Vai trò của ODA đối với cơ sở hạ tầng nông thôn ở Việt Nam

Tài liệu tham khảo kinh tế đầu tư: Vai trò của ODA đối với cơ sở hạ tầng nông thôn ở Việt Nam

Chương I:

Vai trò của ODA đối với cơ sở hạ tầng nông thôn ở Việt Nam

1.1 Lý luận chung về nguồn vốn ODA

1.1.1 Khái niệm ODA

Tháng 7/1944, trước tình hình Đại chiến thế giới II sắp kết thúc, 44 nước đã tham gia hội nghị tài chính quốc tế tại Bretton Wood (Mỹ) thành lập ra Quỹ tièn tệ quốc tế IFM và Ngân hàng tái thiết và phát triển IBRD IBRD chính thức đi vào hoạt động ngày 25/6/1946, còn IFM chính thức đi vào hoạt động tháng 3/1947 Sau chiến tranh kết thúc (1945), các nước Châu Âu, Châu Á đều bị chiến tranh tàn phá Riêng nước Mỹ ít bị thiết hại, thậm chí còn phất lên nhờ chiến tranh GNP năm 1945 của Mỹ là 213,5 tỷ USD, bằng khoảng 48% tổng GNP của thế giới, tăng gần 2 lần so với 125,8 tỷ USD năm 1942 Để giúp đỡ các đồng minh Tây Âu khôi phục kinh tế, phát huy ảnh hưởng chính trị, đồng thời ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, Mỹ đã triển khai “Kế hoạch Marsahall” thông qua ngân hàng thế giới, chủ yếu la IBRD Thông qua kế hoạch này, Mỹ đã thực hiện tài trợ vốn ồ ạt, được ví là “Trận mưa dollar” khổng lồ chi Tây Âu với tên gọi là khoản “Hỗ trợ phát triển chính thức – ODA” Trong ODA có 2 phần: Một phần viện trợ không hoàn lại và một phần cho vay ưu đãi, lãi suất thấp, thời gian vay dài

Từ giữa những năm 1960 trở đi, cùng với sự hồi phục của các nền kinh tế Tây Âu, ODA được coi là khoản tài trợ của các nước phát triển (OECD) cho các nước đang và chậm phát triển Đối với các khoản ODA của WB thì từ những năm 1990 có sự phối hợp cùng với các khoản tài trợ của IMF cho các nước để hỗ trợ cho các chương trình phát triển của các nước đang và chậm phát triển

Theo định nghĩa của quy chế quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức ( Ban hành kèm theo nghị định 17/CP ngày 4/5/2001 của

Chính Phủ) H ỗ trợ phát triển chính thức, gọi tắt là ODA (Official Development Assistance) là sự hợp tác phát triển giữa nước CHXHCN Việt Nam với một hoặc nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế, bao gồm các hình thức chủ yếu sau đây: Hỗ trợ cán cân thanh toán, hỗ trợ theo chương trình,

hỗ trợ kỹ thuật, hỗ trợ theo dự án

1.1.2 Đặc điểm của ODA

ODA cũng là một khoản vay song nó hoàn toàn không giống với các khoản vay thông thường khác bởi các đặc trưng sau:

1.1.2.1 ODA có tính ưu đãi

Đây là một đặc trưng quan trọng của ODA giúp nó phân biệt

rõ nét với các nguồn vốn khác Sự ưu đãi của ODA được thể hiện:

- Ưu đãi về thời gian cho vay: ODA có thời gian cho vay dài, thời gian ân hạn lâu Thông thường thời gian cho vay của ODA là từ 30-40 năm, thời gian ân hạn là từ 5-10 năm Điều này làm giảm áp lực trả nợ của khoản viện trợ

- Ưu đãi về nguồn vốn: Trong cơ cấu của ODA thường có một phần

là viện trợ không hoàn lại, phía nhận tài trợ không có nghĩa vụ phải trả nợ đối với khoản này Đây là một ưu đãi lớn cho các nước trong việc nhận các khoản viện trợ này

- Ưu đãi về lãi suất vay nợ: so với các khoản tín dụng thương mại thông thường khác thì lãi suất viện trợ ODA thấp hơn nhiều, thường từ 0-3%/năm

Điều kiện ưu đãi của ODA phụ thuộc vào thu nhập bình quân đầu người (GDP/đầu người) và mục tiêu sử dụng vốn ODA của các nước.Cụ thể:

- Tổng sản phẩm quốc nội bình quân đầu người càng thấp thì mức ưu đãi càng cao Nghĩa là tỷ lệ viện trợ không hoàn lại trong cơ cấu ODA càng lớn, lãi suất càng thấp, thời hạn ưu đãi càng cao Khi các nước nhận viện

trợ đạt tới một trình độ phát triển nhất định qua ngưỡng đói nghèo thì sự ưu đãi cũng giảm dần.

- Thông thường các nước, các tổ chức cung cấp ODA có những chính sách và ưu tiên riêng của họ, tập trung vào một số lĩnh vực nhất định

mà họ quan tâm Mặt khác, đối tượng ưu tiên trong việc cung cấp ODA cũng có sự thay đổi theo từng thời kỳ nhất định Nếu mục tiêu sử dụng ODA của các nước nhận phù hợp với các nhà tài trợ thì việc nhận được các khoản ODA với mức ưu đãi cao là rất dễ dàng

1.1.2.2 ODA mang tính ràng buộc

Có thể khẳng định rằng không bao giờ có sự cho không hoàn toàn, cho bao giờ đi kèm với nhận Đối với các nước tài trợ việc cung cấp ODA

có thể vì mục tiêu kinh tế hoặc chính trị hoặc các mục tiêu khác Điều này dẫn tới sự ràng buộc của ODA Sự ràng buộc này có thể là về mục đích sử dụng, địa điểm chỉ tiêu, hoặc nơi mua hàng hoá…

Các nước viện trợ khi cung cấp ODA thường xuất khẩu được hàng hoá và dịch vụ vào nước nhận viện trợ Có những nước yêu cầu 50% viện trợ phải dùng để mua hàng hoá và dịch vụ của họ như Bỉ, Đức và Đan Mạch, thậm chí tỷ lệ này còn đạt tới 65% như trong trường hợp Canada Nhìn chung DAC yêu cầu khoảng khoảng 22% viện trợ phải dùng để mua hàng hoá, dịch vụ của bên cung cấp Tuy nhiên, đối với các nước đang phát triển đang thiếu vốn thì ODA vô cùng quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng bền vững và xoá đói giảm nghèo còn đối với các nước tài trợ thì qua ODA

họ có thể mở rộng thị trường, tăng cơ hội đầu tư, tiêu thụ sản phẩm Từ đó các nước tài trợ nâng cao vị thế chính trị của các nước tài trợ và ảnh hưởng của mình tại khu vực và các nước tiếp nhận ODA

