Vai trò của tài chính trong nền kinh tế thị trường

Báo cáo thực tập: Vai trò của tài chính trong nền kinh tế thị trường

Lời nói đầu

Chuyển đổi nền kinh tế từ tập trung, kế hoạch, bao cấp sang nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa là một bớc chuyển đổi mạnh mẽ của Nhà

n-ớc ta Cùng với sự chuyển đổi này, tài chính – một lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế cũng có bớc chuyển mình, đặc biệt là trong việc phát huy vai trò của mình trong việc ổn định và phát triển kinh tế Tài chính ngày nay, các vai trò,

đặc điểm, quy mô, tính chất của nó đã khác rất nhiều so với hơn chục năm về

tr-ớc Do đó yêu cầu nhìn nhận và tìm hiểu sâu thêm về tài chính với vai trò của nó trong giai đoạn hiện nay là rất cần thiết Đặc biệt là với sinh viên của khoa Tài chính

Với vốn kiến thức còn nhiều hạn hẹp do thời gian học tập, nghiên cứu cha nhiều, bài viết của em chắc chắn còn nhiều yếu kém và thiếu sót Em kính mong

đợc sự xem xét giúp đỡ của thầy để có thể hoàn thiện bài tiểu luận của mình

Em xin chân thành cảm ơn!

Khái quát về tài chính.

0 Tài chính là hệ thống các quan hệ kinh tế nhất định biểu hiện dới hình thức tiền tệ, phát sinh trong quá trình phân phối để hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm phát triển sản xuất và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân

1

1 Tài chính là những phạm trù kinh tế khách quan gắn liền với kinh tế hàng hoá nh là những điều kiện của tái sản xuất, đồng thời chúng còn là công cụ vĩ mô điều tiết nền kinh tế Trong điều kiện chuyển đổi cơ chế kinh tế ở nớc ta hiện nay, vấn đề đặt ra là cần phải làm sáng tỏ bản chất, chức năng của tài chính trong thời kỳ quá độ ở nớc ta

Lịch sử hình thành của tài chính:

Tài chính chỉ ra đời và tồn tại trong những điều kiện lịch sử nhất định, khi

mà ở đó có những hiện tợng kinh tế - xã hội khách quan nhất định xuất hiện và tồn tại Có thể xem những hiện tợng kinh tế - xã hội khách quan đó nh tiền đề khách quan với sự ra đời, tồn tại và phát triển của tài chính với t cách một phạm trù kinh tế - lịch sử

Ngời ta đã đánh giá sự phát minh ra đồng tiền là một trong những phát minh vĩ đại của nhân loại, đã góp phần chuyển đổi quan hệ trao đổi hiện vật (hàng đổi hàng) sang quan hệ trao đổi gián tiếp hàng đổi tiền - chính là quan hệ tài chính

Sự vận động độc lập của tiền tệ trong việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền

tệ không chỉ là đặc trng cho hoạt động của nhà nớc mà là của tất cả các chủ thể trong xã hội: doanh nghiệp, các gia đình, dân c và các tổ chức xã hội Các quỹ tiền tệ chẳng những đợc hình thành và sử dụng cho những mục đích trực tiếp mà còn đợc hình thành nh những tụ điểm trung gian để cung ứng phơng tiện tiền tệ cho những mục đích trực tiếp Nhà nớc chẳng những tác động đến sự vân động

độc lập của tiền tệ, trên phơng diện ấn hành hiệu lực của đồng tiền, mà còn tạo

ra môi trờng pháp lí cho sự tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ, nhất là các quỹ tiền tệ trung gian và ngân sách nhà nớc Chính trong điều kiện đó, phạm trù tài chính nảy sinh và tồn tại, và ngời ta coi sản xuất hàng hoá tiền tệ và nhà nớc là

những tiền đề phát sinh và phát triển của tài chính Việt Nam hiện nay có đủ các

điều kiện tiền đề để tài chính phát triển và phát huy vai trò của mình

I Bản chất và chức năng của tài chính.

a) Bản chất của tài chính

Lịch sử xã hội cho thấy tài chính ra đời và phát triển gắn liền với sự ra đời của nhà nớc và nền sản xuất hàng hoá

