiên cứu thể loại tục

ngữ - một thể loại quan trọng của folklore Luận án cũng bước

đầu đặt ra việc nghiên cứu, sưu tầm tục ngữ phản ánh về nông

nghiệp trong một thời kỳ mới, đó là việc làm cần thiết trong công

tác bảo tồn tục ngữ

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu liên ngành 6.2 Phương pháp hệ thống

6.3 Phương pháp thống kê, phân tích so sánh tổng hợp

7 Cấu trúc của đề tμi

Ngoài phần mở đầu, kết luận, các bài viết của tác giả đã được công bố, tài liệu tham khảo, luận án được chia làm 3 chương

Chương 1: Tục ngữ người Việt phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp - một số vấn đề lý luận chung

Chương 2: Tục ngữ người Việt phản ánh lối ứng xử nông nghiệp của con người trong xã hội Việt Nam truyền thống

Chương 3: Tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong xã hội hiện đại

Chương 1 Tục ngữ người việt phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp - một số vấn đề

lý luận chung

1.1 Đặc thù Văn hoá nông nghiệp Việt Nam

1.1.1 Khái niệm văn hoá

Trong khoa học nhân văn, khái niệm văn hoá là một trong những khái niệm đã tạo nên sự tranh luận hết sức phong phú Tuỳ theo từng góc độ tiếp cận, các tác giả đã đưa ra những cách hiểu khác nhau về văn hóa

Từ những định nghĩa về văn hoá, chúng tôi khái quát một cách

hiểu về văn hoá như sau: Văn hoá là hoạt động nhằm biến đổi tự

nhiên sẵn có trong thế giới thành tự nhiên mang dấu ấn con người Trong quá trình đó con người đã sáng tạo ra những giá trị vật chất và

những giá trị tinh thần mang yếu tố nhân văn Văn hoá đồng hành với

cuộc sống và sự phát triển đi lên của con người và xã hội

1.1.2 Văn hoá nông nghiệp

1.1.2.1 Khái niệm văn hóa nông nghiệp

Văn hoá nông nghiệp là những ứng xử của con người trong cuộc

sống nông nghiệp, nông thôn Nền văn hoá ấy luôn gắn với các hằng số

văn hoá như nông dân, nông nghiệp xóm làng

1.1.2.2 đặc thù nền văn hoá nông nghiệp

- cơ sở tạo nên nền văn hóa nông nghiệp Việt Nam

Không gian cư trú, thời gian hình thành, con người Việt Nam

sáng tạo, chủ động tất cả những yếu tố đó đã hình thành nên nền văn

hoá nông nghiệp Việt Nam

- Văn hóa nông nghiệp Việt Nam trong bối cảnh của văn

hóa Đông Nam á

Bao gồm những nét chung như tục thờ thần đất, thần nước,thần

lúa, tục thờ sinh thực khí gắn với các nghi lễ phồn thực tất cả đều

phản ánh nguyện vọng của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước

- Văn hóa Việt Nam truyền thống là nền văn hóa của cư dân

nông nghiệp trồng lúa

Tính chất vượt trội của truyền thống văn hoá Việt Nam là văn

hoá thực vật và sông nước Trong văn hoá thực vật chủ yếu là cây lúa,

một loài cây đã hằn in trong đời sống của con người Việt Nam

Sống trong nền văn hoá nông nghiệp người dân luôn có ý thức

tôn sùng thiên nhiên, ứng xử hài hoà với thiên nhiên Điều đó được

thể hiện rất rõ trong tâm thức con người Việt Nam: Thiên thời địa lợi

nhân hoà

Xuất phát từ nền văn hoá đó mà cư dân nông nghiệp Việt Nam tổ

chức xã hội theo nguyên tắc lấy nghĩa làm đầu lấy tình làm trọng

Người dân làm nông nghiệp luôn trân trọng nét văn hóa gia đình, làng

xóm, cộng đồng

1.2 Nhận diện tri thức được phản ánh trong tục ngữ

về văn hóa nông Nghiệp

1.2.1 Tri thức tục ngữ

Tục ngữ là những câu nói dân gian ngắn gọn, giàu tri thức, có

vần, có nhịp và tương đối bền vững về cấu trúc, được sử dụng trong lời ăn tiếng nói hàng ngày, nhằm nêu lên kinh nghiệm của nhân dân

về mọi mặt đời sống (tự nhiên, xã hội)

