LUẬN VĂN " Tiểu thuyết uyên ương hồ điệp - Sự gặp gỡ Đông Tây " potx

Vì vốn dĩ, tiểu thuyết tình yêu đã phổ biến rất nhiều vào thời Minh Thanh, người đọc cũng đã quá quen với loại tình yêu môn đăng hộ đối, theo một công thức nhất định, và loại nhân vật kh

LUẬN VĂN

Tiểu thuyết uyên ương hồ điệp - Sự gặp gỡ Đông Tây

Trong suốt gần nửa đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp" nói

chung và tiểu thuyết của Từ Chẩm Á nói riêng đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu đối với tầng lớp thị dân Trung Quốc Như đã đề cập ở chương hai, sức hấp dẫn của tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp" xuất phát từ nội dung lôi cuốn với những cung bậc, cảm xúc của tình yêu nhưng cũng chứa đựng đầy đủ những vấn đề chuyển giao của thời đại Song, nếu chỉ dừng lại ở

đó, tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp" thật sự cũng chỉ là “một dòng chảy

ngược” như các nhà văn sau thời kỳ Ngũ Tứ đã kết luận Vì vốn dĩ, tiểu

thuyết tình yêu đã phổ biến rất nhiều vào thời Minh Thanh, người đọc cũng

đã quá quen với loại tình yêu môn đăng hộ đối, theo một công thức nhất định,

và loại nhân vật không có tâm lý, nghìn người như một,… Điều đó tạo nên thách thức lớn không chỉ riêng đối với Từ Chẩm Á và các tác gia phái "uyên ương hồ điệp" mà còn đối với hầu hết các nhà văn Trung Quốc lúc bấy giờ

Vì vậy, vào năm 1912, sự ra đời của Ngọc lê hồn cùng hậu thân là Tuyết hồng

lệ sử (năm 1914) đã đánh dấu cho sự xuất hiện theo một khuynh hướng sáng

tác mới Đó là khuynh hướng sáng tác được kết hợp từ nghệ thuật tiểu thuyết truyền thống Trung Quốc và phương pháp sáng tác phương Tây Do đó, nếu

nói đến sức hấp dẫn của tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp" mà không đề cập nó

dưới góc độ nghệ thuật là một thiếu sót quan trọng Trong chương này, chúng tôi sẽ đề cập đến những đổi mới về nghệ thuật trong bốn thiên tiểu thuyết của

Từ Chẩm Á nhưng trọng tâm là tác phẩm Tuyết hồng lệ sử Vì tác phẩm này

được xem là đỉnh cao nghệ thuật trong tiểu thuyết của ông Dưới đây, chúng

tôi tiếp cận dưới ba góc độ chính là kết cấu, cốt truyện và đặc biệt là nhân vật

để thấy được sự giao thoa giữa bút pháp truyền thống trong tiểu thuyết Trung Quốc và phương pháp sáng tác phương Tây

3.1 Kết cấu

Trong cuộc sống, mọi sự vật tồn tại đều cần có một kết cấu để đảm bảo sự hài hòa, cân đối Nhưng không phải tất cả mọi sự vật đều có một kết cấu nhất định, đặc biệt là trong văn học Bởi, mặc dù hiện thực cuộc sống rất phong phú nhưng không đảm bảo mọi ý tưởng đều không trùng lặp Ngay cả trong cùng một câu chuyện, cùng một nhân vật, cùng một sự kiện ,… nhưng có những tác phẩm mãi mãi không bao giờ được biết đến còn có những tác

phẩm lại trở thành bất hủ Và điều tạo nên sự khác biệt đó chính là nhờ kết cấu:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học bộ mới, kết cấu là: “thuật ngữ chỉ sự sắp xếp,

phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật - tức là sự cấu tạo tác phẩm, tùy theo nội dung và thể tài Kết cấu gắn kết các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúng với tư tưởng Các quy luật của kết cấu là kết quả của nhận thức thẩm mỹ, phản ánh những liên hệ bề sâu của thực tại Kết cấu có tính nội dung độc lập; các phương thức và thủ pháp kết cấu sẽ cải biến và đào sâu hàm nghĩa của cái được mô tả”.[19;715]

Trong Lý luận văn học, kết cấu được xem là “sự tạo thành và liên kết

các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng nhất định Vai trò của kết cấu chủ yếu được

khẳng định trong việc thực hiện nhiệm vụ đối với các yếu tố của nội dung tác phẩm như chủ đề, tư tưởng, tính cách, cốt truyện, các yếu tố ngoài cốt truyện”.[18; 179]

Có thể thấy, kết cấu là cách một nhà văn sắp xếp, tổ chức các yếu tố nghệ thuật đơn lẻ, rời rạc trở thành một thể thống nhất mà qua đó nhà văn có thể chuyển tải cho người đọc những thông điệp của chính bản thân mình về cuộc sống Nhưng kết cấu không phải là sự kết nối một cách máy móc giữa các yếu tố mà là một hình thức nghệ thuật sắp đặt sao cho một tác phẩm vừa logic, chặt chẽ lại vừa có “vẻ duyên dáng của sự trật tự” (Horax).[19;715] Và một tác phẩm văn học có “vẻ duyên dáng của sự trật tự” đó hay không còn phải phụ thuộc vào tư duy sáng tạo của nhà văn Vì vậy, khi nghiên cứu một tác phẩm tự sự, đặc biệt là tiểu thuyết, tìm hiểu kết cấu của tác phẩm giúp chúng ta nắm bắt được nội dung tác phẩm và ý đồ của nhà văn

Thông thường, trong các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc thường được viết theo lối chương hồi Vì vậy thường được gọi là tiểu thuyết chương hồi Cũng từ đó, kết cấu chương hồi trở thành một phương diện nghệ thuật của tiểu thuyết chương hồi Đơn vị của kết cấu chương hồi là các chương (hồi) Dựa vào dung lượng, tiểu thuyết chương hồi có thể chia làm hai loại chính là tiểu thuyết chương hồi loại lớn và tiểu thuyết chương hồi loại nhỏ:

Tiểu thuyết chương hồi loại lớn còn được gọi là tiểu thuyết trường thiên Những tác phẩm thuộc loại này thường có dung lượng trên 100 chương (hồi),

tiêu biểu có: Tam quốc chí, Thủy hử, Tây du ký, Kim Bình Mai, Hồng lâu mộng, Chuyện làng nho, Long đồ công án Các tiểu thuyết này không chỉ có

dung lượng tác phẩm đồ sộ mà còn có số lượng nhân vật rất lớn, sự kiện

Với ưu điểm chặt chẽ, mạch lạc, tạo được tâm lý hồi hộp chờ đợi ở người đọc khiến truyện càng thêm hấp dẫn,… kết cấu chương hồi đã trở thành kết cấu truyền thống mang tính bền vững khó có thể thay thế được Nhưng những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, một mặt tư duy sáng tác của các nhà văn ngày càng phát triển để đáp ứng lại nhu cầu của tầng lớp công chúng mới muốn đọc tiểu thuyết; một mặt chịu ảnh hưởng bởi lối kết cấu hiện đại phương Tây, nên các phẩm càng về sau càng cố gắng thoát khỏi kiểu kết cấu chương hồi Và chũng ta có thể thấy điều đó thông qua các tác phẩm của Từ Chẩm Á

Trong các tiểu thuyết chương hồi truyền thống thường chia thành nhiều hồi, mở đầu mỗi hồi thường có một bài thơ ngắn khái quát nội dung hoặc lời chuyển tiếp dẫn chuyện Kết thúc mỗi hồi lại có có một bài thơ nhằm để thông báo nội dung của hồi tiếp theo để kích thích sự tò mò của người đọc

Các hồi thường được dừng ở những sự kiện đang phát triển đến cao trào, người đọc muốn “biết sự việc thế nào xem hồi sau sẽ rõ”

Còn trong tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp", Từ Chẩm Á đã dần thoát thai kết cấu chương hồi bằng cách chia các tác phẩm của mình thành nhiều

chương thay vì thành từng hồi Như Ngọc lê hồn và Vợ tôi gồm ba mươi chương; Giấc mộng nàng lê có dung lượng nhỏ hơn, chỉ có mười hai chương Riêng mở đầu Giấc mộng nàng Lê có lời đề từ của tác giả giống với tiểu

thuyết truyền thống:

“Mưa gió cành xuân lụy chứa chan,

Hoa tươi, ái ngại đóa hoa tàn

Hồng nhan bạc mệnh âu là thế,

Khối hận nghìn thu dập khó tan.”[6;1]