1.1.2.3 ODA có khả năng gây nợ

Cần nhận thức rằng ODA có mức ưu đãi nhưng không phải vì vậy

mà nó không mang gánh nặng nợ nần cho mai sau mà nó thường được xuất hiện sau thời gian dài Vấn đề khó khăn là ở chỗ ODA không được đầu tư

trực tiếp cho sản xuất mà là phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, phát triển y tế, văn hoá, giáo dục,là những lĩnh vực phi sản xuất vật chất nên hiệu quả nó mang lại là gián tiếp, có tính chất hỗ trợ cho các ngành sản xuất trong nước Trong khi đó số nợ nần của ODA thì lại tồn tại và trực tiếp thêm vào gánh nặng nợ nần của các nước tiếp nhận Vì vậy việc phối hợp

sử dụng ODA với các nguồn vốn khác là cực kỳ quan trọng nhằm tăng cường khả năng trả nợ, đồng thời vẫn đảm bảo phát triển kinh tế, xã hội

1.1.3 Phân loại ODA

Có nhiều cách phân loại ODA

1.1.3.1Căn cứ vào tính chất tài trợ :

- Viện trợ không hoàn lại: Người nhận không có nghĩa vụ phải hoàn trả

- Tài trợ có hoàn lại: Là các khoản cho vay ưu đãi Thường người ta phải tính được mức độ không hoàn lại (hoặc thành tố ưu đãi) lớn hơn 25% vốn vay mới coi là ODA ưu đãi

- Tài trợ hỗn hợp: Gồm một phần viện trợ không hoàn lại và một phần cho vay (có thể có ưu đãi hoặc không ưu đãi), nhưng tổng các thành

tố ưu đãi phải trên 25%

1.1.3.2 Căn cứ vào mục đích sử dụng:

- Hỗ trợ cơ bản: Là các khoản ODA dành cho việc thực hiện nhiệm

vụ chính của các chương trình, dự án đầu tư xây các cơ sở hạ tầng kinh tế -

xã hội và bảo vệ môi trường.Thưòng là các khoản vay ưu đãi

- Hỗ trợ kỹ thuật: Là khoản tài trợ dành cho chuyển giao tri thức, chuyển giao công nghệ, phát triển năng lực, phát triển thể chế, nghiên cứu tiền đầu tư các chương trình, dự án, phát triển nguông nhân lực Mục đích của viện trợ kỹ thuật là giúp các cơ quan quản lý Nhà nước của các nước nhận vốn nâng cao năng lực quản lý của mình, bao gồm cả năng lức sử dụng viện trợ tài chính Về mặt kinh tế, hình thức này không có đầy đủ các

yếu tố của hoạt động đầu tư và do vậy thường là các khoản viện trợ không hoàn lại( thường chiếm từ 20-30% tổng vốn ODA)

1.1.3.3 Căn cứ vào các điều kiện để được nhận tài trợ:

- ODA không ràng buộc: Bên nhận ODA sẽ được sử dụng mà không

bị ràng buộc bởi nguồn sử dụng hay mục đích sử dụng

- ODA có ràng buộc: Trong quá trình sử dụng, bên nhận ODA bị ràng buộc bởi những yếu tố như

Thứ nhất: Ràng buộc vào nguồn sử dụng: Có nghĩa là khi dùng ODA

để mua sắm hàng hoá hay thiết bị, dịch vụ, thì việc mua sắm đó sẽ chỉ giới hạn trong một số công ty của nước tài trợ (đối với viện trợ song phương) hoặc các công ty các nước thành viên (đối viện trợ đa phương)

Thứ hai: Ràng buộc vào mục đích sử dụng: chỉ được sử dụng ODA vào một số lĩnh vực nhất định, hoặc một số dự án cụ thể

- ODA hỗn hợp: Một phần có những ràng buộc, một phần không có ràng buộc

1.1.3.4 Căn cứ vào hình thức thực hiện các khoản tài trợ:

- ODA hỗ trợ dự án: Là hình thưc chủ yếu của ODA, nghĩa là ODA

sẽ được xác định cho các dự án cụ thể Có thể là hỗ trợ cơ bản, hỗ trợ kỹ thuật, viện trợ không hoàn lại hay cho vay ưu đãi

- ODA hỗ trợ phi dự án: Không gắn với dự án đầu tư cụ thể mà gồm

có

Thứ nhất: Hỗ trợ cán cân thanh toán: có thể là hỗ trợ tài chính trực tiếp (chuyển giao tiền tệ) hoặc hỗ trợ hàng hoá, hỗ trợ nhập khẩu Ngoại tệ, hàng hoá được chuyển vào các nước có thể để hỗ trợ ngân sách

Thứ hai: Hỗ trợ trả nợ: Các nước đang phát triển thường có số

nợ lớn, mà khả năng trả nợ là kém Khoản này sẽ giúp các nước trả bớt một phân nợ nần để có thể tiếp tục được vay thêm, hoặc giảm gánh nặng nợ nần, giảm sức ép đối với nền kinh tế

- ODA hỗ trợ chương trình: Là khoản ODA dành cho một mục đích tổng quát nào đó trong một khoảng thời gian xác định Thường là gắn với nhiều dự án chi tiết cụ thể trong một chương trình tổng thể Hình thức này đặc biệt được chú ý từ những năm 1990 và được áp dụng với các quốc gia

đã sử dụng ODA có hiệu quả

1.1.3.5 Căn cứ vào người cung cấp tài trợ:

- ODA song phương: Là ODA của một chính phủ tài trợ trực tiếp cho một Chính phủ khác

- ODA đa phương: Là ODA của nhiều chính phủ cùng đồng tài trợ cho một Chính phủ Thường có ODA đa phương toàn cầu và ODA đa phương khu vực

- ODA của các tổ chức phi Chính Phủ (NGO): Như hội chữ thập đỏ quốc tế, Trăng lưỡi liềm, Tổ chức Hoà Bình xanh, Tổ chức SIDA của Thuỷ Điển…

