Đánh giá dinh dưỡng và thực phẩm ở cộng đồng (tldt 0012) },{ tag 260 , title thông tin xuất bản , value 2020 },{ tag 650 , title tiêu đề bổ sung chủ đề thuật ngữ chủ đề ,

Tùy thuộc vào mục đích của một cuộc điều tra để xác định mục tiêu: + Nếu là để nắm tình hình dinh dưỡng và thực phẩm hiện tại chung để xây dựng một dự án cải thiện tình hình dinh dưỡng v

Tình trạng dinh dưỡng của một quần thể dân cư được thể hiện bằng tỉ lệ của các cá thể bị tác động bởi vấn đề dinh dưỡng Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ 0 đến 5 tuổi thường được coi là đại diện cho tình hình dinh dưỡng và thực phẩm của toàn bộ cộng đồng Đôi khi người ta cũng lấy tình trạng dinh dưỡng của phụ nữ tuổi sinh đẻ làm đại diện Các tỷ lệ này phản ánh tình trạng dinh dưỡng của toàn bộ quần thể dân cư ở cộng đồng đó, ta có thể sử dụng để so sánh với số liệu quốc gia hoặc cộng đồng khác

Tình trạng dinh dưỡng là kết quả của nhiều yếu tố như tình trạng an ninh thực phẩm hộ gia đình, thu nhập, điều kiện vệ sinh, môi trường, chăm sóc sức khỏe, công tác chăm sóc trẻ em, gánh năng công việc của bà mẹ, Ví dụ mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em được mô tả sơ đồ 1

15

Sơ đồ 1 Mô hình nguyên nhân gây suy dinh dưỡng [4]

16

II - CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH ĐÁNH GIÁ DINH DƯỠNG Ở CỘNG ĐỒNG

Đánh giá tình hình dinh dưỡng là quá trình thu thập và phân tích thông tin, số liệu về tình trạng dinh dưỡng và nhận định tình hình trên cơ sở các thông tin số liệu

đó Tình trạng dinh dưỡng của một cộng đồng, một địa phương cũng như trên phạm

vi cả nước là một trong các nguồn dẫn liệu rất quan trọng để xây dựng và đánh giá các dự án về sức khoẻ và phát triển kinh tế xã hội

Để có các nguồn số liệu tin cậy, đánh giá tình hình dinh dưỡng cần được tiến hành đúng phương pháp và theo một quy trình hợp lý Tiến hành đánh giá tình hình dinh dưỡng ở cộng đồng nên theo các bước chính sau:

- Tìm hiểu sơ bộ ban đầu dựa trên các tài liệu, báo cáo sẵn có trong và ngoài nước

để xác định những vấn đề thời sự cần triển khai nghiên cứu

- Xác định mục tiêu đánh giá một cách rõ ràng: mục tiêu chung và mục tiêu đặc

thù của từng cuộc điều tra Tùy thuộc vào mục đích của một cuộc điều tra để xác định mục tiêu:

+ Nếu là để nắm tình hình dinh dưỡng và thực phẩm hiện tại chung để xây dựng một dự án cải thiện tình hình dinh dưỡng và thực phẩm của cả quần dân cư thì mục tiêu của cuộc điều tra đó sẽ rất rộng, và cần thu thập rất nhiều loại thông tin

số liệu khác nhau

+ Nếu chỉ là để thu thập những thông tin số liệu cần thiết để xây dựng một chương trình đặc biệt thì mục tiêu điều tra sẽ đặc thù hơn và chỉ gồm thu thập một cách kỹ lưỡng một số thông tin số liệu nhất định

Có nhiều thông tin liên quan đến dinh dưỡng mà một cuộc điều tra cần thu thập

Để lựa chọn các thông tin cần thu thập, các mục tiêu điều tra phải được đề ra thật cụ thể