Trong Ngọc lê hồn mỗi chương Từ Chẩm Á có đặt nhan đề để người đọc dễ

dàng nắm bắt được nội dung của từng chương và quá trình phát triển của câu chuyện: Chương thứ nhất: Chôn hoa; Chương thứ hai: Khóc đêm; Chương thứ ba: Dạy trẻ; Chương thứ tư: Duyên văn; Chương thứ năm: Tin xuân; Chương thứ sáu: Vắng bạn; Chương thứ bảy: Quá say; Chương thứ tám:

Tặng lan; Chương thứ chín: Đề ảnh; Chương thứ mười: Nợ tình; Chương thứ mười một: Sóng lòng; Chương thứ mười hai: Tình địch; Chương thứ mười ba: Thuốc tâm; Chương thứ mười bốn: Ép duyên; Chương thứ mười năm: Xa nhớ; Chương thứ mười sáu: Hội đèn; Chương thứ mười bảy: Vận đen;

Chương thứ mười tám: Khóc đôi; Chương thứ mười chín: Lòng thu; Chương

thứ hai mươi: Mộng dư; Chương thứ hai mươi mốt: Cầu hôn; Chương thứ hai mươi hai: Tiếng đàn; Chương thứ hai mươi ba: Rứt tình; Chương thứ hai mươi bốn: Mực máu; Chương thứ hai mươi năm: Tin ốm; Chương thứ hai mươi sáu: Hóa duyên; Chương thứ hai mươi bảy: Nỗi riêng; Chương thứ hai mươi tám: Đoạn trường; Chương thứ hai mươi chín: Nhật ký; Chương thứ ba mươi: Qua thăm

Nếu trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, do tuân theo lớp kết cấu văn bản chia tác phẩm thành từng chương (hồi) các sự kiện, chi tiết trong tác phẩm sẽ được nhà văn sắp xếp thứ tự từ trước đến sau theo thời gian tuyến tính Mở đầu tác phẩm, tác giả sẽ tường thuật xuất thân, lý do, hoàn cảnh gặp

gỡ giữa các nhân vật Sau đó mới phát triển tiếp câu chuyện Còn trong các tác phẩm của mình, Từ Chẩm Á thường bắt đầu từ cao trào của tác phẩm

Trong Vợ tôi, Từ Chẩm Á mở đầu bằng một cuộc chia tay đẫm lệ giữa một

đôi nam nữ:

“Đêm khuya canh tàn, khí trời lạnh lẽo, một đôi khả liên trùng kia đang cùng nhau ti tỉ khóc than, bốn bề im lặng, chỉ có tiếng giun kêu ở trong đám cỏ là lẫn với tiếng rên rỉ ấy mà thôi Cái đêm hôm ấy đêm gì, thật là một cảnh ma kêu quỉ khóc, thê thảm không biết dường nào! Mà chị Nguyệt đa tình kia, vẫn còn quanh quẩn, hình như muốn chụp cái ảnh hai người quyết biệt với nhau lần cuối cùng ấy.”[5;5]

Đây là cách mở đầu câu chuyện mà trước đó chưa có nhà văn Trung Quốc

nào thể hiện Ngay cả Hồng lâu mộng, tác phẩm được xem là đỉnh cao của

tiểu thuyết Minh Thanh, cũng chịu ảnh hưởng phần nào từ phương pháp sáng

tác phương Tây nhưng vẫn có kết cấu từ trước đến sau rất trình tự và đầy đủ

So với cách mở đầu trong tiểu thuyết truyền thống là ngay từ đầu đã cung cấp hết những thông tin của nhân vật, cách mở đầu câu chuyện của Từ Chẩm Á

đã đem lại sự tò mò, mơ hồ cho người đọc Từ đó, khiến người đọc không thể không liên tiếp đặt những câu hỏi: Đôi khả liên trùng kia là ai? Họ có quan hệ như thế nào? Vì sao lại phải chia tay? Cuộc tình của họ rồi sẽ đi về đâu?

Những câu hỏi như thế cứ thôi thúc, lôi cuốn người đọc từ trang này đến trang khác để tìm cho mình câu trả lời

Hay trong Giấc mộng nàng Lê, mở đầu tác phẩm là hình ảnh một gái mặc

chiếc áo rách đứng trong một túp nhà tranh chờ đợi cha mình trở về khiến người đọc không thể nắm bắt được nội dung câu chuyện như thế nào và

muốn biết được thực hư, nguyên nhân ra sao thì bắt buộc họ phải theo dõi tiếp câu chuyện:

“Trong túp nhà tranh kia có một người con gái mặc chiếc áo rách vá trăm mụn, đứng trước cửa ngẩn ngơ như có nghĩ ngợi gì Hồi lâu mặt trời vá đỉnh non tây, các nông phu già trẻ đã vác gầu cuốc gánh cày bừa mà trở về, lần lượt đi qua cửa ngoài, người con gái mới cất cái tiếng run rẩy mà gọi rằng: Anh Ba ơi, anh có thấy cha tôi đâu không?” [6;1]

Đặc biệt, ở Ngọc lê hồn, Từ Chẩm Á lại đưa tình tiết Mộng Hà đang

chôn hoa trông thấy bóng một người thiếu phụ áo trắng:

“Trông thấy ở dưới gốc cây lê, một người con gái áo trắng quần là, dung nhan yểu điệu, dạng bộ đoan trang, đầu không phấn điểm son tô, cũng đã

tưởng tượng như một người tiên nữ Bây giờ đương lúc trăng trong như nước, đêm sáng như ngày, cuối mắt đầu mày, trông rõ mồn một, người đó chăng? hoa hiện hịnh đó chăng? Mái đầu tơ rối, giọt lệ mưa rào, cơn cớ chi đây, tựa bên cây khóc lóc.” [3;11]

Khung cảnh mờ ảo cộng thêm những câu hỏi dồn dập ngay chính người

kể đặt ra đã tác động vào trong suy nghĩ của người đọc Người phụ nữ áo trắng đó là ai? Là người hay hoa? Đây là thực hay mộng? Từ đó, những câu hỏi này cứ kích thích người đọc phải đi tìm câu trả lời Để rồi khi những thắc mắc đã tìm được lời đáp, người đọc sẽ khó mà quên được hình bóng người phụ nữ đáng thương ấy

Mặc dù trong tiểu thuyết Vợ tôi và Giấc mộng nàng Lê, Từ Chẩm Á đã

có những nỗ lực nhất định nhưng vẫn chưa thoát khỏi những khuôn mẫu của

kết cấu truyền thống mà phải đến Ngọc lê hồn, kết cấu tuyến tính mới dần bị

phá vỡ và thay vào đó là những dấu hiệu đầu tiên của kết cấu phi tuyến tính

Bởi, tuy trong hai tác phẩm Vợ tôi, Giấc mộng nàng Lê, Từ Chẩm Á đã khéo

léo đảo trình sự thời gian, sự kiện lên đầu tác phẩm để kích thích trí tò mò

của người đọc, song, sự cách tân cũng chỉ dừng lại đó Trong Ngọc lê hồn,

câu chuyện không chỉ mở đầu bằng chi tiết chôn hoa tạo sự hấp dẫn thu hút người đọc mà đến hai chương cuối, khi Lê Nương chết, quá trình phát triển của câu chuyện tạm dừng và thay vào đó là lời tự bạch của ký giả về mối quan hệ giữa mình và nhân vật Mộng Hà Sau đó, người ký giả mới tiếp tục

kể về số phận của nhân vật Mộng Hà và Quân Thiến thông qua lời kể của

một người bạn của ký giả là Hoàng Mỗ và quyển sách nhỏ đề tên Tuyết hồng

lệ thảo

“Tôi cùng Mộng Hà vốn không quen biết gì cả, việc này là nhờ được một người bạn truyền thuật cho nghe Người ấy cùng Mộng Hà có tình bạn hữu không cần phải nói nữa rồi, và có thể quyết là một người đối với cuốn truyện này có quan hệ (…) Mùa đông năm Canh tuất (1910), tôi từ Ngô môn về quê thấy trên án có một phong thư, xem ra thì thư từ của Thạch Si gửi đến Ngoài phong thư lại có một gói giấy, mở ra xem thì là một mớ tài liệu rất tốt cho

một thiên tiểu thuyết ái tình Bức thư thì là lai lịch của cuốn Ngọc lê

hồn”.[3;203, 204]