1.1.4 Tác dụng của ODA

1.1.4.1 Đối với các Nhà tài trợ

Mặc dù xuất phát từ những mục tiêu giúp đỡ các nước nghèo trên thế giới cùng phát triển, giảm bớt khoảng cách giàu nghèo đang là một khuyết tật cố hữu của nền kinh tế thị trường hiện nay Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ thì ODA cũng đem lại rất nhiều lợi ích cho các nước cung cấp Những lợi ích ở đây vừa mang tính kinh tế vừa mang tính chính trị:

Về kinh tế: Có những nước yêu cầu 50% viện trợ phải dùng để mua hàng hoá và dịch vụ của họ như Bỉ, Đức và Đan Mạch, thậm chí tỷ lệ này còn đạt tới 65% như trong trường hợp Canada Nhìn chung DAC yêu cầu khoảng khoảng 22% viện trợ phải dùng để mua hàng hoá, dịch vụ của bên cung cấp Bằng cách này, tiền lại quay về nơi xuất phát của nó mà vẫn đem lại lợi ích cho người chủ sở hữu vốn Cũng cần phải chú ý rằng, trong những hàng hoá mà các nước bán được thì nhiều loại hàng hoá là hàng hoá

dư thừa, khó tiêu thụ Một số nước đòi bên nhận ODA phải mở cửa thị

trường, cung cấp các vật tư chiến lược cho họ, dành cho họ những điều kiện thuận lợi cho họ trong quan hệ kinh tế Xét đến cùng thì sự tăng trưởng, phát triển của các nước đang phát triển cũng sẽ đem lại những lợi ích cho các nước phát triển Ở đây những lợi ích kinh tế kết hợp với tinh thần nhân đạo tính cộng đồng rất chặt chẽ.

Về chính trị: Các nước cung cấo sử dụng ODA như một công cụ chính trị Qua đó xác định và tăng cường ảnh hưởng của họ tại các nước và khu vực nhận ODA Nhìn chung các nước cấp ODA sẽ hướng các nước nhận phải thay đổi chính sách phát triển cho phù hợp với lợi ích của nhà tài trợ như đề cao vai trò của kinh tế tư nhân mở rộng vấn đề nhân quyền thậm chí phải tiếp nhận tư tưởng lối sống của nước tài trợ Những phân tích ở trên cho thấy giá trị tiềm ẩn đối với bên cung cấp là rất lớn, điều này giải thích tại sao mà các nước lại sẵn sàng cung cấp ODA cho các nước nghèo

1.1.4.2 Đối với các nước tiếp nhận

ODA là nguồn vốn quan trọng giúp các nước phát triển kinh tế, tăng cường phúc lợi xã hội Các nước đang phát triển là những nước đang thiếu vốn Do vậy, ODA đối với họ là vô cùng quý giá Hơn nữa nguồn vốn này

có những ưu điểm của nó như cho không, cho vay lãi suất thấp, thời gian dài… Vì thế, giá trị của nó càng cao Ở các nước nhận, ODA được sử dụng rất nhiều cho giáo dục, y tế và dân số (14,12%), sau đó là vận tải, năng lượng (13,79%), nông nghiệp…Đây là những lĩnh vực cần thiết cho kinh tế

xã hội, có vai trò rất lớn trong sự phát triển của một quốc gia, đòi hỏi lượng vốn đầu tư lớn, song lợi nhuận trước mắt là thấp, chậm thu hồi vốn… Vì thế, vai trò của ODA trong việc phát triển các lĩnh vực này là rất quan trọng

Mặt khác, cùng với vốn, nhiều khi ODA ở dưới dạng hàng hoá, sản phẩm, do vậy các nước nhận ODA cũng nhận được công nghệ, ký thuật Ngoài ra, việc sử dụng ODA còn phải tuân theo những quy định ràng buộc của bên cung cấp là các nước phát triển nên bên nhận cũng tiếp thu được

kinh nghiệm quản lý, nõng cao hiệu quả kinh tế núi chung Thực tế cho thấy, ngay cả Hàn Quốc và Nhật Bản khi mới bắt đầu phỏt triển kinh tế cũng phải dựa một phần vào ODA để phục hồi sau chiến tranh.

1.2 Tỏc động của ngành cơ sở hạ tầng nụng thụn đối với sự phỏt

triển kinh tế - xó hội của Viờt Nam

Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn có ý nghĩa hết sức quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội của đất nớc nói chung, của từng vùng, từng địa ph-

ơng và của các đơn vị kinh tế cơ sở nói riêng Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn là yếu tố không thể thiếu để phát triển đất nớc, vùng ngành, các đơn vị kinh tế cơ sở, nhằm tổ chức phân bổ và sử dụng nguồn lực tự nhiên, kinh tế, xã hội ở nông thôn một cách hợp lý và hữu hiệu

ở nớc ta, kết cấu hạ tầng nh hệ thống đờng giao thông, bến cảng, hệ thống thông tin liên lạc còn lạc hậu, kém phát triển (mật độ đờng giao thông/ km bằng 1% so với mức trung bình của thế giới; tốc độ truyền thông của cả nớc chậm hơn thế giới 30 lần) Hệ thống giao thông kém phát triển làm cho các địa phơng, các vùng bị chia cắt, tách biệt nhau, do đó làm cho nhiều tiềm năng của các địa phơng không thể đợc khai thác, các địa phơng không thể chuyên môn hoá sản xuất để phát huy thế mạnh

Thấy rõ tầm quan trọng của phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, Chính phủ Việt Nam và các nhà tài trợ đã dành sự u tiên lớn cho phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn ở Việt Nam nh một đòn bẩy thúc đẩy tăng trởng kinh tế và giảm đói nghèo Các nhà tài trợ quốc tế cho rằng tăng trởng kinh tế là một biện pháp hiệu quả nhất để xoá đói giảm nghèo và kích thích việc cung cấp các dịch vụ xã hội Chiến lợc của các nhà tài trợ trong lĩnh vực nông thôn là

sử dụng việc phát triển cơ sở hạ tầng nhỏ là những biện pháp để thúc đẩy tăng trởng và đảm bảo rằng là việc tăng trởng này sẽ đợc trải rộng trên phạm

vi cả nớc

Các nghiên cứu đã cho thấy rằng các khu vực có cơ sở hạ tầng nông thôn yếu kém thì có mức độ sản xuất nông nghiệp thấp và tỷ lệ đói nghèo cao Nghiên cứu nhận thấy rằng:

 Ngời dân sinh sống ở khu vực có thể tiếp cận với đờng giao thông

có thể đi lại đợc quanh năm có mức chi tiêu đầu ngời trung bình cao hơn 26% so với những ngời không đợc tiếp cận đờng giao thông

 Những xã nằm cách đờng giao thông 3 km cho thấy cứ cách đờng giao thông 1 km thì bị giảm sản lợng nông nghiệp là 400kg/ha

 Sản lợng nông nghiệp bị giảm 26 kg/ha cho mỗi tháng mà đờng giao thông không thể đi lại đợc

 Có sự cách biệt lớn về mức độ thu nhập giữa các khu vực có thuỷ lợi và không có thuỷ lợi

 Nớc không đảm bảo vệ sinh có liên quan đến 25% số ca tử vong của trẻ sơ sinh và nhu cầu cần thiết đi lấy nớc từ những nguồn nớc

ở xa là nguyên nhân chính dẫn đến học sinh bỏ học đặc biệt là học sinh nữ

(Nguồn: Dự án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn - Ban quản lý các dự

án nông nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn)

Vì vậy, xây dựng cơ sở hạ tâng nông thôn cho ngời nghèo là một biện pháp hiệu quả nhất để xoá đói giảm nghèo, nâng cao chất lợng cuộc sống Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn thúc đẩy sự phát triển của khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp, tạo nhiều cơ hội kinh tế cho tất cả ngời dân địa phơng, trong đó có ngời nghèo Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn hỗ trợ cho việc thành lập các đơn vị sản xuất kinh doanh nhỏ, tạo công ăn việc làm và thu nhập cho ngời nghèo, tạo điều kiện cho ngời dân địa phơng vào những hoạt động chính trị, kết nối ngời dân với chợ, thúc đẩy sự tham gia đóng góp của toàn xã hội và hạn chế tính dễ tổn thơng do rủi ro và tác động bên ngoài

Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn còn mang đến những lợi ích tích cực khác nh thu hút nhiều giáo viên, cán bộ y tế giỏi và tạo điều kiện cho việc huy động các nguồn lực một cách dễ dàng hơn Phát triển đờng giao thông nông thôn làm giảm chi phí vận chuyển đầu vào và đầu ra của nông nghiệp dẫn tới tăng diện tích, năng suất và sản lợng Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn cũng có tác động đáng kể đến giáo dục và sức khoẻ của ngời nghèo:

 Đờng giao thông nông thôn tạo điều kiện thuận lợi cho việc đi tới trờng và bệnh viện;

 Nớc sạch làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong về tiêu chảy;

 Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn giúp tiết kiệm thời gian cho các

hộ gia đình;

 Dễ dàng tiếp cận với năng lợng và nớc sạch sẽ góp phần tiết kiệm thời gian, do đó sẽ có nhiều thời gian hơn cho sản xuất, tái sản xuất, học tập và giải trí;

 Điện cung cấp ánh sáng vào buổi tối phục vụ việc học hành và tiếp cận các phơng tiện thông tin Việc cung cấp điện cũng góp phần vào việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, ngăn chặn việc tàn phá thiên nhiên và chặt phá rừng

Phần lớn dân c đã tiếp cận với dịch vụ cơ sở hạ tầng nông thôn, bao gồm nớc sạch và điện nhng vẫn còn những xã nghèo cha có dịch vụ cơ bản này đặc biệt là khu vực miền núi vùng sâu vùng xa ở những khu vực nghèo, cơ sở hạ tầng nông thôn còn thiếu thốn: thiếu đờng giao thông nông thôn liên xã, các công trình thuỷ lợi bị xuống cấp nghiêm trọng, thiếu nớc sạch và các dịch vụ công cộng Nhu cầu điện lới hoá vẫn đang là vấn đề đáng quan tâm: mặc dù 76,8% dân c đợc cung cấp điện nhng chỉ có 58% số hộ đợc kết nối

Nh vậy, phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn không chỉ là “điện, đờng, trờng, trạm” mà còn thêm nhiều yếu tố khác nữa nh thuỷ lợi, nguồn nớc và cấp nớc sinh hoạt nông thôn, thông tin liên lạc, các công trình công cộng

gồm nhà kho, chợ, bến bãi đỗ xe, khu xử lý rác thải Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn tốt sẽ góp phần phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, làm cho dân giàu nớc mạnh, giữ gìn và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trờng

1.3 Vai trũ của ODA đối với sự phỏt triển của nụng nghiệp Việt Nam

Xuất phỏt từ một nước nụng nghiệp, Việt Nam phỏt triển chủ yếu vẫn dựa phần lớn vào ngành nụng nghiệp, thiết nghĩ để phỏt triển kinh

tế xó hội của đất nước phải bắt đầu từ việc đầu tư cho nụng nghiệp và phỏt triển nụng thụn Phỏt triển kinh tế nụng nghiệp cú vai trũ đặc biệt quan trọng đối với chương trỡnh phỏt triển kinh tế - xó hội ở Việt Nam Tuy nhiờn, cũng như cỏc nước đang và chậm phỏt triển khỏc nhu cầu về vốn để đầu tư phỏt triển là lớn nhưng nguồn vốn thỡ cú hạn Vỡ thế, ODA chớnh là nguồn vốn đầu tư cần thiết để giỳp cho cỏc nước đang phỏt triển núi chung

và Việt Nam núi riờng thực hiện cụng nghiệp hoỏ - hiện đại hoỏ nụng nghiệp và nụng thụn, chuyển giao cụng nghệ mới, kinh nghiệm quản lý tiờn tiến, hỗ trợ cụng cuộc chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nụng nghiệp và nụng thụn theo hướng phỏ thế độc canh cõy lỳa, đa dạng hoỏ cỏc sản phẩm nụng sản theo yờu cầu của thị trường gúp phần cú hiệu quả vào thành tựu phỏt triển nụng nghiệp nụng thụn của đất nước nhằm làm giảm bớt khoảng cỏch phỏt triển giữa cỏc quốc gia

Vốn ODA là một nguồn lực cú ý nghĩa quan trọng trong phỏt triển nụng nghiệp, nụng thụn giỳp Chớnh phủ tập trung đầu tư vào xõy dựng cỏc cơ sở hạ tầng nụng thụn quan trọng như cỏc tuyến đường giao thụng nụng thụn, đường liờn huyện, liờn xó, liờn thụn tạo tiền đề phỏt triển kinh

tế, trao đổi hàng hoỏ nõng cao đời sống cỏc hộ dõn nghốo ở vựng sõu vựng

xa ODA được Chớnh phủ ưu tiờn đầu tư xõy dựng cỏc cụng trỡnh thuỷ lợi quan trọng, nõng cấp hệ thống đờ điều, xõy hồ, đập giỳp bà con nụng dõn chủ động tưới tiờu, thoỏt lũ tăng năng suất lao động, nõng cao đời sống nhõn dõn

ODA cũng là nguồn vốn ưu đãi đặc biệt quan trọng giúp Chính phủ đầu tư trang bị khoa học công nghệ mới, tạo đà phát triển mạnh cho nông nghiệp và nông thôn Việt Nam.