- Tổ chức nhóm đánh giá, phân công nhiệm vụ cụ thể

- Phân tích nguyên nhân vấn đề dinh dưỡng tại cộng đồng dự kiến sẽ điều tra Xác

định “vấn đề” dinh dưỡng nổi cộm hoặc quan trọng nhất và xây dựng mô hình nguyên nhân dựa trên tình hình cụ thể của địa phương đó Ví dụ Mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em (sơ đồ 2)

- Xác định rõ các chỉ tiêu cần nghiên cứu và lựa chọn các phương pháp đánh giá

hợp lý Đây là bước rất quan trọng và là cơ sở để xây dựng bộ câu hỏi/mẫu phiếu điều tra Nên sử dụng ma trận “Biến số - Chỉ tiêu – Số liệu cần thu thập - Phương pháp” dựa trên các biến trong mô hình nguyên nhân

- Thu thập số liệu trên cộng đồng

- Phân tích và giải trình số liệu

- Viết báo cáo Trình bày kết quả, kết luận và đưa ra các khuyến nghị cần thiết để

cải thiện tình trạng dinh dưỡng

17

III XÂY DỰNG MÔ HÌNH NGUYÊN NHÂN

Để hiểu rõ các vấn đề dinh dưỡng của một cộng đồng và đưa ra các can thiệp hợp lí, cần thiết phải xác định rõ các nguyên nhân của các vấn đề dinh dưỡng

Để đạt mục đích này, cần xây dựng “ mô hình nguyên nhân “ hay gọi là “Phác đồ phân tích” hoặc “Cây vấn đề” Đây là khâu quan trọng nhất, cho phép tìm hiểu các

cơ chế dẫn đến tình trạng thiếu dinh dưỡng ở cộng đồng hoặc của một nhóm đối tượng nào đó của cộng đồng Để xây dựng mô hình nguyên nhân, trước tiên cần phải xác định rõ nhóm đối tượng cần đánh giá Kế đến là xây dưng mô hình đơn giản về nguyên nhân

Mô hình nguyên nhân là một mô hình giả thiết, không được quá phức tạp nhưng rất cần thiết nhằm để nhìn nhận khái quát về dinh dưỡng, thực phẩm và các yếu tố quyết định ở địa phương đó; lựa chọn các biến số và chỉ tiêu cần thiết để thu thập; và hỡ trợ công tác xử lý phân tích và giải trình số liệu Gọi là giả thiết vì qua phân tích một số yếu tố sẽ được khẳng định, một số khác không khẳng định

Mô hình này cần được xây dựng dựa trên việc thiết lập một chuỗi các yếu tố

từ gần đến xa có ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng Hay nói cách khác, lập giả thiết tình trạng dinh dưỡng mà ta muốn tìm hiểu có khả năng phụ thuộc vào những yếu tố gì? Các nguyên nhân phải càng đặc thù càng tốt, tránh các từ quá chung chung (ví dụ “ nghèo”) Sau khi đã liệt kê hết nguyên nhân có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, tập thể mới tiến hành thảo luận để xếp loại theo thứ tự từ các nguyên nhân trực tiếp đến tiềm tàng và cơ bản, tức là từ gần đến xa

Tùy theo mục đích của cuộc điều tra mà chúng ta xây dựng một mô hình toàn diện nhiều nhánh hoặc chỉ tập trung vào một hay vài nhánh Các yếu tố liên quan được sắp xếp thành một chuỗi theo dây chuyền và ngừng ở một giới hạn thích hợp, dựa vào:

+ Phạm vi áp dụng của mô hình đánh giá (theo vùng địa lý, theo cấp có thẩm quyền)

+ Mục tiêu của phân tích: Ví dụ để xây dựng dự án hành động tạo nguồn thực phẩm là chính thì các phân tích và thu thập số liệu nên đi sâu hơn về hướng

18

cả các ngyuên nhân có thể dẫn đến suy dinh dưỡng mà chưa sắp xếp, ví dụ thu nhập thấp, thiếu ăn, thiếu đất canh tác, thiếu thực phẩm theo mùa vụ,v.v…

