Một số tác nhân virus gây bệnh mới nổi có thể liên quan đến biến đổi khí hậu ở việt nam và trên thế giới trần đình bình; trần thanh loan

ABSTRACT SOME VIRUS OF EMERGING INFECTIOUS DISEASE EID MAY BE RELATED TO CLIMATE CHANGE IN VIETNAM AND IN THE WORLD Tran Dinh Binh1, Tran Thanh Loan2 1.. Department of Infection Contro

134

M T S TÁC NHÂN VIRUS GÂY B NH M I N I CÓ TH LIÊN QUAN

N BI I KHÍ H U VI T NAM VÀ TRÊN TH GI I

Tr 1*, Tr n Thanh Loan2

1 Khoa Ki m soát nhi m khu n, B nh vi i h i h c Hu

*Email: tdbinh@huemed-univ.edu.vn TÓM T T

duy trì, lây lan và t o nên d ch b nh trên ph m vi l n c Vi t Nam và trên th gi t có th

b nh t t c i S xu t hi n c a nh ng tác nhân gây b nh m i hay nh ng b nh lây truy n

T khóa: Bi i khí h u, cúm, viêm ph i, s t xu t huy t

ABSTRACT

SOME VIRUS OF EMERGING INFECTIOUS DISEASE (EID) MAY BE RELATED TO CLIMATE CHANGE IN VIETNAM AND IN THE WORLD

Tran Dinh Binh1, Tran Thanh Loan2

1 Department of Infection Control, Hue University Hospital

2 Department of Immuno-Physiopathology, Hue University of Medicine and Pharmacy

Various emerging virus pathogens such as Nipahvirus, Coronavirus, Hantavirus or old pathogens such as influenza A virus (H1N1, H5N7, H7N9, H5N6 ), Dengue virus still maintain, spread and cause large-scale outbreaks in Vietnam as well as all over the world It is most likely the consequence of various factors that influence climate change when they directly or indirectly affect ecosystems, biodiversit

emergence of new infectious agents or zoonotic diseases that were isolated before is a warning to the impact of climate change on human disease

Keywords: Climate change, dengue fever, flu, pneumonia

T V

Bi i khí h u là v toàn c ng b t l i c a nó s n toàn

bùng phát các b nh tiêu ch y, s t rét, s t xu t huy c lây lan c a các b nh

t do h th ng y t kém phát tri n, thi u thu c men và nhân viên y t [1] Theo

gánh ch u h u qu n ng n nh t c a tình tr ng trên Trong s 14 tri i ch

khu v c này có t i 40% ch t do các b nh lây nhi m Bi i khí h u ki n thu n l i cho s lây lan c a b nh lây nhi m t i khu v c này [1],[2]

bi i khí h u là nh ng bi i x u ng sinh h c

ho c v t lý t n nh ng ng có h i v i nh ng sinh v t trê t v i

nh ng c th và tr c ti p t i th i ti t, t t c nh ng bi u hi n c a th i ti t tr nên

kh c nghi u do nh ng bi i x u c a khí h ó tình tr ng khí h

phát tri n theo chi ng c ng th i mang n nh ng bi u hi n x u mà toàn

th gi i m t, thiên tai, sóng th n hay n ng nóng và khô h

là tác h i ph i m i mô hình b nh t t, các b nh ch y u là truy n

ng

C th là các ho ng c t phá và khai thác r ng b a bãi, khai thác các ngu n tài nguyên thiên nhiên không có ki m soát, gây ô nhi ng, phá hu cân b ng sinh

ng sinh h c Ngoài ra tình tr ng ô nhi ng do các ngu n ch t th i:

ch t th i công nghi p, ch t th i y t và ch t th i sinh ho t càng làm cho tình tr ng suy thoái

ng thêm tr m tr ng [1],[2]