ODA là nguồn vốn đầu tư quan trọng cần thiết giúp Chính phủ đầu tư vào hỗ trợ công tác khuyến nông, nước sinh hoạt, y tế nông thôn, thay đổi cách nghĩ cách làm cổ hủ lạc hậu của các vùng nông thôn nghèo, dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa, góp phần quan trọng vào chương trình xoá đói giảm nghèo của Việt Nam

Ngành nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ lợi và phát triển nông thôn vừa là ngành sản xuất vật chất, vừa

là một trong những ngành mang tính xã hội rộng lớn có liên quan trực tiếp đến việc bảo vệ môi trường sinh thái Ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn không những sản xuất các sản phẩm thiết yếu của đời sống xã hội mà còn là ngành phục hồi, bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên vô cùng quí giá đó là đất, nước, rừng Kết quả sản xuất nông nghiệp tác động mạnh vào đời sống kinh tế - xã hội đất nước Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp lại luôn phải đối mặt với sự tác động to lớn của thiên nhiên, khí hậu, thời tiết, chịu nhiều yếu tố rủi ro nên không hấp dẫn cho nguồn vốn đầu tư, các tổ chức tài trợ quan tâm, điều đó càng cho thấy nguồn vốn ODA có vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng

Thực tế cho thấy ở Châu Á, nhiều nước đã nhận được các khoản ODA rất quan trọng Từ năm 1953 đến năm 1961, Nam Triều Tiên đã nhận được 4 tỷ USD ODA (tương đương 20 tỷ USD hiện nay), Đài Loan là 1,482 tỷ USD (tương đương 7tỷ USD hiện nay) Các khoản viện trợ này được giành nhiều cho đầu tư các công trình cơ sở hạ tầng (đường giao thông, điện, thông tin liên lạc ) tạo đà cho các nước ”cất cánh” vào những năm 1980 Vai trò của ODA đối với sự phát triển kinh tế đất nước nói chung và của ngành nông nghiệp nói riêng là hết sức có ý nghĩa to lớn và không thể phủ nhận Điều quan trọng là Việt Nam cần có chính sách để sử

dụng nguồn ODA có hiệu quả nhằm đưa Việt Nam có thể ”sánh vai với các cường quốc năm châu”.

1.4 Vai trò của ODA đối với ngành cơ sở hạ tầng nông thôn ở Việt Nam

Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) ra đời vào những năm sau chiến tranh thế giới thứ 2, với mục đích giúp các nước bị chiến tranh tàn phá tái thiết đất nước ODA có vai trò quan trọng đối với các nước tiếp nhận, là nguồn vốn quan trọng để phát triển kinh tế, đặc biệt là xây dựng cơ sở hạ tầng

Ở nhiều nước trong đó có Việt Nam, thực tế đã khẳng định rằng khi

cơ sở hạ tầng nông thôn được cải thiện sẽ thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và mang lại lợi ích kinh tế cho nông dân, cải thiện khả năng tiếp cận các dịch

vụ cơ bản như y tế và giáo dục, tăng cường trao đổi mua bán, mang lại thêm nhiều cơ hội tạo thu nhập phi nông nghiệp và giảm áp lực lên những vùng nhạy cảm về sinh thái Ngoài ra, mối liên quan giữa nghèo đói và cơ

sở hạ tầng nông thôn yếu kém cũng đã được minh chứng rõ ràng Ở Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển khác có cùng tình trạng CSHT nông thôn yếu kém, tỉ lệ nghèo rõ ràng cao hơn hẳn những nước có CSHT hoàn chỉnh gồm mạng lưới đường giao thông, hệ thống thủy lợi, trạm cấp nước sạch và các chợ, v.v được xây dựng để thúc đẩy giao lưu buôn bán

Sự đóng góp của CSHT nông thôn trong xóa đói giảm nghèo đã được minh chứng qua những thành quả của Pha I dự án ngành CSHT nông thôn (RISP) do ADB tài trợ trong những năm 1998 – 2004 Các báo cáo đánh giá và kết thúc dự án cho thấy tỉ lệ nghèo trong vùng có tiểu dự án giảm đáng kể, và một trong số nhiều lợi ích khác chính là thu nhập hộ gia đình tăng bình quân trên 40%

Kết cấu hạ tầng là các công trình có quy mô lớn, là lĩnh vực đòi hỏi khối lượng vốn lớn, và thời gian xây dựng dài Muốn phát triển kinh tế - xã hội đưa nền kinh tế nước ta phát triển nhanh nói chung và với Thủ đô nói riêng thì việc xây dựng kết cấu hạ tầng phải được đầu tư và đi trước một bước, nhưng một điều nan giải là chúng ta lại thiếu vốn, mà ODA lại rất thích hợp trong lĩnh vực này, vì hỗ trợ phát triển chính thức có tính ưu đãi cao (thời gian cho vay dài, ân hạn, lãi suất thấp).

Trong những năm qua, Việt Nam đã tiếp nhận một khối lượng ODA khá lớn của các nhà tài trợ, phần lớn nguồn vốn này được sử dụng để phát triển cơ sở hạ tầng Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, chúng ta đã sử dụng có kết quả nguồn hỗ trợ này cho các mục tiêu phát triển, xoá đói giảm nghèo Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân như: chính sách quản lý còn bất cập, mô hình tổ chức quản lý điều hành còn nhiều điều phải bàn, công tác kiểm tra, giám sát còn chưa nghiêm túc, hiện tượng tiêu cực, tham ô lãng phí làm thất thoát vốn, nhất là trong lĩnh vực xây dựng kết cấu hạ tầng, làm mất lòng tin của các nhà tài trợ cũng như nhân dân trong cả nước, làm hạn chế công tác quản lý nguồn vốn này ở nước ta

Chương 2:

Thực trạng quản lý sử dụng vốn ODA tại dự án ngành cơ sở hạ tầng

nông thôn thuộc Ban quản lý các dự án Nông nghiệp.