Dưới đây là ví dụ mô hình nguyên nhân về tình trạng dinh dưỡng trẻ em

Sơ đồ 2 Mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em[4]

19

Nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em đã được các tác giả trong và ngoài nước cũng

như các tổ chức quốc tế xác định là bao gồm thiếu đói hoặc ăn uống mất cân đối,

thực hành nuôi dưỡng không hợp lý, bệnh tật thường là các bệnh nhiễm trùng hoặc

là tổng hợp của hai hay nhiều yếu tố nói trên kết hợp với tình trạng kinh tế xã hội

thấp kém

III - LỰA CHỌN CÁC BIẾN SỐ VÀ CHỈ TIÊU

Các nguyên nhân ghi trong mỗi hộp trong sơ đồ sẽ trở thành một biến số mà

chúng ta có thể xác định bằng nhiều chỉ tiêu khác nhau Từ đó các số liệu về tình

trạng dinh dưỡng cần thu thập có thể được xác định dễ dàng Từ sơ đồ nguyên nhân

có thể nhận ra các biến số:

- Tình trạng dinh dưỡng Protein-năng lượng của trẻ em

- Tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng của trẻ

- Khẩu phần ăn của trẻ bú mẹ

- Bắt đầu bú mẹ

- Thời gian bú mẹ

- Các cách làm quen với thức ăn bổ sung

- Lượng thức ăn bổ sung

- Chất lượng thức ăn bổ sung

Từ các nguyên nhân suy dinh dưỡng nêu trên, ta xây dựng bảng các biến số và chỉ

tiêu theo mẫu sau đây:

Biến số Các chỉ tiêu Số liệu có thể thu

thập

Phương pháp TTSL

- Cân, Đo

- Câu hỏi

- hoặc lấy số liệu

ở nhà hộ sinh

20

Biến số Các chỉ tiêu Số liệu có thể thu

thập

Phương pháp TTSL

- % trẻ có năng lượng và protein

khẩu phần thấp dưới nhu cầu đề nghị theo tuổi

- Trung bình số lần bú mẹ /ngày

- % trẻ được bú sữa mẹ trong giờ

đầu sau sanh

- % trẻ được bú mẹ hoàn toàn

- Thời gian trung bình gửi con đi

xa

- Thời gian bình của mẹ dành để

chăm sóc con

- Năng lượng khẩu phần, protein và các vi chất trong thức

ăn bổ sung

- Khẩu phần bú

mẹ hàng ngày

- Thực hành chung của việc

- Câu hỏi,quan sát

- Câu hỏi, Thảo luận nhóm (FGD), Biểu đồ thời gian

IV- CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP SỐ LIỆU

Để tiến hành một cuộc điều tra dinh dưỡng có thể áp dụng nhiều phương

pháp khác nhau bao gồm phương pháp định lượng, định tính và quan sát Các

phương pháp này được sử dụng để thu thập thông tin số liệu khác nhau tùy theo

mục đích của cuộc điều tra Chúng không đối lập nhau mà có giá trị bổ trợ cho

nhau Chúng ta có thể sử dụng một phương pháp hoặc kết hợp hai hoặc nhiều

phương pháp trong một cuộc điều tra

4.1 Phương pháp định lượng

4.1.1 Định nghĩa:

Các phương pháp định lượng là điều tra thu thập các thông tin số liệu lượng

giá bằng các con số và có thể xử lý bằng phương pháp thống kê và dịch tễ học

21

Chúng mô tả chính xác tình hình Đây là phương pháp tuân theo một cách nghiêm ngặt các quy luật thống kê Chúng đo lường các mức độ biểu hiện, và trả lời các câu hỏi “bao nhiêu”, “ có thường xuyên xảy ra hay không”

Phương pháp định lượng cho những kết quả đại diện cho một quần dân cư được nghiên cứu, nghĩa là đối tượng được chọn một cách ngẫu nhiên dựa vào tính toán khoa học để các kết quả nghiên cứu đại diện cho cả quần dân cư đó