Ngọc lê hồn không còn lối kết cấu thời gian đơn tuyến như trước, thay

vào đó là một thời gian tâm lí và không gian hồi tưởng của nhân vật ký giả

Vì vậy, trong Ngọc lê hồn, người đọc có thể thấy được hai câu chuyện đồng

thời được kể lại song song với nhau: một là cuộc câu chuyện về bức thư của Thạch Si, cuộc gặp gỡ giữa Hoàng Mỗ và người ký giả, cùng chuyến đi của Thạch Si và ký giả đến nhà Quân Thiến; hai là chuyện tình giữa Mộng Hà và

Lê Nương Nhờ lối kể chuyện này mà câu chuyện dường như thật hơn, người người đọc càng tò mò hơn, hồi hộp theo dõi diễn biến câu chuyện hơn

Đến Tuyết hồng lệ sử, tuy cùng một nội dung với Ngọc lê hồn nhưng

người đọc không hề cảm thấy nhàm chán vì Từ Chẩm Á đã tái tạo tác phẩm bằng một kết cấu khác Đó là kết cấu theo hình thức nhật ký được mô phỏng

theo Trà hoa nữ, một tiểu thuyết tình cảm của nhà văn Pháp Alexandre

Dumas (1824 -1895)

Tiểu thuyết Trà hoa nữ là câu chuyện kể về mối tình giữa nàng kỹ nữ Marguerite và chàng trai quý tộc Duval Nhưng trong Trà hoa nữ, câu chuyện

không kể từ trước đến sau mà được kể lại khi Marguerite đã chết Trước khi chết Marguerite viết thư cho Duval và nhắn chàng hãy đến tìm lại cuốn nhật

ký mà chàng đã từng tặng cho nàng Duval nhận được thư và chàng tìm mọi cách để mua lại cuốn sách mà chàng đã tặng Marguerite và gặp Julie Duprat

để lấy cuốn nhật ký Marguerite đã gửi cho chàng trước khi chết Tất cả những

kỷ niệm trong câu chuyện tình giữa Marguerite và Duval hiện về bên trong cuốn nhật ký ấy Và sau đó Duval kể lại cho nhân vật “tôi” nghe câu chuyện tình của mình và Marguerite:

“Dù sao đi nữa, tôi phải kể anh nghe câu chuyện này, anh sẽ viết thành sách,

có thể chẳng ai tin, nhưng viết nó ra chắc cũng thú vị lắm

- Anh sẽ kể tôi nghe sau, anh bạn ạ, tôi nói, hiện giờ anh chưa bình phục lắm

- Đêm thật ấm áp, tôi vừa ăn miếng gà luộc, anh mỉm cười nói, tôi không bị sốt, chúng ta lại rảnh rang tôi sẽ kể hết anh nghe

- Bởi anh đã nhất quyết rồi, tôi xin nghe đây

- Câu chuyện thật bình thường, anh nói thêm, tôi chỉ kể theo thứ tự những sự việc đã xảy ra Nếu sau này, anh có ý định làm gì, cứ trọn quyền sắp xếp!

Sau đây là những gì anh kể, tôi chỉ thay đổi vài chữ trong câu chuyện cảm động này.” [11; 69]

Trong Trà hoa nữ, thời gian hiện tại (khi Marguerite đã chết) và thời gian

quá khứ (khi Marguerite còn sống) đan xen lẫn lộn không theo một trình tự thời gian nhất định nào cả:

“Đến đây, Armand dừng lại

Nhờ anh đóng giùm cửa sổ, tôi bắt đầu thấy lạnh, anh nói Trong lúc đó tôi sẽ nằm nghỉ

Tôi đóng cửa sổ lại Armand còn rất yếu, cởi bỏ bộ áo ngủ ngả mình trên giường, tựa đầu trên gối trong giây lát như một người mệt mỏi sau chuyến đi dài hay xao động vì những kỷ niệm buồn đau “Có lẽ vì anh nói nhiều quá, hay là tôi về để cho anh ngủ? tôi nói - Lúc khác, anh sẽ kể tôi nghe đoạn cuối câu chuyện

Bộ anh chán rồi à?

Không đâu

Vậy thì tôi sẽ tiếp tục kể, nếu anh bỏ tôi một mình tôi cũng không ngủ được

Khi về nhà, - anh kể tiếp, không cần phải suy tưởng nhiều, vì mọi tình tiết vẫn còn biểu hiện trong tâm trí - tôi không ngủ, mà cứ nghĩ ngợi về chuyện tình cờ vừa qua Gặp gỡ, giới thiệu rồi hứa hẹn của Marguerite, mọi việc xảy

ra quá nhanh, ngoài mong ước đến nỗi lúc tôi cứ ngỡ là trong mơ Tuy nhiên, đây đâu phải là lần đầu tiên một người đàn bà như Marguerite hò hẹn với một

gã đàn ông, ngay hôm sau, ngày hắn ta tỏ tình.” [11; 119, 120]

Mô phỏng Trà hoa nữ, trong Tuyết hồng lệ sử, những diễn biến cuộc

đời và số phận của các nhân Mộng Hà, Lê Ảnh, Quân Thiến được chính Mộng Hà kể lại từ tháng giêng năm Kỷ Dậu đến tháng bảy năm Canh Tuất Tháng giêng là thời điểm bắt đầu của cuốn nhật ký, trong phần này, nhân vật Mộng Hà đã tự giới thiệu về mình, hoàn cảnh gia đình và lý do đến làng Loa thôn:

“Tháng giêng (năm Kỷ Dậu 1909)

Hôm nay là ngày tết nguyên đán Từ khi tôi ra đời đến nay, đã trải tết nguyên đán này đã hai mươi ba lần rồi, bóng xuân như mũi tên bay, mà tôi thì như cái cung, tên bay đi mà cung vẫn ở lại, im phắc như tờ Năm thì một ngày một mới mà người thì một ngày một cũ đi, mòn mỏi thông minh hết quách rồi, còn đời ngây dại bán cho ai…”[4;13]

Đến tháng hai, Mộng Hà kể lại chuyến đi cùng người bạn là Tử Xuân đến làng Loa thôn và nhận làm gia sư cho cậu bé Bằng lang, cháu nội của gia đình họ Thôi:

“Tháng hai

Tôi cũng bác Tử Xuân xuống đò

Lênh đênh một chiếc thuyền bồng,

Khối tình ly biệt tấm lòng xót thương

Sông xuân nổi sóng đoạn trường,

Con đường danh lợi là đường phong ba

Trong khi ngồi thuyền tôi kể chuyện gia tình, Tử Xuân cũng có ý ái ngại mà khuyên giải tôi ,…”[4;16]

Câu chuyện cứ thế tiếp tục, mỗi tháng Mộng Hà lại viết nhật ký một lần để viết lại những việc xảy ra trong tháng đó: từ việc Mộng Hà chôn hoa nhìn thấy Lê Ảnh (tháng hai dư); Mộng Hà vì bị Lê Nương cự tuyệt rồi uống rượu

mà sinh bệnh (tháng ba); Mộng Hà đưa học trò đi chơi trường học Nga hồ và thề kiếp này không lấy được Lê Ảnh thì cũng không chung tình với ai (tháng tư); Quân Thiến từ trường Nga hồ trở về, Lê Nương ép Mộng Hà cầu thân với Quân Thiến (tháng năm); Đến tháng Chạp, tức là sau gần một năm Mộng

Hà đến làm gia sư cho nhà họ Thôi, Mộng Hà trở về quê, Lê Nương đổ bệnh nặng:

“Tháng chạp

Năm đã sắp hết, mẹ tôi gửi giấy sang giục về, rồi tôi theo lệ nhà trường sát hạch học trò, bận mất mấy ngày Hôm nay công việc đã xong, định đến sáng mai thì về Mà Thạch Si thì chắc sắp đến áp tết mới về, tôi không thể đợi được, mà Lê Ảnh cũng không dám lưu luyến.”[4;129]

Từ đó trở đi, suốt sáu tháng liền, Mộng Hà không viết nhật ký nên Sau khi Quân Thiến chết vào ngày 17 tháng 6 năm Canh tuất, Mộng Hà mới viết tiếp nhật ký để kể lại cái chết của Lê Nương và Quân Thiến:

“Từ tháng giêng cho đến tháng sáu năm canh tuất

Bước sang năm nay, tôi chưa chép nhật ký, đến bây giờ đã là tháng bảy rồi Trong cuộc đoạn tràng ấy, rút lại chỉ có một năm rưỡi mà trong hồi nửa năm sau, những việc mắt trông thấy lại càng như gió cuốn mây bay, phút chốc đã tan tành hết cả.”[4;132]