Khí h u bi i có liên quan tr c ti p và gián ti i s ng và s c kho c ng

ng m i qu c bi t là nh i nghèo sinh s ng nh ng vùng d b ng

c a bi i khí h u gây ra (sóng th n vùng ven bi n, các b nh truy n nhi m vùng nhi t

huy t, viêm não Nh t B ng và phát tri n nhi u lo i vi khu n và côn trùng, v t ch mang b nh (ru i, mu i, chu t, b chét, ve), xu t hi n m t s b nh truy n

b c x t ngo i trên m t, là nguyên nhân gây b nh un nh v

136

và các b nh virus m i n i quan tr ng hi n nay Vi t Nam và m t s vùng trên th gi i 2.2 M t s v c a bi i khí h n m t s b nh truy n nhi m do virus

S nóng lên toàn c u c khí quy u có th i t p quán sinh s a nhi ng v t, côn trùng các vùng khí h u khác nhau,

c bi t là vùng c c Nam và B c bán c u, th y rõ nh t là các lo i gia c m, các loài

c v Nam, có th s mang theo nhi u m m b nh mà chúng có thì ngày nay ho c chúng không di

n ho u th m b t k , mang theo m m b nh vào nh ng th i gian khác nhau S nóng lên c th i m t s t p tính hay sinh thái c a các loài hay các qu n th ng v c bi ng v t hoang dã, làm cho

truy n m t s b nh m i n i hi n nay là do t ng v t lây sang

i [2,3]

xu t huy t Dengue, Culex tritaeniorhynchus trong viêm não Nh t B i khí h u

ng lên các vi sinh v c bi i các c u trúc di truy n

t bi hình thành nên các bi n ch ng, các th c l c m lây lan

v i s phát tri n kinh t , t hóa di n ra m nh m làm cho v ô nhi m môi

ng ngày càng tr m tr ng, s bi i v th i ti t c

ngu c t thành ngu n g c phát sinh nhi u b nh truy n nhi m do ô nhi m môi

t ng Ví d b nh tay chân mi ng, thu

Vi t Nam, trong nh bi u hi n c a bi i khí h u khá rõ ràng, tình hình th i ti t c ng nóng kéo dài (2010, 2014, 2017), rét kéo dài (2011,

ng b ng v i t n su t xu t hi n bão gia

v d n t i ng p l t trên di n r

2018, 2019 các t nh phía B ng th i khô h n và h n m ng xuyên, kéo dài trên nhi u khu v c c a c c Tác ng c a bi i khí h u ng r t l n t i

s c kh i dân, mô hình b nh t t có nh i l n: t l m nh tim

tiêu ch y c p do ph y khu n t , s t xu t huy ng th i xu t hi n các d ch b nh m i

H1N1, m t là Viêm ph i c p do 2019-nCoV hay (NCP: Novel Coronavirus Pneumoniae t l n có th xu t hi n nhi u b nh d ch

m i khác trong nh i

III M T S TÁC NHÂN VIRUS GÂY B NH M I N I

ectious Diseases -

i,

III.1 Cúm A: H1N1, H5N1, H5N6, H7N9

Virus cúm là thành viên c a h Orthomyxoviridae Các virus này là nh ng tác nhân gây b nh cúm ng v t Các virus gây b c phân bi t thành 3 type A, B và C [3]

h p, virus adeno u có th gây ra h i ch ng gi có virus cúm m i là

th ph m gây ra b nh cúm th t s

Virus cúm hình c ng kính t 80 - 120 nm, c u trúc capsid ki i x ng xo n

c, ch a RNA m t s i có tr ng phân t kho ng 4x106 daltons kèm theo enzyme RNA

n, trên m n gen virus có th ghi d u cho nhi u m t mã

di truy c bao b c b i màng protein n n M1 (M: Matrix), phía ngoài màng l c bao b c b i v ngoài là l p lipid kép có ngu n g c t màng bào

m t v ngoài có nh ng c u trúc s c c u t o b i glycoprotein, t o nên các kháng nguyên hemagglutinin (ký hi u là H) và neuraminidase (ký hi u là N) M i s i H và N dài 8-10 nm, cách nhau 8 nm Hai c u trúc H và N là nh ng kháng nguyên quy nh kh

k t h ng c ng v t Hi n nay có 16 c u trúc khán n H16) và 9 c u trúc kháng nguyên N (N1 c hi u cho t ng th týp c a các týp cúm A,