2.1 Giới thiệu về Ban quản lý các dự án nông nghiệp

Ban quản lý các dự án, chương trình viện trợ nông nghiệp có vốn đầu

tư nước ngoài trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn gọi tắt là

Ban quản lý các dự án nông nghiệp được thành lập theo quyết định số 100

QĐ/BNN-TCCB của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ban quản lý các dự án nông nghiệp chịu trách nhiệm tổ chức quản lý thực hiện các dự án thuộc lĩnh vực hỗ trợ đầu tư phát triển nông nghiệp và phát triển nông thôn có nguồn vốn nước ngoài được Bộ giao

2.1.1 Nhiệm vụ của Ban quản lý các dự án nông nghiệp

1/ Tiếp nhận các dự án, chương trình, việc trợ thuộc lĩnh vực hỗ trợ đầu tư phát triển nông nghiệp đã ký kết với đối tác nước ngoài, được Bộ nông nghiệp và Phát triển nông thôn giao

2/ Căn cứ vào Hiệp định ký kết tổ chức xây dựng kế hoạch, quy chế điều hành và quản lý phù hợp với từng dự án để trình Bộ phê duyệt và ban hành

3/ Tổ chức triển khai thực hiện kế hoạch hoạt động của các dự án và theo dõi chỉ đạo việc thực hiện dự án nhằm đạt kết quả cao

4/ Chỉ đạo và kiểm tra các dự án thực hiện đúng chế độ tài chính của Nhà nước và quy định trong Hiệp định ký kết với bên đối tác nước ngoài

5/ Tổ chức tuyển chọn chuyên gia tư vấn, chuyên gia trong nước và cán bộ nhân viên của dự án Quản lý chuyên gia và cán bộ nhân viên theo quy định hiện hành

6/ Thực hiện chế độ báo cáo định kỳ 3 tháng, 6 tháng, một năm với

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các Vụ, Cục có liên quan về tình hình và kết quả hoạt động của dự án

7/ Tham gia với các Vụ, Cục, địa phương và các đơn vị có liên quan

để xây dựng các dự án mới về đầu tư phát triển nông nghiệp mà Bộ sẽ giao cho Ban quản lý

8/ Phối hợp với Vụ hợp tác quốc tế thực hiện các hoạt động nhắm tăng cường quan hệ hợp tác, hữu nghi với các đối tác quốc tế

2.1.2 Tổ chức bộ máy quản lý của Ban

1- Lãnh đạo Ban gồm: Trưởng ban và các Phó trưởng Ban

2- Các phòng nghiệp vụ:

+ Phòng Tổng hợp+ Phòng Tài chính- kế toán+ Phòng hành chính quản trị3- Văn phòng các dự án

lý dự án Trung ương chịu trách nhiệm quản lý dự án chung, liên hệ và hướng dẫn thực hiện các tiểu dự án của tỉnh và liên hệ, báo cáo với ADB, AFD, Bộ NN&PTNT, Tài chính, GTVT, Ngân hàng Nhà Nước

Tên giao dịch quốc tế: Central Project Management Unit Rual Infrastructure Sector Project Tên viết tắt là: CPMU-RISP

2.2.1 Nhiệm vụ của Ban quản lý dự án Trung ương ngành cơ sở hạ tầng nông thôn

Ban quản lý dự án Trung ương ngành cơ sở hạ tầng nông thôn có nhiệm vụ giúp Bộ trưởng, Ban chỉ đạo Dự án Trung ương quản lý, triển khai, chỉ đạo và thực hiện dự án theo đúng nội dung Hiệp định ký kết và pháp luật của Nhà nước Việt Nam, cụ thể:

1/ Căn cứ mục tiêu ghi trong hiệp định ký kết, làm việc với các cơ quan liên quan trong và ngoài ngành Ngân hàng phát triển châu Á

2/ Căn cứ vào Hiệp định ký kết tổ chức xây dựng kế hoạch, quy chế điều hành và quản lý phù hợp với từng dự án để trình Bộ phê duyệt và ban hành

3/ Tổ chức triển khai thực hiện kế hoạch hoạt động của các dự án và theo dõi chỉ đạo việc thực hiện dự án nhằm đạt kết quả cao

4/ Chỉ đạo và kiểm tra các dự án thực hiện đúng chế độ tài chính của Nhà nước và quy định trong Hiệp định ký kết với bên đối tác nước ngoài

5/ Tổ chức tuyển chọn chuyên gia tư vấn, chuyên gia trong nước và cán bộ nhân viên của dự án Quản lý chuyên gia và cán bộ nhân viên theo quy định hiện hành

6/ Thực hiện chế độ báo cáo định kỳ 3 tháng, 6 tháng, một năm với

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các Vụ, Cục có liên quan về tình hình và kết quả hoạt động của dự án

2.2 Thực trạng quản lý sử dụng vốn ODA của Pha 1 dự án ngành cơ sở

hạ tầng nông thôn tại Ban quản lý các dự án nông nghiệp.

2.2.1 Giới thiệu về pha 1 dự án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn

2.2.1.1 Mục tiêu của dự án

Dự án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn được thiết kế với những mục tiêu chính sau:

Thứ nhất là: Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo đói nông thôn thiết yếu

Thứ hai là: Cải thiện sự tiếp cận đến các khu vực nông thôn

Thứ ba là: Tăng sản lượng nông nghiệp

Thứ tư là: Giảm tỷ lệ bệnh tật và lao động hộ gia đình không có năng suất

Thứ năm là: Thúc đấy các hoạt động kinh tế nhằm phi tập trung hoá việc ra quyết định và trách nhiệm quản lý dự án cho các tỉnh, với việc củng

cố năng lực của các cơ quan Nhà Nước, công ty tư vấn và nhà thầu ơ các tỉnh này

Thứ sáu là: Khuyến khích sự tham gia của người hưởng lợi dự án vào quy trình ra quyết định