Kết cấu dưới hình thức nhật ký, câu chuyện sẽ được kể từ điểm nhìn ngôi thứ nhất của chính nhân vật Mộng Hà nên thế giới nội tâm, tâm trạng và suy nghĩ của nhân vật hiện lên một cách trung thực và tự nhiên Bởi vì, nhật

ký là những ghi chép về hiện tại, với những sự kiện xảy ra từng ngày, từng tháng và có giá trị riêng tư nên tạo cho người đọc sự tin tưởng về tính chân thực của câu chuyện.Và những đặc trưng cũng như tác dụng của hình thức nhật ký sẽ được chúng tôi đề cập sâu hơn trong phần nghệ thuật miêu tả tâm

lý nhân vật

Bên cạnh sự thay đổi trật tự các sự kiện, chi tiết trong tác phẩm, tiểu thuyết của Từ Chẩm Á còn thay đổi kết thúc đòan viên Trong tiểu thuyết truyền thống, kết thúc người con trai thường đạt được công danh trở về, người con gái thường chung thủy đợi chờ chứ nhất quyết không chịu lấy ai, đặc biệt ở một số tác phẩm kết thúc nhiều nhân vật nữ cùng lấy một người Theo Trần Đình Sử: “Kết thúc đoàn viên thể hiện nhân sinh quan lạc quan của người phương Đông, thể hiện vũ trụ quan tin vào Thần Phật phù hộ, thể hiện quan niệm nghệ thuật phương Đông là thích chữ hòa, lấy cái điền viên

để xoa dịu mọi bi kịch của cuộc đời.” [26; 203] So với kiểu kết thúc có hậu này, Từ Chẩm Á đã mang lại sức sống mới chân thực hơn cho các tác phẩm của mình bằng những kết thúc không có hậu, theo hướng bi lụy, đau buồn để

từ đó tạo sự ám ảnh, suy tư cho người đọc

Tuy kết cấu tuyến tính đã trở thành kết cấu điển hình cho sự toàn vẹn, khuôn mẫu Thế nhưng, văn học đã sang một trang mới, kết cấu an toàn này không còn mang lại cho người đọc sự thích thú và lôi cuốn như thuở ban đầu Vì vậy, các nhà văn cận đại mà tiểu biểu là Từ Chẩm Á đã nỗ lực cách tân kết cấu chương hồi trong tiểu thuyết truyền thống Và trong quá trình vận động, kết cấu của những tiểu thuyết trong giai đoạn này dần dần thoát ly những yếu

tố truyền thống và hướng đến những biểu hiện của kết cấu hiện đại Với kết cấu hiện đại, nhà văn sẽ tạo những dấu ấn độc đáo, mới mẻ cho tác phẩm và khiến tác phẩm lôi cuốn người đọc hơn Đồng thời, vai trò của người đọc càng được nâng cao hơn Bởi vì, người đọc không còn là kẻ thụ động mà trở thành người đi khám phá những quy luật sáng tạo của nhà văn thông qua tác phẩm bằng sức tưởng tượng và sự trải nghiệm của riêng mỗi người Đây chính là một trong những hiểu hiện của loại kết cấu hiện đại theo khuynh hướng sáng tác phương Tây

3.2 Cốt truyện

Bên cạnh kết cấu, một trong những phương diện nghệ thuật đầu tiên để xây dựng cũng như đánh giá sự hấp dẫn của một tác phẩm chính là cốt truyện Nếu kết cấu là cách tổ chức, sắp xếp các chi tiết, sự kiện thì cốt truyện là:

“một hệ thống các tình tiết, sự kiện, biến cố phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các nhân vật, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng tác phẩm.” [16;172]

Trong văn học cổ điển Trung Quốc, với kết cấu sự kiện đơn tuyến, cốt truyện

có một vị trí quan trọng trong việc sắp xếp tổ chức chuỗi sự kiện mạch lạc,

chặt chẽ và đúng như theo Từ điển thuật ngữ Văn học, “một cốt truyện chuẩn

mực phải mang đầy đủ năm thành phần: trình bày - khai đoạn (thắt nút) - phát triển - đỉnh điểm (cao trào) và kết thúc (mở nút).” [19;325] Mặc dù trong thực tế không phải tác phẩm nào cũng đầy đủ năm thành phần này, nhưng đây là tiêu chí chung để xác định cốt truyện của một tác phẩm văn học

Trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, đặc biệt là tiểu thuyết tài tử giai nhân, cốt truyện có vai trò đặc biệt quan trọng Bởi, tiểu thuyết tài tử giai nhân thời Minh Thanh tuy đã có những nét mới nhưng nghệ thuật xây dựng nhân vật còn bị hạn chế, hầu như các tác giả chưa quan tâm đến việc miêu tả tâm lý nhân vật Vì vậy, cốt truyện đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc bộc lộ

và quyết định tính cách, số phận nhân vật Hơn nữa với kết cấu tuyến tính, người đọc sẽ có cảm giác dàn trải về thời gian và rất nhàm chán Nếu không

có những sự kiện, những xung đột tạo sự thử thách sẽ không đem lại cảm giác mới mẻ và lôi cuốn họ

Tiểu thuyết tài tử giai nhân thời Minh Thanh có cốt truyện khá rõ ràng đầy đủ năm thành phần Câu chuyện thường bắt đầu bằng sự gặp gỡ tình cờ của đôi tài tử giai nhân trong một khung cảnh thiên nhiên trữ tình và tươi đẹp Và trong lần gặp gỡ đầu tiên, đôi tài tử giai nhân lập tức nảy sinh tình cảm với nhau Sau khi gặp gỡ, đính ước, tai biến ập đến, đôi lứa yêu nhau bị chia rẽ vì nhiều lí do: Kẻ tiểu nhân phá rối, có người cậy quyền thế muốn ép duyên, do gia đình ngăn cản, hoàn cảnh loạn lạc Nhưng bằng tình yêu chung thủy, đôi

tài tử giai nhân đã vượt qua những trắc trở, gian nan do kẻ gian hãm hại và những ràng buộc khắt khe của lễ giáo phong kiến để được đoàn viên

Thông thường, cốt truyện truyền thống luôn gắn với hai loại nhân vật chính diện và phản diện Bởi, sự phát triển của hành động, của tiến trình các sự kiện thường xuất phát từ mâu thuẫn giữa hai loại nhân vật này Và những biến cố trong cuộc đời nhân vật chính thường do nhân vật phản diện gây ra, hay có nghĩa là nhân vật phản diện đóng vai trò thử thách nhân vật chính

Trong Giấc mộng nàng Lê, cốt truyện vẫn dựa trên những sự kiện, biến động

từ bên ngoài và có vai trò quyết định cuộc đời nhân vật Bắt đầu từ khi người

mẹ kế của Lê Vân trộm hết tiền của bỏ trốn cùng nhân tình nên cha nàng phải bán nàng làm thị tì cho nhà họ Húc Sau khi đến nhà họ Húc, Lê Vân được Húc phu nhân thương tình lại được Huệ Xuân yêu mến cho làm thị tỳ của Huệ Xuân Trong nhà họ Húc ngoài Huệ Xuân ra còn có một người con trai trưởng tên là Kiếm Hoa, và người cháu ruột của Húc phu nhân tên là Giát Phu Ngay lần đầu gặp gỡ Lê Vân, Kiếm Hoa và Giát Phu đều nảy sinh tình cảm Nhưng vì Huệ Xuân vốn thầm yêu Giát Phu từ lâu nên tìm cách đuổi Lê Vân đi Còn Giát Phu đến kinh làm thư ký Nhưng vì quá thương nhớ Lê Vân

mà chán nản việc đời, theo nghề kép hát Bất ngờ trong một lần diễn vở Tử

Tư sang Ngô, chàng gặp lại Lê Vân Nhưng vì lời hứa với Huệ Xuân nên Lê Vân lại tiếp tục bỏ đi đến Thượng Hải Không may đến Thượng Hải, Lê Vân gặp lại Chu thị, mẹ kế của mình Nàng bị Chu thị lừa nhốt vào nhà thổ để phục vụ khách làng chơi Về phần Giát Phu, sau khi nhận được tin Huệ Xuân

ốm nặng, lập tức trở về Nhưng ngờ đâu, Huệ Xuân ân hận vì đã đuổi Lê Vân

đi và muốn Giát Phu tìm Lê Vân trở về Giát Phu nghe theo lời Huệ Xuân

đến Thượng Hải giải cứu được Lê Vân Nhưng khi trở về, Huệ Xuân cũng trút hơi tàn Sau đó Lê Vân và Giát Phu kết hôn với nhau Nhưng về lễ nghĩa,