B và C

C u trúc kháng nguyên c a virus cúm (kháng nguyên H và kháng nguyên N) thay

i rõ nh c bi t v i virus type A Trong type A và B nh ng bi n ch ng có th phân bi t

nh s sai bi t kháng nguyên H và kháng nguyên N Virus cúm có 2 ki i kháng nguyên: ho c là hoán v kháng nguyên (antigenic shift) x y ra khi có 2 hay nhi u ch ng virus,

v i nhi n RNA khác bi t nhau v m t di truy n, cùng lúc xâm nhi m vào m t t bào

n genom hoán v v i nhau, k t qu là t o ra ch ng virus m i Bi n ch ng virus có th

bi n ng u nhiên x y ra gen mã hóa cho hemagglutinin d n s i m t s axít amin trong protein hemagglutinin Các bi n ch ng m i, khác v i ch ng thành ph n kháng nguyên m i, thay th cho nh ng thành ph

nh ng kháng th mi n d ng v i kháng nguyên m i

B nh cúm lây tr c ti ng hô h p, th ng gây d ch l n, nh t là type A D ch

type kéo dài t c th týp H và N khác nhau c a các virus cúm có th gây b i và nhi ng v t khác nhau M t s th ng gây b nh i

týp H5N1 c a virus cúm A là lo i gây b nh gia c

hi t qua rào c n gi i h n th th c hi gây nhi m ng v t có vú

và c i T n nay, d ch cúm A (H5N1) x y ra liên ti p nhi c châu

c bi t là Trung Qu c, Thái Lan, Vi týp H5N6 và hi n nay

138

b nh t i nhi u khu v c, trên nhi ng và có th c trên các lo i gia c m

ch a t nhiên c a virus cúm là các loài chim hoang d i, gia c m S bi i khí

i c u trúc di truy n qua hoán v t bi nh, gây d ch c a tác nhân này

III.2 Coronavirus: SARS, MERS, COVID-19 hay NPC (Novel Coronavirus Pneumoniae)

Coronavirus là m t lo ng hô h p m i gây b ng hô h p c p

i và cho th y có s lây lan t i Ngoài ch ng coronavirus 2019-nCoV

nhi m i [3,4]

dài trình t ARN kho ng ch ng là 30.000 nucleotit Coronavirus có bao ngoài và có kh

t h ng c u, v i ng kính t 60 -130nm trên b m t

c a virus có các gai glycoprot n (corona), các gai này giúp cho virus bám vào các receptor c a t bào v t ch và xâm nh p vào t bào

Các Coronavirus thu c B Nidovirales, H : Coronaviridae, Phân h : Coronavirinae, Chi: Betacoronavirus và Loài: Betacoronavirus 1 ( c g i là Human coronavirus

i HKU1, Coronavirus chu

-MERS-CoV

nh viêm ph i do virus n ng (SARS) xu t phát t Qu Trung qu c r c k c n g m Vi t Nam, H ng công, Singapour,

n 24-25 tháng 3/2003 các nhà khoa h c c a M c công b xác

c virus gây b nh là m t virus thu c Coronavirus và g i tên là virus corona gây

b nh SARS (SARS-CoV) V d nh vào tháng 5 và ch m d u tháng 7/2003 T ng s có 29 qu c gia b ng v i s i b b nh là 8422 v i s i

ch t là 902

i lây truy n b nh ch y ng hô

h p t các gi t ch t ti t, ngoài ra còn có th truy n qua ti p xúc tr c ti p, các d ng c khí dung, n i soi ph qu i b nh virus th i ra trong phân kéo dài nhi u tu n l , có th là ngu n lây b ng phân mi ng