Tài chính nớc ta là hệ thống quan hệ kinh tế biểu hiện trong lĩnh vực hình thành, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế quốc dân nhằm xây dựng, bảo vệ và phát triển xã hội xã hội chủ nghĩa

Trong nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa, để tổ chức các hoạt động kinh tế, cần phải tạo lập ra các quỹ tiền tệ mà thực chất là các quỹ giá trị khác nhau và chia thành các phần để phân phối và sử dụng các quỹ đó Ngoài các quan hệ hàng hoá - tiền tệ (trao đổi ,mua ,bán ) thì hàng loạt các quan hệ tiền tệ khác nảy sinh trong nền kinh tế đó là các quan hệ tài chính, bởi vậy cần phân biệt quan hệ hàng hoá tiền tệ và quan hệ tài chính Trong quan hệ hàng hoá

- tiền tệ, tiền biểu hiện nh vật ngang giá, vật trung gian và giá trị chỉ thay đổi hình thứ tồn tại của mình mà thôi Ví dụ, trong quan hệ mua - bán giữa A là ngời mua, B là ngời bán, đối với A, giá trị chỉ chuyển đổi từ hình thái tiền sang hình thái hàng hoá Ngợc lại, đối với B, giá trị chuyển từ hình thái hàng hoá sang hình thái tiền tệ Trong quan hệ tài chính thì khác, giá trị thực sự dịch chuyển từ chủ thể hay bộ phận này sang chủ thể hay bộ phận khác Chẳng hạn, khi một doanh nghiệp nộp thuế cho nhà nớc, giá trị dịch chuyển từ quỹ tài chính doanh nghiệp sang ngân sách nhà nớc, do đó quan hệ về thuế là quan hệ tài chính

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bản chất của tài chính biểu hiện qua các nhòm quan hệ tài chính dới đây:

+ Nhóm các quan hệ tài chính giữa các doanh nghiệp, dân c, các tổ chức xã hội với Nhà nớc

3

Đây là nhóm quan hệ giá trị có tính chất bắt buộc tập trung vào ngân sách nhà nớc và sự phân phối giá trị đó phải đảm bảo cho các hoạt động của nhà nớc diễn ra bình thờng Trong mối quan hệ này giá trị dịch chuyển theo hai chiều từ dân c, doanh nghiệp và các tổ chức vào ngân sách nhà nớc và ngợc lại Trong chủ nghĩa t bản, mối quan hệ này nhìn bề ngoài cũng đợc thực hiện thông qua hai chiều, nhng mục đích và bản chất lợi ích có khác nhau Sự khác nhau này do tính chất quan hệ sản xuất, nhất là quan hệ sở hữu và quan hệ phân phối khác nhau quy định

+ Nhóm các quan hệ tài chính giữa các doanh nghiêp, tổ chức xã hội, dân c với

hệ thống ngân hàng:

Trong nền kinh tế thị trờng nhiều thành phần, hệ thống các ngân hàng, các

tổ chức tín dụng ngày càng giữ vị trí quan trọng trong việc tài trợ vốn cho các hoạt động xã hội nói chung, sản xuất kinh doanh nói riêng, tạo thuận lợi phát triển mạnh mối quan hệ tài chính - quan hệ tín dụng - giữa các doanh nghiệp Các tổ chức dân c với ngân hàng

+ Nhóm các quan hệ tài chính giứa các chủ thể với thị trờng:

Đây là mối quan hệ thể hiện sự mua bán "Quỹ tiền tệ" tồn tại dời các hình thức khác nhau Tham gia mua bán trên thị trờng tài chính là hầu hết các chủ thể kinh tế trong xã hội Nhà nớc cũng tham gia vào nhón quan hệ tài chính này với

t cách nh ngời mùa và bán các quỹ tiền tệ Nhà nớc bán quỹ tiền tệ của mình bằng việc phát hành công trái Trong mối quan hệ tài chính nói trên, quan hệ mua bán "Vốn" giữa các doanh nghiệp và nhân dân đặc biệt quan trọng Nhà

n-ớc cần tạo ra các điều kiện và biện pháp hữu hiệu để vừa hớng dẫn điều tiết sự hình thành và phát triển của thị trờng tài chính, vừa chống lại tính tự phát và sự lũng loại trên thị trờng tài chính nhằm đa nền kinh tế phát triển theo phơng hớng