Lê Vân vẫn xem mình là thứ, xem Huệ Xuân là chính Còn Kiếm Hoa nhìn tấm gương Huệ Xuân mà sợ ái tình, quyết định đi du học

Cốt truyện của Vợ tôi cũng tương tự cốt truyện của Giấc mộng nàng Lê,

được xây dựng trên cơ sở những xung đột, sự kiện Những sự kiện này cứ xâu chuỗi, thúc đẩy nhân vật hành động và câu chuyện phát triển cho đến khi tác phẩm kết thúc

Cha Thu Tinh xưa vốn làm quan thanh liêm nên gia cảnh khốn khó May được cha nàng Ngọc Tiêm cứu giúp và cưu mang Khi còn nhỏ, hai bên gia đình đã đính ước cho Thu Tinh và Ngọc Tiêm Nhưng sau đó cha của chàng Thu Tinh mất, chàng phải sống nương nhờ vào gia đình Ngọc Tiêm Vì gia cảnh bần hàn, không có tương lai, lại thêm bị người cậu của nàng Ngọc Tiêm

là Tiết Tử Hành đem lòng thù hận bày kế phá hôn ước của chàng Thu Tinh và đem bán nàng Ngọc Tiêm cho Kim Trường Nguyên

Sau khi nàng Ngọc Tiêm kết hôn cùng Kim Trường Nguyên, chàng Thu Tinh theo người cùng làng tên Trần Đại Lang lên Thượng Hải Tại đây, Thu Tinh gặp Tống Ngọc Khanh Vốn khi xưa cha của Tống Ngọc Khanh mang ơn cha của Thu Tinh nên trước khi mất để lại di chúc phải tìm gia đình Thu Tinh để đền ơn Thu Tinh được Tống Ngọc Khanh rủ về nhà mình ở Cáp Nhĩ Tân sống và cho chàng mượn vốn làm ăn Trong vòng hai năm, Thu Tinh đã trở thành thương gia giàu có Tống Ngọc Khanh lúc này mới đem bức chúc thư

của cha mình để lại đưa cho Thu Tinh, ý muốn gả em mình là Tâm Sử cho Thu Tinh Nhưng Thu Tinh một mực từ chối và nói mình đã có vợ rồi

Một lần Thu Tinh nằm mơ thấy Ngọc Tiêm nằm trong quan lại nhà họ Kim rồi đau buồn mà sinh bệnh Nhờ có Tâm Sử hết lòng chăm sóc mà Thu Tinh thoát chết Ngọc Khanh nhân đó rủ Thu Tinh đến Trường Xuân chơi Tại đây, Thu Tinh gặp và giải cứu cho nàng Uyển Phương Uyển Phương vốn là vợ của Tiết Tử Hành, nhưng vì đánh bạc thua mà bán cho Kim Trường Nguyên làm lẽ Sau khi Kim Trường Nguyên chết, Uyển Phương và Ngọc Tiêm được trở về nhà họ Tần Nhưng Tần Vọng Vân bị bệnh nặng, muốn tìm lại Thu Tinh nên Uyển Phương tự nguyện mang thư của Ngọc Tiêm đi tìm chàng Không ngờ nàng lại bị bán vào lầu xanh, may nhờ Thu Tinh chuộc cứu

Khi nhận được thư của Ngọc Tiêm, lập tức trở về Lúc này, bệnh Tần Vọng Vân đã đến hồi nguy kịch Tần Vọng Vân muốn gả người con gái thứ hai là Minh Hà cho Thu Tinh để chuộc lỗi lầm nhưng Thu Tinh nhất quyết không đồng ý Cuối cùng để Thu Tinh chấp nhận kết hôn cùng Minh Hà, Ngọc Tiêm quyết tâm đổ bệnh mà chết Sau Thu Tinh nghe theo lời trăn trối của Ngọc Tiêm kết hôn cùng Minh Hà và có hai con trai nhưng cuối cùng chàng để lại

lá thư và bỏ đi

Trong Giấc mộng nàng Lê, Vợ tôi, ngoài những yếu tố mới do sự thay đổi của

thời đại như số lượng những mâu thuẫn, xung đột từ bên ngoài giảm dần, một

số yếu tố miêu tả tâm lý bắt đầu xuất hiện thì cốt truyện vẫn đầy đủ những yếu tồ cần thiết của cốt truyện truyền thống Tức là cốt truyện được xây dựng

chủ yếu trên các đột biến của tiến trình sự kiện, trong đó mọi quyết định, hành động của nhân vật có vai trò chủ yếu

Khác với Giấc mộng nàng Lê, Vợ tôi, trong cốt truyện của Ngọc lê hồn,

những mâu thuẫn, xung đột bên ngoài ngày càng trở nên thiếu vắng và thay vào đó những mâu thuẫn bên trong nhân vật được Từ Chẩm Á đặt lên hàng

đầu Vì vậy, sự kiện trong Ngọc lê hồn không nhiều và không đóng vai trò

quan trọng trong việc quyết định số phận của nhân vật, mà tác giả bắt đầu chú trọng vào việc miêu tả trạng thái tâm lý nhân vật, miêu tả thiên nhiên trữ tình

nhiều hơn Cốt truyện Ngọc lê hồn có thể chia thành các phần chính như sau:

Hà Mộng Hà do gia cảnh khó khăn nhận lời mời về dạy ở một trường tiểu học do Tần Thạch Si, một người tân học rất có danh giá lập ra Rồi cũng trong dịp này, Mộng Hà được cụ Thôi mời về dạy cho thằng cháu mới lên tám tuổi tên là Bằng Lang Bằng Lang sớm mồ côi cha, ở với ông nội và người mẹ góa trẻ tuổi tên là Bạch Lê Ảnh Tình thầy trò khăng khít giữa

Mộng Hà và Bằng Lăng khiến Lê Nương vô cùng cảm kích

Vào một hôm Lê Ảnh đang ngoạn cảnh trong vườn thì bắt gặp “lê hoa hương trũng” (mồ thơm hoa lê) do Mộng Hà vì thương hoa mà đem chôn, đắp lên phần mộ Lê Ảnh trông thấy mộ hoa mà thương phận mình, nhân đấy lại càng cảm thông Mộng Hà Thông qua trung gian bé Bằng Lang, Mộng Hà và Lê Ảnh trao đổi thư từ rồi nảy sinh tình yêu

Sau khi hai người thổ lộ tình cảm với nhau, Lê Ảnh lại sợ chuyện tỉnh cảm hai người sẽ ảnh hưởng đến tương lai của Mộng Hà nên ngỏ ý muốn chàng kết hôn với em chồng mình là Quân Thiếu Mộng Hà một mực không chấp

nhận chia tay, thề nếu không lấy được Lê Ảnh thì trọn đời không lấy ai Lê Ảnh ốm càng ngày càng nặng, thêm vào đó mỗi tình giữa hai người lại bị thầy giáo Lý, người dạy chung trường với Mộng Hà phát hiện Vì vậy, Mộng

Hà đành phải nhượng bộ, chiều theo ý nàng kết hôn cùng Quân Thiếu, một cô học sinh trường nữ học

Mộng Hà dù đồng ý kết hôn với Quân Thiếu nhưng vẫn thầm yêu Lê Ảnh còn Quân Thiếu thì hoàn toàn không biết gì về mối tình thầm vụng giữa hai người Để chấm dứt với Mộng Hà, Lê Ảnh gửi cho chàng một cái khăn bọc một tập thơ, một nắm tóc và một lá thư đoạn tuyệt Mộng Hà xem xong tờ giấy gục đầu xuống gối xếp, nước mắt chứa chan Sau đó ngóc đầu dậy lấy tờ giấy trắng, rồi cắn đầu ngón tay lấy máu viết thư phản đối quyết định của Lê Ảnh

Nhận được huyết thư, Lê Ảnh quyết định mình phải chết để Mộng Hà có thể quên hẳn nàng và dành tình cảm cho Quân Thiếu Khi Mộng Hà về thăm nhà,

Lê Ảnh bệnh nằm liệt giường Mặc cho Quân Thiếu hết lòng chăm sóc, nàng

từ chối thuốc thang rồi ho ra máu mà chết Lê Ảnh chết để lại hai chúc thư cho Quân Thiếu và Mộng Hà Quân Thiếu nhân đọc được bức di thư của Lê Ảnh mà biết được mối tình của chị dâu và Mộng Hà Quân Thiếu bị chấn động mạnh, ngã bệnh rồi cũng chọn cái chết như Lê Ảnh và để lại cho Mộng

Hà một tập nhật ký Sau khi đọc được nhật ký của Quân Thiếu, Mộng Hà mới hiểu lý do vì sao nàng chọn cái chết Theo như ước nguyện của Lê Ảnh,