i ta tìm th y các corona r t gi ng v i SARS-CoV c i ng hô h p

m t s loài ch n, do v y virus corona gây SARS có th là m ng v t truy n cho

i

Coronavirus gây H i ch ng hô h

Syndrome) coronavirus (MERS- c ghi nh n l u t i R p Saudi vào tháng 9

i b MERS t i Jordan Theo

ng h c ghi nh n t i Vi t Nam [3,4,5,6,7]

i ta tìm th y MERS-CoV c i ng hô h p m t s

do v y virus corona gây MERS có th là m t virus t ch ng v t truy i

Trong s các b c báo cáo nhi m MERS-CoV, nhi u b nh nhân có ti n s ti p xúc v i l ng s a l

là bi n pháp h u hi phòng lây nhi i xung quanh, nhân viên y t i

ti p xúc v i b nh nhân c n ph u trang, áo qu n b o v nh, x lý t t

ch t th i b nh c a qu c t hi n nay b nh MERS c n ph i thông báo d ch

và ki m d ch qu c t

-2019 do NCP (Novel Coronavirus Pneumoniae) hay

2019 19

NCP hay 2019-nCoV

-i

III.3 Nipahvirus

Virus Nipah (NiV) là m t tác nhân gây b nh m i n i, c coi là lây truy n t ng

xúc v c b t ho c phân t Pteropus ho c ti p xúc tr c ti p v i v t ch trung gian, ch ng h n Nhi m NiV gây ra viêm não v i tri u ch ng s t cao, kéo dài và có

th k m theo tri u ch ng b nh lý ng hô h p T l t vong cao và n c c u s ng thì b nh nhân có th kèm theo nhi u di ch ng n ng n v th

Virus Nipah thu c h Paramyxoviridae, gi ng Henipavirus v i 2 loài là Nipahvirus

ng 18,2 kb và mã hóa cho sáu protein c u trúc chính là F, G, nucleocapsid (N), phosphoprotein (P), protein ma tr n (M) và RNA polymerase (L) và ba protein ph (V, W

và C)

Virus Nipah có bao ngoài và có kh t h ng c u Nhi ng

bi u hi i d ng viêm não do s t ho c viêm ph i, và có th khó phân bi t v i các b nh

s t khác Suy hô h p là m t d u hi n hình trong kho ng 20% ng h p trong v

140

Bangladesh) tùy thu c vào m nghiêm tr ng và tu i b nh nhân Ti n tri n thành viêm não cho th y tiên ng x u, t vong trong vòng 6 ngày sau khi xu t hi n tri u ch ng

c b c ti u, tinh

g p nh t là chà là, các lo i trái cây và bài ti c b c ti

i có th b nhi m b nh do ti p xúc tr c ti p v c b t ho c phân c c

bi t là qua th c ph m b ô nhi m

III.4 Hantavirus

b nh qua côn trùng ti ng hô h p do hít ch t ti t ng hô h c ti u,

c b t c a chu t Virus có hình c ng kính 100nm, bao ngoài là hai l p lipid và trên

b m t có các gai glycoprotein (G1 và G2) dài kho ng 5-10 nm, nucleocapsid ch n

n l n kho ng 6530-6550 nucleotid mã hóa cho enzyme sao chép c n trung bình 3613-3707 nt mã hóa cho các glycoprotein c a virus,

n nh 1696-2083 nt mã hóa cho các protein c a capsid

Hantavirus gây nhi m trùng chu t mà không có bi u hi n b nh rõ ràng, chu t b

chúng Khi nhi m trùng chu c th i ra trong ch t ti c ti c

b t

i không ph i là túc ch t nhiên c a Hantavirus, i b nhi m virus này qua

ng hô h p do hít không khí có mang các h t b i ch c th i ra t chu t b nhi m trùng, ngoài ra nhi m trùng do chu t c n khi ti p xúc tr c ti y chu t, hay nuôi chu t trong phòng thí nghi m B nh nhi m trùng Hantavirus g p kh gi i,

b c báo cáo x y ra nhi c thu c châu Âu, châu Á, châu M châu Á b nh

x y ra nhi t B n, Hàn Qu c, Thái Lan, Trung Qu c, Vi t Nam [3]