23 trong số các tỉnh nghèo, được liệt kê trong bảng dưới đây được lựa chọn từ 61 tỉnh của Việt Nam dựa vào các tiêu chí nêu trên:

của tỉnh, với sự ưu tiên dành cho các công trình nằm tại các khu vực xa xôi

và nghèo của tỉnh

Chi phí thực hiện các tiểu dự án cần thiết nằm trong khoảng 500.000USD và 4.000.000USD để đảm bảo rằng tiểu dự án là đủ lớn để phù hợp với nguồn vốn nước ngoài và nằm trong khả năng thực hiện của các cơ quan của tỉnh Chi phí thực hiện các tiểu dự án bao gồm tất cả các chi phí có liên quan đến xác định dự án, báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế kỹ thuật, đấu thầu, thi công và bàn giao

Kế hoạch của dự án là thực hiện 60 tiểu dự án ở hai giai đoạn trong vòng 6 năm Tuy nhiên, tổng só 56 tiểu dự án giai đoạn I và 51 TDA giai đoạn II đã được thực hiện Với số vốn kết dư từ việc thực hiện các TDA giai đoạn I và II (khoảng 20 triệu USD), 73TDA giai đoạn III đã được triển khai như là một phần của dự án

2.2.1.3.2 Quản lý dự án

Dự án hỗ trợ cho Bộ NN&PTNT thành lập và điều hành Ban quản lý

dự án Trung Ương Nguồn vốn được cung cấp để thanh toán lương cán bộ, giao dịch, thiết bị văn phòng, đi lại, kế toán, đào tạo cán bộ TW và Tỉnh và dịch vụ tư vấn

Tổ chuyên gia tư vấn trong nước và quốc tế cung cấp dịch vụ tư vấn bao gồm hỗ trợ kỹ thuật và quản lý cho Ban QLDATW và Ban QLDA Tỉnh

Tổng số tiền 500.000USD nằm trong Hiệp định vốn vay được sử dụng cho chương trình đào tạo và xây dựng năng lực Ban QLDATW đã xây dựng Chương trình đào tạo cho Dự án Ngành CSHTNT và được ADB,

Bộ NN&PTNT và Bộ Tài chính phê duyệt vào tháng 09/2000

2.2.1.3.3 Hỗ trợ chuẩn bị tiểu dự án

Tổng số tiền 2 triệu USD được cung cấp để hỗ trợ các tỉnh chuẩn bị

đề xuất TDA phù hợp với hướng dẫn do Bộ NN&PTNT và ADB lập ra và

đảm bảo rằng các vấn đề về kinh tế xã hội và môi trường đã được xử lý trong quá trình chuẩn bị các TDA.

Số vốn này không được sủ dụng như dự kiến ban đầu Cán bộ Ban QLDAT W và tư vấn dự án Ngành CSHTNT đã hỗ trợ chuẩn bị các hướng dẫn chi tiết về việc chuẩn bị dự án bao gồm đánh giá về kinh tế, xã hội và môi trường Các hướng dẫn này đã được các tỉnh sử dụng để chuẩn bị dự

án Tất cả các tỉnh cũng sử dụng Nghiên cứu khả thi của Trung tâm đầu tư/FAO làm mẫu cho việc chuẩn bị cho các TDA

Số vốn hỗ trợ chuẩn bị TDA cuối cùng được sử dụngvào năm 2003

và 2004 cho chương trình hỗ trợ Ban QLDA Tỉnh bao gồm cả chương trình đánh giá và giám sát lợi ích và chương trình đào tạo công nhân vận hành các công trình thuỷ lợi và cung cấp nước do cộng đồng quản lý

2.2.2 Phương thức thực hiện quản lý sử dụng vốn ODA của Ban quản lý các

dự án Nông nghiệp ở Pha I dự án ngành cơ sở hạ tầng.

2.2.2.1 Phân bổ nguồn vốn

Phân bổ nguồn vốn theo các hợp phần của dự án

Quản lý dự án:

Tưvấn: 2,85 triệu USD

Hỗ trợ chuẩn bị TDA: 2,00 triệu USD

Phí ngân hàng trong quá trình xây lắp: 2,10 triệu USD

Tổng : 150,00 triệu USD

Theo quý tín dụng CVN 102901 G, nguồn vốn của cơ quan phát triển Pháp chỉ sử dụng cho xây lắ và mua sắm thiết bị

Kế hoạch vốn chi tiết được lập ở bảng I khi dự án mới được triển khai nhằm cung cấp số vốn từ các nguồn khác nhau cho các hợp phần của

% Triệ

u USD

%

Tổng số vốn vay 150,00 100% 105,00 70% 15,0 10% 15,00 10% 15,00 10% Tiểu dự án

100%

100%

100%

2,20 2,40 2,00

90%

98%

100%

0,25 0,05

10% 2%

Phí dịch vụ ADB 2,10 100% 2,10 100%

Mỗi tỉnh được phân bổ số vốn là 85 tỷ đồng hay 6.07 triệu USD

(1USD=14.000 đồng) để thực hiện các tiểu dự án Ngân sách bao gồm tổng

vốn phát triển tiểu dự án:

-Phí xây lắp-Thiết bị -Chi phí khác bao gồm:

+ Báo cáo nghiên cứu khả thi+ Thiết kế kỹ thuật

+ Thẩm định TKKT

+ Chi phí lập hồ sơ thầu+ Thẩm định hồ sơ thầu+ Giám sát thi công+ Nghiệm thu, bàn giao+ Bảo hiểm

+ Giám sát chất lượng+ Thanh toán và thẩm định quyết toán2.2.2.2 Công tác quản lý tài chính

Thứ nhất: Quản lý tài chính của dự án ngành cơ sở hạ tầng

nông thôn phải dựa trên các quy định chung được nêu trong:

- Thông tư liên tịch số 81/1998 TTLT- BTC, ngày 17/06/1998 giữa Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam về hướng dẫn quy trình, thủ tục và quản lý việc rút vốn đối với nguồn vốn

hỗ trợ phát triển chính thức (ODA)

- Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính

về hướng dẫn cơ chế quản lý tài chính cho dự án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn

- Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày 21/09/2000 về việc sửa đổi Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12 tháng 07 năm 1999 nêu trên

- Quyết định số 2516 QĐ – BNN/TC KT ngày 09/07/1999 của Bộ Nông nghiệp và PTNT về việc ban hành chế độ kế toán tạm thời

áp dụng cho các Ban quản lý dự án đầu tư thuộc Bộ có vốn đầu tư trong nước và vốn vay ODA