4.1.2 Sử dụng phương pháp định lượng:

Với một số loại số liệu định lượng, còn gọi là biến số định lượng, ví dụ các

số liệu nhân trắc, chỉ cần sử dụng phương pháp định lượng để xác định biểu hiện

và mức độ suy dinh dưỡng, mà không cần sử dụng thêm phương pháp định tính Với các loại số liệu, ví dụ điều kiện kinh tế xã hội, thì số liệu định lượng có thể được coi là số liệu định tính hay biến số định tính, ví dụ tỷ lệ các hộ khá giàu, trung bình và nghèo

Các thông tin số liệu trong phương pháp định lượng được thu thập dựa vào

bộ câu hỏi với các câu hỏi đóng Việc thu thập các thông tin số liệu qua bộ câu hỏi cần phải chuẩn bị hết sức kỹ càng cẩn thận theo từng bước

Điều tra định lượng thường kéo dài và tốn kém

4.2 Phương pháp định tính

4.2.1 Định nghĩa:

Phương pháp định tính thu thập số liệu dinh dưỡng do các nhà xã hội và nhân học xây dựng nhằm nghiên cứu tìm hiểu các thói quen, tập quán và hành vi của một cá thể hoặc một nhóm cá thể, và các diễn biến qúa trình của một tổ chức

xã hội nào đó Phương pháp này cũng được sử dụng trong lĩnh vực y tế và dinh dưỡng để đánh giá một số khía cạnh đặc biệt Phương pháp định tính không nhầm thu thập các số liệu cụ thể bằng số, mà cung cấp cho ta những thông tin sâu để lý giải tình hình, thường thì đó là các ý kiến, tính ngưỡng, niềm tin và hành vi của con người

Đây là phương pháp chủ quan, vì việc giải trình thông tin phụ thuộc vào người điều tra

4.2.2 Sử dụng:

Trong các cuộc điều tra, phương pháp định tính được dùng bổ trợ cho phương pháp định lượng, để giải thích và hiểu rõ các lý do của sự kiện hoặc của số liệu thu được

22

Trong bước chuẩn bị cuộc điều tra định lượng Ví dụ thu thập các ý kiến của nhân dân về các vấn đề dinh dưỡng chính ở một địa phương nào đó để xây dựng mô hình nguyên nhân và bộ câu hỏi cho định lượng điều tra về sau

Đây là phương pháp mới, người điều tra cần có kỹ năng để áp dụng cho đúng phương pháp, tránh áp dụng sai và tránh giải trình thông tin lệch lạc, thu thập

và phân tích thông tin cẩn thận, không vội vàng và không nên khẳng định một cách phiến diện

4.2.3 Các phương pháp nghiên cứu định tính:

Một số ví dụ về phương pháp hiện đang được sử dụng trong lĩnh vực thực phẩm và dinh dưỡng:

+ Thảo luận nhóm có trọng tâm (Focus Group Disscusion)

+ Phỏng vấn các đầu mối thông tin ( Key Informant Interview) hoặc phỏng vấn sâu các cá thể (Individual indepth interview)

+ Xây dựng lịch thời vụ ( Seasonal calendar)

+ Biểu đồ phân bố công việc hàng ngày ( Daily Activity Chart)

+ Xếp loại giàu nghèo ( Wealth Ranking)

+ Đi bộ cắt ngang và phỏng vấn (Transects)

+ Vẽ bản đồ (Mapping)

4.2.3.1 Phương pháp thảo luận nhóm có trọng tâm

Đây là phương pháp thu thập thông tin từ một nhóm đối tượng đồng nhất, thường là từ 8 đến 12 người cùng quan tâm đến một vấn đề nào đó, trong đó các đối tượng được gợi ý và khuyến khích tham gia thảo luận một cách tự do thoải mái