Hantavirrus gây nhi m trùng i t không tri u ch ng, nhi m trùng nh n các

th lâm sàng n ng, hai th lâm sàng n ng hay g p là s t xu t huy t kèm theo h i ch ng suy

th n và nhi m trùng Hantavirus kèm h i ch ng hô h p B nh có t l t vong cao, trong

m t s báo cáo 10%-50% tu theo th b nh hô h p hay suy th n

d ng th c ph m t chu c b nh do Hantavirus

phòng b nh, quan tr ng là phòng b nh chung b ng di t chu t, h n

ch ti p xúc v i chu t, s d ng th t chu t trong phòng thí nghi

o an toàn

III.5 Virus Dengue (Virus gây b nh s t xu t huy t)

Virus Dengue là tác nhân gây ra b nh s t Dengue c n và b nh s t xu t huy t Dengue (SXHD) B nh do virus Dengue gây ra có nhi gi i Virus Dengue thu c h Flaviviridae, g m có 4 type huy t thanh virus Dengue gây b i: Virus Dengue type 1, virus Dengue type 2, virus Dengue type 3 và virus Dengue type 4 Virus Dengue ch a RNA m t s i x ng hình kh i, có m t v bao b c capsid H t virus hoàn ch ng kính kho ng 50nm B gen c a virus dài kho ng 11kb (kilobases),

g m có 3 gen mã hóa các protein c u trúc là nucleocapsid ho c protein lõi (C), protein màng (M) và protein v b c (E), và 7 gen mã hóa các protein không c u trúc (NS)

tinh) và mu i Aedes Côn trùng ti t túc môi gi i là các loài mu i Aedes, ch y u là Aedes aegypti, mu tr ng ch c trong và s ch Mu i Aedes có th b nhi m

t b nh nhân n nhi m virus huy t, virus vào nhân lên ng tiêu hóa

u ki n nhi bên ngoài mà th i gian nung b nh bên ngoài này dài ng n khác nhau (th i

b nh nhân, n u nhi bên ngoài là 220C thì sau 9 ngày là có th truy n b nh [3]

i và vài lo i kh m t vài vùng và mu i h p l i thành vòng nhi m virus, nh n t i trong t nhiên S bi i khí h u có th là nguyên

b nh

B nh SXHD chi m m t v trí quan tr ng trong các b nh nhi m trùng gây d ch vùng Vi t Nam, d ch SXHD x y ra nhi t là c

nh u và nóng B nh x y ra m i l a tu ng c m th ch y u

là tr em

us hay

TÀI LI U THAM KH O

NXB Khoa h c và K thu t, Hà N i

Nam, K y u H i ngh Mô ng toàn qu c l n th III, Hà N i, tr.15-22

4 Fox, Dan (2020), What you need to know about the Wuhan coronavirus, Nature

5 Huang CL, Wang YM, Li XW, Ren LL, Zhao JP, Hu Y, et al

The Lancet 2020, https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30183-5 [Accessed: Feb 15,2020]

characteristics of 99 cases of 2019 novelcoronavirus pneumonia in Wuhan, China: a

142

[Accessed: Feb 15,2020]

7 Surveillance case definitions for human infection with novel coronavirus (nCoV): www.who.int [Accessed: Feb 15, 2020]

8 Novel coronavirus (2019-nCoV) Wuhan, China www.cdc.gov cdc.gov [Accessed: Jan 20,2020]

9 Tin t c online: https://baotintuc.vn/infographics/tinh-hinh-dich-benh-covid19-tren-the-gioi

2152020 [Accessed: May 21,2020]

Virol 2016;88:380 8

11 WHO, Nipah Virus Infection, http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs262/en/, 2018 [Accessed: May 30, 2018]

(Ngày nh n bài: 28 /4 /2020 - Ngày duy 18 / 6 /2020)