Mộng Hà sang Nhật lưu học để về phục vụ đất nước Khi khởi nghĩa Vũ

Xương nổ ra, Mộng Hà ném bút tòng quân, xông pha chiến địa, rồi tử trận

với tập Tuyết hồng lệ thảo bao gồm thư từ, xướng họa giữa nàng và Lê

Nương luôn mang trong mình

Theo như các phần diễn biến trên, có thể thấy trong Ngọc lê hồn, những

sự kiện từ bên ngoài tác động vào sự phát triển của câu chuyện và tính cách nhân vật rất ít mà cơ sở của truyện chủ yếu là những thay đổi trong tâm lý,

nhận thức của nhân vật Bởi trong Ngọc lê hồn cốt truyện thường được xen

kẽ bằng những đoạn miêu tả nội tâm nhân vật, những bức thư và bài thơ đối đáp giữa Mộng Hà và Lê Nương Nhờ những đoạn miêu tả tâm lý, những bức thư và bài thơ mà đời sống bên trong nhân vật Mộng Hà, Lê Nương, đều được hiện lên sắc nét: từ những biểu hiện, những thay đổi trong tâm hồn nhân vật vào lần đầu gặp gỡ, cảm giác hạnh phúc khi tìm được người tình tri âm tri

kỷ, đau đớn khi bị khước từ hay dằn vặt vì những hậu quả do mình gây ra,… Cốt truyện cứ thế đi sâu vào từng sự kiện bên trong, những gì diễn ra mãnh

liệt nhất, dữ dội nhất trong tâm hồn nhân vật Và do đó, cốt truyện của Ngọc

lê hồn không đơn thuần là hàng loạt hành động được sắp xếp theo một trình

tự nhất định mà nó đi sâu vào mâu thuẫn bên trong nhiều hơn

Từ Ngọc lê hồn, cốt truyện truyền thống đã bắt đầu suy yếu về sự kiện, tình tiết ly kỳ và thay vào đó là phương thức miêu tả tâm lý Nhưng đến Tuyết hồng lệ sử, do tính chất của thể loại nhật ký, cốt truyện lại càng trở nên mờ nhạt và đóng vai trò thứ yếu trong tác phẩm Ngọc lê hồn được người ký giả

viết lại dựa trên lời kể của người bạn Mộng Hà là Thạch Si nên chủ yếu là kể

Còn Tuyết hồng lệ sử là tiểu thuyết được viết dựa trên tập nhật ký của Mộng

Hà, nên so với Ngọc lê hồn, những đoạn miêu tả tâm lý, những bức thư thể hiện tâm trạng của nhân vật trong Tuyết hồng lệ sử có mật độ dày đặc hơn

Chúng ta có thể dễ dàng nhận ra điều đó thông qua trích đoạn tiêu biểu từ trang 24 đến trang 30 Trong trích đoạn này, Mộng Hà chủ yếu tâm kể lại tâm trạng của mình và thuật lại nội dung hai bức thư mà Mộng Hà và Lê Nương

đã gửi cho nhau:

Trang 24-25

“Thưa rằng:

Mộng Hà chẳng may mười năm xấu số, ba tháng lìa nhà: gió sớm trăng

khuya, vườn đào chốn cũ, sông xuân nước biếc, đất khách con thuyền, song khi đến may gặp cụ lại có lòng yêu, đón về ở đây để trong nom sự học cho cháu, tôi cũng biết cái lòng đãi khách hậu lắm, không biết lấy gì mà báo đền được…”

“Mộng Hà kính thư”

Trang 25 - 28

“Thưa rằng:

Bức thư đưa sang, bóng đèn hoa mắt Thắp hương đọc khắp lời văn châu báu

để xui người thương cảm lắm Bể trần mông mênh, buồng xuân lạnh lẽo, hãy còn có người nghĩ đến kẻ bạc mệnh này nữa ư! Thế thì Lê Ảnh may lắm, nhưng chính là sự rất không may cho Lê Ảnh, Lê Ảnh không ra gì, lọt lòng

mẹ, đã đeo ngay khối sầu ra; biết chữ chi trưng phô tài cho con Tạo ghét…”

“Lê Ảnh kính thư”

Bên cạnh đó, thơ ca trong Tuyết hồng lệ sử không phải chỉ là để giữ nhịp thư

thái cho giọng truyện nữa mà trở thành một công cụ đắc lực, gắn chặt với cốt truyện, để từ đó, ngòi bút của tác giả đã khám phá sâu hơn vào tâm hồn, vào thế giới tình cảm của nhân vật với những khát khao, đau khổ, dằn vặt giữa nhu cầu và đạo đức, giữa tình yêu và bổn phận:

Trang 24:

“Gặp nhau duyên nợ ba sinh

Đố ai ngoảnh mặt làm thinh cho đành

Thư này mình lại than mình,

Thử đưa cho khách hữu tình xem sao!”

Trang 25:

“Gặp nhau duyên nợ lần này,

Trăm năm cũng gọi một ngày tương tri

Thương ôi một khối tình si

Trừ câu thơ nữa lấy gì cho nhau?

Nghì thu còn lúc bạch đầu,

Thư đi, từ lại với nhau là tình!”

Trang 27:

“Kiếp xưa đã vụng đường tu,

Duyên kia đành phải hẹn hò kiếp sau!” Trang 28:

“Khối tình một mảnh con con,

Viết ra mực hết hãy còn lê rơi.”

Hay:

“Đa tình ta lại biết ta

Một lời tri kỷ ấy là yêu nhau”

Trang 29:

“Trách gió đông phong chẳng biết gì, Chôn hoa có biết mảnh tình si?

Bên hoa tiếng sáp ai von véo,

Sầu buổi tà dương sắp lặn đi

Hồn mê mẩn,

Lệ đầm đìa,

Đau lòng viết một khúc tân thi

Cành hoa có ý xuôi dòng nước,

Bóng nguyệt vô tình hỏi thiếp chi?”

Từ những bài thơ và câu thơ trên, có thể thấy trong Tuyết hồng lệ sử, mỗi

trang nhật ký của Mộng Hà đều vương vãi một vài bài thơ hoặc ít nhất là đôi câu thơ ngắn Và những bài thơ, câu thơ này góp phần tạo nên tinh thần của cốt truyện cũng như đạt hiệu quả rất cao trong việc miêu tả tâm lý nhân vật

mà chúng tôi sẽ đề cập rõ hơn ở phần sau

Thông qua những bức thư, những bài thơ trong Tuyết hồng lệ sử, Từ Chẩm Á

đã vượt qua được cốt truyện hành động, sự kiện và đang ngày hướng đến cốt truyện tâm lý mà trong đó những diễn biến, những xung đột nội tâm của nhân vật đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện

Và từ đó, so với các tiểu thuyết truyền thống, Từ Chẩm Á đã làm tăng thêm giá trị, ý nghĩa cho tác phẩm của mình Đây cũng chính là một trong những biểu hiện của tiểu thuyết hiện đại mà rất nhiều những nhà văn trên thế giới đã thành công, đặc biệt là nhà văn Nga Chekhov

3.3 Nhân vật

Trong một tác phẩm văn học, đặc biệt là tiểu thuyết, nhân vật chính là thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Các thành tố tạo nên nhân vật gồm: “hạt nhân tinh thần của cá nhân, tư tưởng, các lợi ích đời sống, xúc cảm, ý chí, các hình thức ý thức và hành động”.[19; 1254] Nếu không có nhân vật, tất cả mọi sự tồn tại đều vô nghĩa, vì vậy, khi nghiên cứu nghệ

thuật của tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp" không thể không nghiên cứu dưới góc độ nhân vật

Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, tiểu thuyết Trung Quốc cũng được phân thành nhiều loại khác nhau Lỗ Tấn chia tiểu thuyết đời Minh làm bốn loại: giảng sử, thần ma, nhân tình thế thái, tiểu thuyết thị dân; tiểu thuyết đời