Cách chọn đối tượng:

- Đối tượng tham gia nên thuần nhất (tuổi, giới, điều kiện kinh tế xã hội ), liên quan tới chủ đề cuộc điều tra

+ Cùng quan tâm đến vấn đề sắp đưa ra thảo luận

+ Cùng hoàn cảnh kinh tế xã hội (KTXH), cùng nghề nghiệp

+ Cùng giới, tuổi xấp xỉ nhau, cùng có gia đình / có con dưới 3 tuổi (Hoặc cùng chưa có gia đình, chưa có con)

+ Không đối lập nhau về tôn giáo, văn hóa xã hội

- Cần tiếp xúc đối tượng trước, giải thích lý do để mời họ tham gia một cách tự nguyện Tuy vậy, không nên nói trước chủ đề cụ thể Ví dụ: Khi thảo luận về thực hành nuôi dưỡng trẻ em, chúng ta chọn các đối tượng là các bà mẹ cùng có con nhỏ < 5 tuổi, cùng nghề nghiệp và cùng tôn giáo, cùng dân tộc, điều kiện KTXH tương tự nhau

23

- Người dẫn chuyện (nghiên cứu viên) là người mở đầu, dẫn dắt cuộc thảo luận, đưa các câu hỏi hợp lý, động viên mọi người hào hứng việc trao đổi thảo luận từng chủ đề, không có thái độ áp đặt

- Người quan sát ghi chép lại toàn bộ nội dung thảo luận, ghi cả các biểu hiện thái

độ, động tác khi các đối tượng nói lên ý kiến của họ Khi ghi chép cố gắng dùng từ địa phương Trong trường hợp cho phép, có thể dùng máy ghi âm hỗ trợ (ghi biên bản)

- Mọi người tham gia thảo luận bình đẳng, có ý kiến riêng của mình, không để ý kiến người này lấn át người khác hoặc có đối tượng chỉ thụ động ngồi nghe không

có ý kiến gì

- Mỗi cuộc thảo luận đều có mở đầu và kết thúc, có ghi biên bản Mỗi cuộc thảo luận thường kéo dài từ (2-3 tiếng lá tối đa Sau khi kết thúc, người ghi biên bản và người dẫn chuyện cần cùng nhau tóm tắt và hệ thống các điểm chính để làm rõ các chủ đề cần quan tâm và rút kinh nghiệm cho lần khác (nếu có)

- Phải chuẩn bị trước bộ câu hỏi hướng dẫn thảo luận Trong khi xây dựng bản hướng dẫn thảo luận nhóm trong đánh giá tình hình dinh dưỡng và thực phẩm của cộng đồng, cần chú ý các chủ đề sau đây:

o Ăn uống của phụ nữ có thai và bà mẹ cho con bú

o Các căn thẳng về thời tiết, khí hậu, thực phẩm, giá cả

o Các vấn đề khó khăn của chị em ở địa phương

o Các bệnh thường gặp, kể cả những thiếu hụt dinh dưỡng mà cộng đồng tự cảm cảm nhận thấy

Cần chọn nơi thảo luận thích hợp: Yên tĩnh, ấm cúng, mát mẽ, không khí vui vẽ thoải mái, không bị ai cản trở…

4.2.3.2 Phỏng vấn sâu cá thể và các đầu mối thông tin

Một số cá thể được gọi là “nguồn chỉ điểm thông tin” trong địa phương hiểu biết kỹ về các chủ đề có liên quan do cương vị, địa vị công tác, vai trò xã hội: cán

bộ y tế, lãnh đạo xã, giáo viên, cán bộ phụ nữ… hoặc các nhà sư, cha xứ… Chúng

ta có thể tiến hành phỏng vấn riêng các đối tượng này trong vòng 1-2 giờ để thu thập thông tin cần thiết