Những đúc rút kinh nghiệm của cha ông ta trong tục ngữ thường được hiểu là tri thức dân gian Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi gọi tắt là tri thức tục ngữ

1.2.2 Tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp

Trước hết phải khẳng định rằng tri thức tục ngữ phản ánh về văn hoá nông nghiệp chủ yếu là phản ánh về công việc của nhà nông

và lối ứng xử nông nghiệp của con người trong xã hội Việt Nam truyền thống

1.2.3 Nhận diện tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp

1.2.3.1 Về nội dung

Tri thức dân gian được phản ánh trong tục ngữ là những kinh

nghiệm được đúc rút từ cuộc sống thực tế của nhân dân lao động Bên cạnh những tri thức "học đường", thì tri thức dân gian trong tục ngữ còn

là tri thức "phi học đường" Nó là kinh nghiệm mà con người đã tích luỹ

được trong quá trình hoạt động lâu dài nhằm thích ứng với môi trường tự nhiên và xã hội Tri thức đó phục vụ trực tiếp cho lợi ích vật chất và tinh thần của con người trong xã hội nông nghiệp, nông thôn truyền thống

1.2.3.2 Về hình thức

- Cách thức phản ánh tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp qua kết cấu,vần nhịp

- Tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp qua cách phản ánh trực tiếp, gián tiếp

- Tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp được thể hiện qua

ngôn ngữ

Tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trở thành giao điểm thú vị của

tư duy trừu tượng và tư duy nghệ thuật Tục ngữ vừa là cách tổng hợp

tri thức nông nghiệp mang tính phán đoán làm cơ sở cho lập luận

khoa học, lại vừa là "bài thơ ngắn nhất", vừa là phát ngôn phong phú

về nội dung lại vừa là văn bản nhỏ nhất về kết cấu

Tục ngữ về văn hoá nông nghiệp là một sáng tạo tổng hợp trong

rất nhiều những sáng tạo của dân gian Nó chính là nền tảng bước đầu

để xây dựng một nền khoa học nông nghiệp Việt Nam

Tiểu kết

Nền văn hoá nông nghiệp Việt Nam vừa mang những đặc điểm

chung của văn hoá Đông Nam á, nhưng đồng thời cũng mang những

đặc thù riêng bởi sự chi phối của hoàn cảnh không gian cư địa, thời

gian hình thành và con người chủ thể của sự sáng tạo văn hoá

Đặc thù của nền văn hoá nông nghiệp nước ta là cách ứng xử

"trọng tình" Sự hài hòa đối với thiên nhiên, vũ trụ con người được thể

hiện ở tín ngưỡng,lễ hội

Tục ngữ về văn hoá nông nghiệp là bộ phận rất lớn đóng vai trò

quan trọng trong kho tàng tục ngữ người Việt Xét ở phạm vi hẹp

những yếu tố liên quan trực tiếp đến đời sống sản xuất nông nghiệp,

nông thôn thì nó thuộc phạm trù tục ngữ về văn hoá nông nghiệp

Trong chương một, chúng tôi xác định sự hình thành nên tục

ngữ về văn hóa nông nghiệp Trên cơ sở đó, luận án đi vào nhận

diện tục ngữ về văn hóa nông nghiệp trên phương diện nội dung,

hình thức

Chương 2 tục ngữ người việt phản ánh lối ứng xử nông nghiệp của con người trong xã hội việt nam truyền thống