Thanh ông chia thành sáu loại: giảng sử, châm biếm, nhân tình, hiệp tà, hiệp nghĩa, khiển trách Còn Lâm Ngữ Đường chia tiểu thuyết Minh Thanh ra tám loại: nghĩa hiệp, thần quái, lịch sử, ái tình, dâm đãng, tả chân xã hội, phúng thích xã hội, lý tưởng và đoản thiên tiểu thuyết Lương Duy Thứ lại chia tiểu thuyết Minh Thanh làm năm loại: lịch sử, nghĩa hiệp, thần ma, nhân tình thế thái và đoản thiên tiểu thuyết,…Về cách phân loại tiểu thuyết chưa có sự thống nhất theo một tiêu chí rõ ràng Nhưng nhìn chung dù là theo cách phân loại nào thì mỗi loại tiểu thuyết sẽ có số lượng nhân vật và loại hình nhân vật

mang đặc trưng riêng phù hợp với loại tiểu thuyết đó Như Tây du ký, Thủy

Hử, Phong thần diễn nghĩa, đặc biệt Tam quốc diễn nghĩa là những cuốn tiểu

thuyết có một số lượng nhân vật lớn Các nhân vật trong mỗi tác phẩm cũng

không giống nhau: Tây Du Ký có cả người, tiên, phật, yêu quái…; Tam quốc diễn nghĩa toàn là binh tướng Còn trong tiểu thuyết tài tử giai nhân, do dung

lượng ngắn nên số lượng nhân vật không nhiều, khoảng vài chục người và được miêu tả theo hai tuyến nhân vật: nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Đến tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp”, số lượng nhân vật ngày càng thu hẹp lại, trên dưới chỉ khoảng mười người Đặc biệt, ranh giới phân chia giữa nhân vật chính diện và phản diện ngày càng mờ nhạt Có những tác phẩm

không hề xuất hiện loại nhân vật phản diện như Ngọc lê hồn, Tuyết hồng lệ

sử Điều này có thể là do ảnh hưởng của phương pháp sáng tác phương Tây,

nhưng còn có thể là do trong sự phát triển của tư duy sáng tạo Giai đoạn này, những nhà văn Trung Quốc dần nhận ra rằng mối mâu thuẫn, xung đột lớn nhất, nguy hiểm, day dẳng nhất không phải xuất phát từ bên ngoài mà nó đi

ra từ trong đời sống tâm lý của họ Vì vậy, trong phần này chúng tôi sẽ đi vào nghiên cứu hình tượng tài tử và giai nhân trong tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp", đặc biệt ở khía cạnh nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật

3.3.1 Nghệ thuật miêu tả tính cách nhân vật

Tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp", cũng lấy hình mẫu là tài tử - giai nhân Vì vậy, các nhân vật cũng được miêu tả dựa trên lý tưởng phong kiến: Các nhân vật nam thì phải phong lưu tuấn tú; các nhân vật nữ thì phải xinh đẹp, tài hoa, đều là những người tài mạo song toàn

Nhưng trong các tiểu thuyết tài tử giai nhân, chàng trai nhất định phải xuất thân từ gia đình quan quyền hoặc thế gia, còn những cô gái thì nhất định phải hết sức xinh đẹp, lại chỉ yêu tài chứ không thích kiếm tiền và quyền thế Và riêng người con trai thì nhất định là một nhân tài xuất chúng, việc thi đỗ tiến

sĩ hoặc trạng nguyên là việc dễ dàng Vì vậy, nhân vật có phần thoát ly cuộc sống thực tế Còn nhân vật trong tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp" có những nét phát triển mới, gần với hiện thực hơn

Trong tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp", yếu tố “thiên tài” đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hình tượng nhân vật nam Ngay từ khi sinh ra những người này đã khác với người thường, dung mạo lẫn tư chất đều phải hơn người, đặc biệt là văn chương, thơ ca Nhưng do sự thay đổi của thời đại,

nhân vật nam thường là đại diện cho tầng lớp tri thức không được xã hội thừa nhận Họ không tìm được sự đồng cảm và luôn phải sống trong cuộc sống nghèo khổ Và bản thân những nhân vật này cũng xa lánh cuộc sống bình thường bởi vì họ theo đuổi lí tưởng sống cao hơn cuộc sống thực tại

Giát Phu (Giấc mộng nàng Lê) phải qua nhà cô là Húc phu nhân tá túc ăn

học Xét về dung mạo lẫn tài năng đều có phần hơn người em họ mình là Kiếm Hoa Nhưng về sau gia đình khó khăn phải dừng việc học để về nhà phụ giúp cha trông coi việc làm ăn, buôn bán của gia đình Sau lên kinh là thư ký nhưng “hễ nơi nào đã thấy có ý ham mê thì liền bỏ không đến nữa, bởi

vì con người thương tâm có riêng mang một tấm hoài bão, vốn khác tôn chỉ với những kẻ tầm thường dong dả chơi hoang”.[6; 53] Cuối cùng lại “nặng tấm lòng chán đời” bỏ bê công việc, học hành mà theo nghề kép hát “cho thỏa cái khí bất bình uất ức”.[6;53]

Thu Tinh vốn con nhà quan lại nhưng lại sống thanh bạch nên thuê nhà ở của Tần Vọng Vân Cũng giống như Giát Phu, Thu Tinh không có đủ điều kiện thuê thầy về học nên học nhờ một ông gia sư nhà họ Tần Sau này nhà họ Tần không thuê gia sư nữa, Thu Tinh phải ra học trường Nhưng đến năm Thu Tinh hai mươi tuổi, cha chàng và mẫu thân lần lượt qua đời Nhà cửa ngày càng sa sút, một thân một mình, hai bàn tay trắng, phải ăn nhờ ở đậu nhà họ Tần Sau đó, Thu Tinh phải bỏ học mà quay ra buôn bán, trông nom công việc để báo đáp cho nhà họ Tần

Mộng Hà (Ngọc lê hồn, Tuyết hồng lệ sử) vốn là con nhà gia thế, người cha

trước là nhà Nho hay chữ trong vùng Khi sinh, người mẹ lại nằm mơ thấy

một đám mây ngũ sắc từ trên trời sa xuống, dung mạo hơn người, tư chất thông minh, tài hoa đủ cả nhưng mười năm đèn sách, đi thi hai lần sơ học đều không đỗ Về sau vào trường Sư phạm Lưỡng Giang dạy học mà thi đậu ưu đẳng Nhưng từ khi người cha qua đời, Mộng Hà cũng phải đi tìm kế sinh nhai mà đến làm gia sư cho nhà họ Thôi

Đối với người nam giới, một thuộc tính đặc biệt quan trọng là “thiên tài” Nhưng “thiên tài” này không chỉ là giỏi tài thơ văn như những tài tử trong tiểu thuyết tài tử giai nhân mà nó còn là một người thấu hiểu và sự cảm thông đối với người khác, hay có thể gọi là người có tâm hồn đa cảm Cũng giống như nữ giới, nhân vật nam cũng dễ dàng ngã bệnh, và dễ bộc lộ cảm xúc

Còn đối với phụ nữ, “vẻ đẹp” là yếu tố đặc trưng hàng đầu như yếu tố “thiên tài” trong nguyên tắc xây dựng hình tượng nhân vật nam Vẻ đẹp nhân vật nữ luôn được miêu tả bằng những hình ảnh mỏng manh, yếu đuối và có một tấm lòng nhân hậu, đồng cảm với số phận trắc trở của nhân vật nam Nhân vật này cũng có tài năng thiên bẩm về văn chương Đặc biệt họ là là những người phụ nữ nhạy cảm, dễ khóc, nhanh ngã bệnh Và những người phụ nữ này không nhất thiết phải xuất thân từ gia đình quyền quý Có người là góa phụ

(Bạch Lê Nương - Ngọc lê hồn, Tuyết hồng lệ sử), có người gia cảnh lụi bại phải đem bán thân làm con hầu cho gia đình quyền quý (Lê Vân - Giấc mộng nàng Lê), có người bị ép gả làm vợ lẽ (Ngọc Tiêm - Vợ tôi)

Những đặc điểm trên đã tạo thành mô hình nhân vật chung trong tiểu thuyết

Từ Chẩm Á Tuy có thể trong quá trình sáng tác, Từ Chẩm Á lấy nguyên mẫu nhân vật từ thực tế nhưng đây không phải là loại nhân vật điển hình mà là

loại nhân vật lý tưởng Từ Chẩm Á muốn hướng đến trong tác phẩm của mình Và để xây dựng những nét đặc trưng về hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết "uyên ương hồ điệp", Từ Chẩm Á cũng tiếp thu những nét tinh tế từ nghệ thuật truyền thống trong khi xây dựng tính cách nhân vật Trong đó đặc biệt là bút pháp tượng trưng ước lệ được để miêu tả ngoại hình nhân vật còn hành động để làm nổi bật lên tính cách nhân vật