đã định

+ Nhóm các quan hệ tài chính trong nội bộ mỗi chủ thể (doanh nghiệp, tổ chức xã hội, dân c ):

Quan hệ này biểu hiện ở sự chuyển dịch của giá trị trong quá trình hoạt

động của mỗi tổ chức thông qua việc chi trả lơng thởng cho viên chức, công nhân ngời lao động; thông qua các khoản thu về tiền phạt do vi phạm hợp đồng

vị phạm vật chất; thông qua việc cấp phát vốn phân phối điều hoà vốn; thông qua phân phối thu nhập giữa các thành viên nội bộ mỗi chủ thể Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, các quan hệ tài chính này tuỳ thuộc loại hình sở hữu Trong các doanh nghiệp ngoài khu vực kinh tế nhà nớc hay các tổ chc xã hội phi nhà

n-ớc, các tổ chức nhân dân , ngoài sự quy định của pháp lụât nhà nớc cũng có trách nhiệm hớng dẫn và điều tiết ở mức độ nhất định Thông qua hớng dẫn,

điều tiết, nhà nớc vừa bảo đảm cho các quan hệ tài chính không phát triển tự phát và bóc lột tối đa ngời lao động nh trong chủ nghĩa t bản; vừa hớng dẫn mối quan hệ này phát triển theo định hớng xã hội chủ nghĩa

b) Chức năng của tài chính

Tài chính có 2 chức năng cơ bản là chức năng phân phối và giám đốc:

 Chức năng phân phối :

Để tồn tại và phát triển, xã hội phải thờng xuyên tiến hành sản xuất và tái sản xuất của cải vật chất xã hội

Trong quá trình ấy, của cải thờng xuyên đợc tập trung lại rồi đợc phân chia thành các bộ phận khác nhau, nhờ đó mà quá trình sản xuất có thể thực hiện

đợc

Trong nền kinh tế thị trờng, việc phân chia của cải vật chất của xã hội chủ yếu đợc thực hiện thông qua hoạt đọng tài chính đợc quy thành tiền, thành giá trị

và chúng đợc phân phối thông qua sự vận động tài chính Vì vậy, toàn bộ các mối quan hệ giá trị nối trên đợc thực hiện thông qua chức năng phân phối của tài chính - chức năng tập trung và phân chia của cải vật chất của xã hội trong quá trình tái sản xuất

 Chứ năng giám đốc:

5

Cũng nh phân phối, chức năng giám đốc xuất phát từ thuộc tính vốn có của tài chính Sự tồn tại của phạm trù tài chính tất yếu dẫn đến sự tác động giám

đốc của nó

Chức năng giám đốc của tài chính biểu hiện ở chỗ, tài chính có vai trò

"giám sát", "đôn đốc", "kiểm tra", "điều chỉnh" tình hình hoạt động Cơ sở của chức năng giám đốc là sự thống nhất giữa sự vận động của các quỹ tiền tệ với quá trình hoạt động của Nhà nớc và của các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế quốc dân Chẳng hạn, để xây dựng một công trình nhất định, ngời ta phải trù liệu một lợng vốn nhất định, rồi chia vốn đó thành các phần nhỏ hơn nhằm thực hiện các phần việc và các loại hình công việc nhất định Các phần vốn này sẽ đợc cung cấp theo phơng thức và tiến bộ nhất định để thực hiện các công việc theo kế hoạch, từng bớc phù hợp với các điều kiện vật chất và kỹ thuật công trình Thông qua sự vận động của các quỹ tiền tệ, ngời ta có thể biết đợc tình hình thực hiện công trình để có giải pháp điều chỉnh

Phân phối và giám đốc là các chức năng cơ bản của tài chính, là biểu hiện hai mặt gắn bó chặt chẽ với nhau, thông qua đó các chủ thể vận dụng để sử dụng

có hiệu quả phục vụ tốt mục đích đề ra trong từng thời kỳ

II Vai trò của tài chính trong nền kinh tế thị trờng

Hệ thống tài chính ở nớc ta:

Trong cơ chế tập trung bao cấp, hệ thống tài chính đợc nhìn nhận dới giác

độ các tổ chức cơ bản và quỹ tiền tệ gắn liền với chế độ sử hữu về t liệu sản xuất Vì vậy quan niệm về hệ thống tài chính bao gồm tài chính nhà nớc và tài chính các tổ chức tập thể, tài chính tập trung và không tập trung

Chuyển sang cơ chế thị trờng, các chủ thể kinh tế tham gia các hoạt động tài chính không chỉ các doanh nghiệp nhà nớc, các tổ chức tập thể mà cả các doanh nghiệp, các công ty liên doanh, các công ty cổ phần v.v đồng thời, trong nền kinh tế thị trờng hoạt động của ngân sách nhà nớc cũng thay đổi căn bản, thay đổi việc cấp phát vốn mang tính chất không hoàn trả là các hoạt độngtín

dụng và bảo hiểm mang tính chất kinh doanh Ngoài ra, không thể không tính

đến bộ phận quan trọng nguồn tài chính trong dân c khi hộ gia đình đợc xem là

đơn vị kinh tế độc lập

Nh vậy hệ thống tài chính là tổng thể các mối quan hệ tài chính và các tổ chức bộ máy thực hiện các chức năng tài chính của các chủ thể kinh tế Trong nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc, hệ thống tài chính bao gồm các bộ phận hợp thành với t cách là tụ điểm tài chính Các tụ điểm tài chính này gắn với một chủ thể nhất định và thực hiện quá trình bơm, hút các nguồn lực tài chính dới hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp trông qua thị trờng tài chính theo sơ đồ:

Sơ đồ hệ thống tài chính

7

Ngân sách nhà n ớc

Tài chính các

doanh nghiệp Tài chính thị tr ờng

Tài chính của các tổ chức tài chính (tín dụng, công ty tài chính, bảo hiểm)

Tài chính dân c (hộ gia đình và các

tổ chức xã hội)

Hoạt động tài chính trong điều kiện kinh tế thị trờng có tác động tích cực

đối với tăng trởng kinh tế Song mặt khác, kinh tế thị trờng có những khuyết tật vốn có nh khủng hoảng, thất nghiệp, phân hoá bất bình đảng, ô nhiễm môi tr-ờng vấn đề đặt ra ở đây là Nhà nớc cần phải can thiệp vào quá trình này, hạn chế đến mức thấp nhất những tiêu cực của nó Công cụ chủ yếu để can thiệp tất nhiên không phải bằng mệnh lệnh hành chính mà bằng chính các công cụ kinh tế

vĩ mô, trong đó các công cụ tài chính có ý nghĩa cực kỳ qua trọng

Vai trò của tài chính đợc phát huy nhiều hay ít phụ thuộc vào trình độ khai thác, quả lý và sử dụng các chức năng của tài chính; phụ thuộc vào thể chế kinh

tế của nền kinh tế Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tài chính có những vai trò, tác dụng chủ yếu sau đây:

1 Điều tiết kinh tế:

Nhà nớc thực hiện vai trò này thông qua sự kết hợp hai chức năng; phân phối và giám đốc, trên cơ sở kiểm tra, giám sát bằng đồng tiền, Nhà nớc nắm

đ-ợc thực tế hoạt động của nền kinh tế, từ đó phát hiện ra những vấn đề cần can thiệp, điều tiết Bằng các chính sách phân phối, Nhà nớc điều tiết nền kinh tế theo kế hoạch đã định sao cho tạo vốn, huy động vốn, sử dụng vốn một cách có hiệu quả làm tăng giá thị tài sản quốc gia Của cải quốc gia xét về mặt hiện vật

nh máy móc thiết bị, dây chuyền công nghệ có thể vẫn hoạt động ở một chỗ nhất

định trái lại, xét về mặt tiền tệ của mọi của cải thì nó có thể tuần hoàn di động nhanh hơn, linh hoạt hơn, tạo ra những khả năng mới to lớn hơn thông qua quỹ khấu hao, quỹ bảo hiểm, quỹ cổ phần

Chẳng hạn thiết bị máy móc nhà máy sản xuất đờng A vẫn hoạt động ở địa

điểm A Nhng vốn bằng tiền của thiết bị máy móc đó thông qua quỹ khấu hao, quỹ bảo hiểm đã tái hiện lại dới hình thức đổi mới tiên tiến và hiện đại ở nhiều nơi khác Nhà nớc có thể thông qua tài chính để đầu t thiết bị nhà máy ở tỉnh B, nhng thông qua cổ phần hoá nhà nớc có thể vừa duy trì nhà máy cũ hoạt động và rút vốn ra xây dựng một nhà máy mới với hai tác dụng:

+ Gây áp lực cạnh tranh để thúc đẩy nhà máy cũ, nhà máy tơng tự phải không ngừng vơn lên

+ Tạo lập những dây chuyền công nghệ mới, nhà máy mới ở địa điểm mới

Nhà nớc có thể dùng biện pháp đầu t thêm vốn, bổ xung vốn để đẩy mạnh những ngành phát triển kém và lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế quốc dân Nhà nớc có thể giảm vốn đầu t và hỗ trợ để hạn chế phát triển những ngành và những khâu cha cần thiết đồng thời nhà nớc cũng có thể thông qua việc nâng cao hoặc hạ thấp các ngành Với tác dụng điều tiết kinh tế, tài chính là công cụ trọng yếu thúc đẩy nền kinh tế quốc dân phát triển cân đối theo định hớng các mục tiêu kinh tế vĩ mô

Tóm lại, thông qua đầu t của tài chính nhằm giữ thế cân bằng động cho toàn bộ nền kinh tế Đồng thời, thông qua công ty di chuyển và mới ra đời tạo

động lực cạnh tranh lành mạnh trong nền kinh tế Mặt khác, thông qua đầu t tài chính mà nhà nớc góp phần làm cho cạnh tranh luôn sống động và có tác dụng tích cực

Nhà nớc cũng có thể thông qua việc nâng cao hoặc hạ thấp thuế suất để

điều tiết hoạt động đầu t kinh doanh giữa các ngành

Với tác dụng điều tiết kinh tế, tài chính là công cụ trọng yếu thúc đẩy nền kinh tế quốc dân phát triển cân đối

9

2 Xác lập và tăng cờng các quan hệ kinh tế - xã hội:

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế đều đợc tự chủ vốn kinh doanh thông qua vốn tự có, các loại vốn tín dụng và một phần do chiếm dụng vốn lẫn nhau, dẫn đến tình trạng nợ nần dây da làm rối loạn tài chính Để làm lành mạnh hoá quan hệ tài chính, một mặt nhà nớc cần có những biện pháp điều chỉnh các quan hệ tài chính kể cả biện pháp cấp bách buộc các doanh nghiệp thanh toán nợ nần trong thời gian ngán Mặt khác, nhà nớc còn phải chủ động tạo điều kiện thúc đẩy sự ra đời các thị tr-ờng vốn trung hạn, dài hạn, nhất là thị trtr-ờng chứng khoán và hớng dẫn chúng phát triển đúng hớng

3 Tích tụ và tập trung vốn, cung ứng vốn cho các nhu cầu công nghiệp hoá, hiện

đại hoá

Trong nền kinh tế luôn diễn ra quá trình di chuyển nguồn tài chính hai chiều từ lĩnh vực sản xuất sang lĩnh vực phi sản xuất, từ trong nớc ra nớc ngoài

và ngợc lại, từ lĩnh vực phi sản xuất sang lĩnh vực sản xuất và từ nớc ngoài vào trong nớc Nếu nhà nớc có chính sách tốt điều chỉnh các quan hệ tài chính nảy sinh trong các quá trình di chuyển nói trên thì có thể thúc đẩy quá trình tập trung vốn cho đầu t phát triển, giảm bớt các chi phí không cần thiết và thu hút đợc nhiều vốn đầu t nớc ngoài Đây là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng nhất là trong giai

đoạn đầu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội

Tài chính góp phần điều hành thực hiện mục tiêu: Tiết kiệm, tích luỹ tăng

đầu t đi đến tăng việc làm chống thất nghiệp và góp phần tăng thu nhập tăng tr-ởng kinh tế

Theo tính toán từ năm 1993 đến 1996, nớc ta cần một khối lợng vốn tích luỹ đầu t khoảng 16% GDP hàng năm Khả năng để đáp ứng nhu cầu tăng trởng này về phia Chính phủ khoảng 2 - 3% GDP hàng năm, vì Chính phủ cha có khả