Đối tượng phỏng vấn sâu cá nhân khác thường là các phụ nữ có thai, các bà

mẹ cho con bú, các hộ gia đình nghèo khó v.v…

Phải chuẩn bị kỹ lưỡng bản hướng dẫn phỏng vấn sâu và thử nghiệm trước khi thực hiện

Phỏng vấn nơi yên tĩnh thoải mái

Người phỏng vấn phải có kinh nghiệm, chan hòa, biết phá vỡ yên lặng và khuyến khích trả lời, nếu được đối tượng cho phép, có thể dùng máy ghi âm

24

4.2.3.3 Xây dựng lịch thời vụ

Đây là lịch gồm các mùa vụ trong sản xuất nông nghiệp, khả năng có sẵn nguồn thực phẩm, biến động giá cả thực phẩm, chi phí, bệnh tật, nhu cầu việc làm,…trong năm, giúp ta nhanh chóng hiểu và xác định được các khó khăn trở ngại trong đời sống và các căng thẳng về dinh dưỡng thực phẩm ở 1 cộng đồng

Lịch có thể được xây dựng trên bảng, trên giấy khổ to, hoặc thậm chí trên sân, với sự tham gia của 6-8 đối tượng thuần nhất Các nội dung thảo luận được đánh dấu, vẽ, hoặc viết trên một bảng Đây là một công cụ giúp cho người dân tự làm rõ các vấn đề dinh dưỡng và thực phẩm, cũng như tự đánh giá gánh nặng công việc, xác định các vấn đề khó khăn tồn tại và các cách giải quyết ở địa phương mình

4.2.3.4 Biểu đồ phân bố công việc hằng ngày (cách xây dựng thời gian biểu làm việc trong một khoảng thời gian nhất định)

Cần một người dẫn đề, nêu lên các chủ đề khác nhau để các đối tượng tham gia thảo luận rồi thống nhất Có thể có một người ghi chép hoặc nhờ các đối tượng đánh dấu trên lịch ( xem ví dụ ở phần phụ lục)

Có thể xây dựng thời gian biểu hoạt động khác nhau cho từng giới, nghề nghiệp, nhóm tuổi, và theo từng thời gian trong năm Đây là một phương pháp hoàn toàn do các đối tượng tham gia tiến hành với sự gợi ý hướng dẫn thảo luận của cán

bộ điều tra Số đối tượng cũng từ 6-8 người đồng nhất Có thể xây dựng thời gian biểu trên bảng, giấy to, trên sàn nhà, trên sân tùy theo hòan cảnh Các đối tượng tự viết, vẽ, đánh dấu, hoặc dùng các viên sỏi (nếu không biết chữ) để thể hiện thời gian

và mức độ nặng nhọc của công việc mình làm

Trong một cuộc điều tra dinh dưỡng, người ta thường áp dụng phương pháp này cho các bà mẹ có con nhỏ hoặc phụ nữ lớn tuổi (35-50) và nam nông dân, công nhân Với các bà mẹ có con nhỏ, chủ yếu là tìm hiểu gánh nặng công việc, thời gian phải làm việc ngòai đồng/trên rừng kết quả là có thể biết được thời gian họ gần gũi chăm sóc và cho con cái họ ăn uống (xem ví dụ ở phần phụ lục)

4.2.3.5 Các phương pháp định tính khác

Ngoài các phương pháp trên, còn có một số phương pháp khác có sự tham gia của cộng đồng như sau:

- Xếp loại (Ranking): Đối tượng được yêu cầu xếp loại giàu, nghèo Đây là

phương pháp nhằm tìm ra các chỉ tiêu xác minh độ chính xác của các cách phân loại đói nghèo Cũng có thể yêu cầu đối tượng xếp loại các vấn đề cần ưu tiên giải quyết trong phát triển; hoặc xếp loại nhu cầu và các vấn đề theo thứ tự

Các vấn đề khó khăn từ nghiêm trọng nhất đến nhì, ba… mà cộng đồng đang vấp phải, các giải pháp từ ưu tiên nhất đến nhì, ba…