3.3.1.1 Nghệ thuật miêu tả tính cách nhân vật thông qua ngoại hình

Một trong nhưng phương diện nghệ thuật xây dựng nhân vật không thể thiếu trong tiểu thuyết truyền thống Trung Quốc là miêu tả tính cách thông qua ngoại hình của nhân vật Cách miêu tả nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc một mặt tuân theo công thức khoa trương ước lệ, mặt khác cái nhà văn rất chú ý đến thần thái nhân vật và coi việc truyền đạt được thần thái

ấy là một yêu cầu quan trọng trong việc khắc họa nhân vật Có nhiều thuyết cho rằng, cách miêu tả này có lẽ bắt nguồn từ một truyền thống hội họa nổi tiếng ở Trung Quốc Vào thời Đông Tấn, Cố Khải Chi là người đầu tiên đưa

ra chủ trương “lấy hình để tả thần”, cố gắng truyền đạt lại tính cách của nhân vật một cách tỉ mỉ, sinh động, vừa miêu tả được cái vẻ đẹp bên ngoài lại vừa phải lột tả được cái thần thái bên trong của nhân vật Đến đời Tống lại có bút pháp chấm phá trong những bức tranh thủy mặc, mà sau này Tưởng Ký đời Thanh đã đúc kết lại là “thần tại lưỡng mục, tình tại tiểu dung” (thần ở đôi mắt, tình ở vẻ cười) Và lục pháp luận của Tạ Hách đời Nam Tề (thế kỷ V) được xem là kiệt tác lý luận của quốc họa Trung Hoa

Lục pháp luận của Tạ Hách là lý luận hội họa được Tạ Hách đúc kết lại từ quan niệm cũng như kinh nghiệm của các họa sư Trung Hoa thời kỳ trước đó Trong đó “khí vận sinh động” là yếu tố quan trọng tạo nên thần thái cho nhân vật Cũng giống như con người, mỗi người có những đặc điểm khác nhau nhưng có những người giống hệt nhau vẫn tạo ra cho người xem cảm giác khác nhau Đó là bởi vì: “Sự vận động của khí sinh ra sức sống Trong hội họa, khí vận là cái thần của bức tranh, là giá trị của đạo ẩn tàng trong tranh Còn trong văn học, khí vận là yếu tố chi phối sâu sắc việc miêu tả nhân vật

mà tạo thành cái mà chúng ta gọi là thần thái của nhân vật [27; 47] Một nhà văn dù miêu tả nhân vật có đẹp đến đâu mà thiếu thần thái cũng xem như một cái xác không hồn

Cách miêu tả khoa trương ước lệ là một khía cạnh trong thi pháp truyền

thống của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Qua cách miêu tả ấy, tác giả cố gắng làm toát lên tính cách bên trong của nhân vật, cho thấy nhân vật là con người như thế nào Mặc dù chưa có thể chưa đạt được tính điển hình trong việc khắc họa nhân vật, nhưng Từ Chẩm Á cũng chú trọng nhiều đến việc khắc họa thần thái nhân vật và tránh được sáo mòn, nhàm chán mà nhiều tác phẩm trong văn học cổ điển còn hạn chế như tiểu thuyết tài tử giai nhân Không những thế, bút pháp ước lệ của Từ Chẩm Á còn góp phần diễn tả một cách tinh tế, sâu sắc cuộc đời cũng như số phận của nhân vật Cùng sử dụng bút pháp ước lệ tượng trưng nhưng nhắc đến Ngọc Tiêm thì “ngày thủa bé, mắt sáng như gương, mình gầy tựa liễu, dáng người yểu điệu, màu da trắng ngần Bà mẹ thường nói: “Con bé này thật là một con người ngọc!” Vì thế

mới đặt tên là Ngọc Tiêm”.[5;27] Với lối miêu tả này, Ngọc Tiêm hiện lên

trong tâm trí người đọc là một cô gái yếu đuối, có vẻ gì đó ủ rũ bi thương Và cái vẻ bi thương đó có lẽ là một điềm báo trước đoạn đời bi thảm của nàng Trái lại, vẻ đẹp của Minh Hà là vẻ đẹp của một cô gái khỏe mạnh, tươi sáng, đoan trang: “Nàng Minh Hà nét mặt đầy đặn, hai má hồng hồng, trông như ánh mặt trời về buổi sáng, phong vận dẫu không bằng người chị, nhưng tư

sức thì có phần hơn, thật cũng xứng với cái tên Minh Hà vậy.” [5;41] Tất cả

các từ ngữ “đầy đặn”, “hồng hồng”, hình ảnh “ mặt trời buổi sáng”, được Từ Chẩm Á sử dụng trong các đều tập trung làm cho người đọc thấy được vẻ xinh tươi, khỏe khoắn của Minh Hà Không những khắc hoạ vẻ đẹp hình thể bên ngoài, Từ Chẩm Á còn dự báo số phận bình lặng, êm ả của nàng so với chị của mình qua hai từ “ phong vận’ và từ “ tư sức” Ngọc Tiêm là người thiên về “phong vận”, tức là người thanh nhã, sống nặng về tình cảm Còn Minh Hà lại thiên về “tư sức”, sống ít ưu tư, vui vẻ, cũng dễ dàng thích nghi với cuộc sống Hai cô gái, hai vẻ đẹp, một vẻ đẹp yểu điệu, đa sầu, đa cảm; một vẻ đẹp xinh tươi, tràn đầy sức sống Và chính thần thái ấy đã chi phối cuộc đời của hai người

Đã vậy, Từ Chẩm Á còn làm nổi bật tính cách nhân vật bằng hình tượng so sánh ước lệ, tượng trưng sau: “Nàng Ngọc Tiêm là người đa sầu thiện bệnh, nàng vẫn hay ôm bụng mà nhăn nhó, trông tựa như nàng Tây Thi Có khi đến mấy ngày mà nàng không nói cười lúc nào Nàng lại có tính xấc ngạo mát

mẻ Bà mẹ thường nói: “Con bé này, dễ thường kiếp trước nó là con vẹt, cho nên kiếp này nó phải ít lời, ít điều Vì thế lại đổi tên Ngọc Tiêm mà gọi đùa là Thạch ngoan, nghĩa là một viên đã giống ngọc mà không phải ngọc.” [5;27] Còn “nàng Minh Hà thì không thế Nàng vui vẻ, hay nói những câu đùa bỡn

Bởi thế mà song thân nàng có ý yêu giấu hơn nàng Ngọc Tiêm.” [5;27] Có lẽ chính những dáng điệu, tính cách trên mà bản thân Ngọc Tiêm cũng nhận ra

số phận của mình Vì vậy “nàng vẫn thường nói: Dẫu sao cũng bởi tính trời biết sao! Hoặc giả là trời dành cái tính ấy cho người bạc mệnh đó chăng! Câu nói ấy thật đã quả như lời.”[5;28]

Đặc biệt, trong Ngọc lê hồn và Tuyết hồng lệ sử, bút pháp này càng được

khắc họa có hồn hơn với hình ảnh cây hoa lê và cây hoa tân di Hai hình ảnh này gắn liền với thân phận và bi kịch của hai người phụ nữ Lê Nương và Quân Thiến trong hai tác phẩm

Hình ảnh cây hoa lê “rụng tơi bời”, “tan tác” như thân phận của người phụ nữ bất hạnh, đã mất hết tuổi xuân và hạnh phúc: “Ngoài song một gốc hoa lê, trăng tàn lồng vẻ gió sớm đưa hương, trông tha thướt như một người tiên áo trắng, đêm xuân vừa chợt tỉnh giấc nồng; mà dì gió phũ phàng, đã đưa đến mồt cánh bùa đòi mạng: Hoa rụng tơi bời, hương bay tan tác, đầy đất phủ lên một lượt áo tuyết trắng xóa, tình cảnh lúc ấy, mơ màng như ở đâu trên chốn núi Ngọc cung Hàn”.[3;1] Dù tác giả đang miêu tả cây hoa lê, nhưng nhìn thấy cái dáng vẻ của cây hoa lê trong đêm trăng tàn ấy không thể không

khiến người đọc phải xót thương, suy nghĩ về một số phận nhỏ bé, sớm nở chóng tàn Từ đó liên tưởng đến thân phận của con người, của cuộc đời, về nhân sinh Có lẽ vì vậy mà, dưới gốc lê lại xuất hiện: “một người con gái áo trắng quần là, dong nhan yểu điệu, dạng bộ đoan trang, đầu không phấn điểm son tô, cũng đã tưởng tượng như một người tiên nữ Bây giờ, đương lúc trăng trong như nước, đêm sáng như ngày, cuối mắt đầu mày, trông rõ mồn một, người đó chăng? Hoa hiện hình đó chăng? Mái đầu tơ rối, giọt lệ mưa rào,