Kho tàng tục ngữ người Việt phản ánh tri thức ứng xử của con người trong xã hội canh tác nông nghiệp chủ yếu thể hiện ở ba phương diện: Đó là ứng xử của con người với thiên nhiên, ứng xử của con người trong việc sử dụng sản phẩm canh tác nông nghiệp và ứng

xử của con người với cộng đồng thông qua các mối quan hệ: Ngõ, xóm, họ, giáp, và biểu hiện trong tín ngưỡng, lễ hội

2.1 Lối ứng xử của Con người với thiên nhiên trong xã hội canh tác nông nghiệp

2.1.1 Kinh nghiệm dự đoán tự nhiên thời tiết

Khi chưa có khoa học dự báo thời tiết, tục ngữ đã ra đời lãnh nhận một nhiệm vụ quan trọng bậc nhất của thời điểm con người chưa

có khoa học dự báo thời tiết giúp người nông dân có ý thức "Trông

trời, trông đất, trông mây"

Thời tiết và khí hậu luôn là một trong những nhân tố của ngoại cảnh có tác động ảnh hưởng trực tiếp và quyết định đến năng suất của mùa vụ Có giải mã được những ký hiệu đằng sau những hiện tượng thời tiết, người nông dân mới yên tâm sản xuất lao động Để làm được

điều đó, họ có cách của riêng mình

2.1.1.1 Quan sát hiện tượng tự nhiên

Những hiện tượng dự báo thời tiết được quan sát chủ yếu như gió, mống, ráng, sầm, thâm, chớp…

2.1.1.2 Quan sát thực vật

Người nông dân chủ yếu quan sát cây cỏ gà, cây chuối, cây tre, cây sim

2.1.1.3 Quan sát động vật

Cha ông ta đã quan sát những hiện tượng cụ thể được biểu hiện ở một số loài như kiến mối, tò vò, chim én, chim cu cu, chim bói cá… Trong quá trình khảo sát chúng tôi lập một bảng thống kê về các hiện tượng thực vật, động vật, biểu hiện của tự nhiên tham gia báo hiệu thời tiết

Bảng thống kê, so sánh những thực vật, động vật, hiện t−ợng tự nhiên

tham gia báo hiệu thời tiết

Diễn

loμi

chim

Ong, kiến, nhện

Cá,

ốc, cóc, ếch

Tắc kè, rắn

Cỏ gμ,

rễ si

Măng tre, dâu xoan

chớp

Trăng, sao

Cơn, dông, gió, mây

Nắng, m−a

Ráng, rồng, thâm Tháng

Các hiện t−ợng khác

Số l−ợng

Tỷ lệ

Nhận xét:

Như vậy với những câu nói về thời tiết trong kho tàng tục ngữ

người Việt, thì trong đó các hiện tượng chớp, gió, mây, mưa, nắng là

những hiện tượng được nói tới nhiều hơn cả Chớp: 32 câu, Nắng: 28

câu, Mưa: 29 câu, Mống: 9 câu

Người dân nông nghiệp đã quan sát trực tiếp các hiện tượng của tự

nhiên để rút ra kinh nghiệm Những hiện tượng đó được quan sát ở

nhiều góc độ với nhiều biểu hiện khác nhau Và điều đó cũng chứng tỏ

chớp, gió, mây, mưa luôn là đối tượng tìm hiểu của người nông dân

Tục ngữ là thiên văn, tục ngữ là khí hậu, là địa lý, là túi trí khôn

của người Việt Tự nhiên được biểu hiện trong tục ngữ, không phải là

tự nhiên mang tính tượng trưng ước lệ bóng bẩy Mà đó là tự nhiên

được nhận thức một cách hiện thực nhất Những câu tục ngữ trực tiếp

nói về thời tiết, khí hậu, kinh nghiệm sản xuất chủ yếu là nghĩa đen

Trong tục ngữ, thế giới tự nhiên có một đời sống riêng hết sức

phong phú sống động, và được dân gian nhận thức khá cụ thể, trong

trường hợp đó thì tục ngữ mang tính chất kiến thức Còn khi con

người tận dụng, ứng phó với thiên nhiên ra sao, khi đó tri thức dân

gian biểu hiện văn hoá Cách thức biểu hiện kiến thức, biểu hiện văn

hoá trong tục ngữ, khi đó tục ngữ dân gian lại mang tính nghệ thuật

Như vậy tri thức dân gian được phản ánh trong tục ngữ mang tính

nguyên hợp rất rõ nét Nó vừa là tri thức, vừa là khoa học, vừa là nghệ

thuật, văn hoá

Những câu tục ngữ dự đoán về thời tiết mang tính chất miền khá

rõ nét Miền Bắc chủ yếu là vùng đồng bằng, gắn liền với nền văn hoá

nông nghiệp trồng lúa, người dân ở đây quan sát thiên nhiên chủ yếu ở

những hình ảnh gần gũi với cuộc sống ruộng đồng như: Cò, cóc, ếch,

các loài thực vật như cỏ gà, rễ si, rễ đa… Miền Trung do vị trí địa lý,

điều kiện tự nhiên môi trường đã làm cho vùng đất này hình thành nền

văn hoá biển Sự quan tâm của cư dân Trung bộ chủ yếu hướng vào

những hiện tượng như mống chớp, nước, ráng, rồng Đối với người dân

Nam Bộ, trên hành trình khai phá vùng đất mới, họ đã đúc kết được một số kinh nghiệm trong quá trình mở cõi Tuy nhiên những câu tục ngữ về kinh nghiệm dự đoán thời tiết không nhiều mà chủ yếu nói về những khó khăn trên con đường khai phá vùng đất hoang sơ

2.1.2 Kinh nghiệm canh tác nông nghiệp

2.1.2.1 Tri thức kinh nghiệm về trồng lúa

Trong những câu tục ngữ nói về kinh nghiệm lao động thì chiếm đa số là những câu tục ngữ nói về trồng trọt và chủ yếu là nghề trồng lúa

Các kỹ thuật trồng lúa đều được đề cập đến: Cày bừa, gieo mạ, cấy lúa, kỹ thuật chọn giống, chăm sóc

2.1.2.2 Kinh nghiệm trồng hoa màu

Những kinh nghiệm về trồng chuối, trồng cam, trồng khoai lang, trồng mía, trồng sắn, trồng cau, trồng dừa đều được đề cập đến trong tục ngữ Chúng tôi khái quát vấn đề trong bảng thống kê sau:

Bảng thống kê, so sánh tri thức dân gian tục ngữ

về kinh nghiệm canh tác nông nghiệp

Kinh nghiệm canh tác nông nghiệp (478) Diễn giải Lμm

đất

Cμy bừa

Gieo mạ

Cấy lúa

Chọn giống

Chăm sóc lúa

Thu hoạch

Hoa mμu

Lμm vườn, lμm thợ

2.1.3 Kinh nghiệm về chăn nuôi

2.1.3.1 Con trâu trong quan niệm của người dân canh tác lúa nước 2.1.3.2 Kinh nghiệm chọn chó, lợn, gà

Trong quá trình khảo sát chúng tôi thấy tri thức chăn nuôi gia súc, gia cầm, nuôi tằm, thả cá đánh bắt cá khá phong phú Trong tổng

số 289 câu tục ngữ viết về vấn đề này trong Kho tàng tục ngữ người

Việt thì số lượng câu chỉ cho từng loại như sau:

Bảng thống kê so sánh tri thức tục ngữ phản ánh các giống vật nuôi

Giống vật nuôi (289 câu) Diễn giải Trâu,

bò Lợn Gμ Chó Cá

Bồ câu Tằm

Các loại khác

Như vậy số câu tục ngữ nói về trâu, bò nhiều hơn cả: 35 câu, sau

đó đến lợn, gà: 33 câu, nuôi thả cá là: 29 câu Có những câu tục ngữ

trong hai vế đều diễn tả tri thức chăn nuôi ở cả hai loại con như chó

và gà, gà - lợn, lợn - tằm, cá - lợn

Công việc chăn nuôi đối với các gia đình nhà nông là việc tất

yếu để phục vụ cho cuộc sống tự cấp tự túc trước đây

Trong quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy số lượng câu tục

ngữ phản ánh kinh nghiệm chăn nuôi ít hơn nhiều so với số lượng câu

nói về trồng trọt (Trồng trọt, làm ruộng, làm vườn 478 câu) điều đó

nó cũng phản ánh một thực tế: Địa hình Việt Nam phù hợp với canh

tác trồng trọt Việt Nam không có những đồng cỏ lớn để chăn thả gia

súc Những gia súc, gia cầm được chăn nuôi, chỉ trong phạm vi gia

đình, với tính chất của nền kinh tế tự cấp, tự túc Nó là thực tế của xã

hội canh tác nông nghiệp Việt Nam

2.2 Con người trong việc sử dụng sản phẩm canh tác

nông nghiệp

2.2.1 Chất liệu và cách chế biến, sử dụng của người Việt

2.2.1.1 Chất liệu thức ăn

Sản phẩm của nền canh tác nông nghiệp truyền thống trước hết là

lúa, gạo

Qua sự chế biến khéo léo của cha ông ta, các loại gạo nếp, gạo

tẻ đã trở thành những thứ bánh độc đáo, mang đậm nét văn hoá của

nền nông nghiệp lúa nước

Với những câu tục ngữ truyền tụng về các loại bánh, người đọc nhận thấy đa số các thứ bánh trái đều thuộc các địa phương đất Bắc

Điều đó cũng đã phản ánh phần nào cái nôi của nền văn hoá lúa nước

được hình thành rất sớm ở Bắc Bộ

2.2.1.2 Cách chế biến - sử dụng

Món ăn ngon được bắt đầu từ cách thức nấu ăn Có thức ăn, nhưng cũng phải biết chế biến mới ngon Vì thế mà cách ăn uống của dân gian cũng được phản ánh trong tục ngữ khá đa dạng

Qua tri thức tục ngữ ta hiểu ăn uống là văn hoá, đó chính là văn hoá tận dụng môi trường tự nhiên

Bữa ăn người Việt thiên về thực vật Trong thực vật thì lúa gạo đứng

đầu bảng, sau đó là rau quả, là thuỷ, hải sản Trong ăn uống người Việt luôn chú trọng đến tính tổng hợp và tính cộng đồng vì thế nó chi phối cách chế biến thức ăn, cách ăn, lối ăn, dụng cụ ăn của người Việt

Văn hoá ăn uống của người Việt Nam như trở thành đỉnh cao của triết lý tổng hợp: Thiên nhiên - Con người

2.2.2 Chất liệu mặc, quan niệm về cách mặc

Có thể nói chất liệu mặc, cách mặc, trang phục của người Việt

được phản ánh ở tục ngữ đã thể hiện những nét đặc sắc trong văn hoá ứng xử phù hợp với những điều kiện của môi trường thiên nhiên, phù hợp với thời tiết khí hậu nhiệt đới của nước ta, phù hợp với nghề nghiệp, với tư cách vị trí của con người

2.2.3 Chất liệu làm nhà, quan niệm về nhà ở

Quan niệm về nhà ở, cách làm nhà được thể hiện trong tục ngữ

đều mang tính chất đối phó với thời tiết Kiến trúc nhà cửa mang tính hài hoà biểu trưng cho lối ở của người Việt Nam

Những tri thức tục ngữ quan niệm về nhà ở đều là những nhận xét đánh giá chủ yếu dựa trên sự quan sát và kinh nghiệm của nhân dân ta trong cuộc sống canh tác nông nghiệp Những vật liệu để xây cất một ngôi nhà đều là tranh, tre, nứa lá được tận dụng từ đồng ruộng thiên nhiên