- Thông tư số 96/2000/TC-BTC ngày 28 tháng 09 năm 2000 về hướng dẫn việc quản lý, thanh toán vốn đầu tư và vốn sự nghiệp

có tính chất đầu tư và xây dựng thuộc ngân sách Nhà Nước

- Thông tư số 70/2000/TT-BTC ngày 17 tháng 07 năm 2000 của

Bộ Tài chính về hướng dẫn quyết toán vốn đầu tư

- Thông tư số 09/2000/TT-BXD ngày 17/07/2000 của Bộ xây dựng

về hướng dẫn lập và quản lý chi phí xây dựng công trình thuộc các dự án đầu tư và các văn bản liên quan khác

Thứ hai:

Ban quản lý các dự án Tỉnh có trách nhiệm quản lý và thanh toán tất

cả các chi phí cho các tiểu dự án, sử dụng nguồn vốn quỹ ODA thông qua Ban Quản lý dự án Trung ương, ngân sách Tỉnh và đóng góp của người hưởng lợi Để thực hiện việc giải ngân đối với các tiểu dự án, Ban quản lý

dự án Tỉnh làm thủ tục thanh toán và gửi lên Ban quản lý dự án Trung Ương để xem xét và kiểm tra Nếu tất cả chứng từ và tài liệu liên quan hợp

lệ, Ban quản lý dự án Trung Ương sẽ làm thủ tục giải ngân với ADB và AFD

Thứ ba:

Hệ thống Ngân hàng đầu tư và phát triển Việt Nam thực hiện các thủ tục rút vốn từ ADB, tiếp nhận vốn từ AFD, và thanh toán theo yêu cầu của Ban quản lý dự án Trung Ương và Ban quản lý dự án Tỉnh theo quy định tại thông tư liên tích số 81/1998/TTLT/BTC-NHNN ngày 7/06/1998, Thông tư hướng dẫn số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 và Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày 21/09/2000 về việc sửa đổi bổ sung Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12 tháng 07 năm 1999

Thứ tư:

Kho bạc Nhà nước có trách nhiệm quản lý, kiểm tra việc sử dụng các nguồn vốn (vốn vay ADB, vay AFD, vốn ngân sách các cấp và vốn do người hưởng lợi đóng góp ) và xác nhận khối lượng công việc đủ điều kiện, thanh toán theo các qui định hiện hành

2.2.2.3 Tài khoản Ngân hàng được thiết lập cho Dự án

Tài khoản Ngân hàng cho dự án được mở ở cả cấp trung ương và địa phương để giải ngân số vốn vay và vốn đối ứng Để đảm bảo rằng sổ sách

và chứng từ chi tiêu được duy trì và thường xuyên gửi cho Ban QLDATW, ADB và AFD có mức trần áp dụng cho tài khoản tạm ứng nguồn vốn vay

Ban QLDATW có các tài khoản ngân hàng sau:

- Tài khoản tạm ứng nhận khoản tiền tạm ứng từ ADB

- Tài khoản tạm ứng nhận khoản tiền tạm ứng từ AFD

- Tài khoản tạm ứng để giải ngân vốn của Bộ NN&PTNT cho chi phí hoạt động của Ban QLDATW

Ban quản lý dự án Tỉnh có các tài khoản ngân hàng sau:

- Tài khoản tạm ứng nhận khoản tiền từ ADB

- Tài khoản tạm ứng nhận khoản tiền từ AFD

- Tài khoản phân bổ vốn tại Sở KH&ĐT để nhận số vốn được cung cấp từ ngân sách tỉnh

2.2.2.4 Tạm ứng tiền hoạt động

Vào năm 1998, ADB đã giải ngân vốn tạm ứng ban đầu là 5.000.000 USD và AFD là 893.000 USD cho BQLDATW và BQLDA Tỉnh hoạt động Mặt khác, Ban QLDATW tạm ứng 1 tỷ đồng vào tài khoản tạm ứng ADB ở Tỉnh và 0,5 tỷ đồng vào tài khoản tạm ứng AFD ở tỉnh cho mỗi tỉnh Do tiến độ thi công các tiểu dự án tăng nhanh, Đoàn đánh giá giữa kỳ

đã đồng ý nâng số vốn tạm ứng lên ADB đã phê duyệt mức tạm ứng tiếp theo là 3.000.000 USD và AFD là 762.000 USD Theo đó, Ban QLDATW

đã tăng mức tạm ứng cho các Ban QLDA Tỉnh lên đến 2,7 tỷ đồng từ nguồn vốn ADB và 0,3 tỷ đồng từ nguồn AFD vào năm 2001

Vào năm 2002 ADB đã phê duyệt mức tạm ứng tiếp theo là 2 triệu USD và AFD là 1,5 triệu USD

2.2.2.5 Cơ chế giải ngân

Dựa vào việc thanh toán tạm ứng, ADB và AFD (và Ban QLDATW) yêu cầu rằng tất cả các khoản giải ngân nguồn vốn vay chỉ được thực hiện dựa vào hợp đồng được phê duyệt hay các khoản chi được phê duyệt Việc cung cấp các dịch vụ và cung cấo thiết bị và vật liệu phải có hợp đồng, bao gồm:

- Xây lắp và cung cấp thiết bị

- Tư vấn thực hiện báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế kỹ thuật, thẩm định tài liệu thầu, giám sát thi công

- Bảo hiểm xây lắp…

Sau khi trao thầu từng hợp đồng, các bản sao hợp đồng đều được gửi cho Ban QLDATW và ADB /AFD để tạo mã thanh toán cho mỗi hợp đồng được phê duyệt

Ban QLDA Tỉnh có quyền thanh toán các khoản chi tiêu về:

- Lập kế hoạch và thi công tiểu dự án: bao gồm chi phí xác định TDA, nghiên cứu khả thi, thiết kế kỹ thuật, đấu thầu, thi công, giám sát thi công và bảo hiểm

- Phí hoạt động của Ban quản lý dự án tỉnh: thanh toán các khoản phụ cấp, lương cho cán bộ hợp đồng, xe cộ, fax, điện thoại và các chi phí hoạt động văn phòng của Ban Quản lý dự án Tỉnh được thực hiện phù hợp với hướng dẫn về chi tiêu do Bộ NN&PTNT xuất bản

Tất cả các khoản thanh toán của Ban quản lý dư án Tỉnh đều được thực hiện theo tỷ lệ qui định trong Hiệp định vốn vay và kế hoạch vốn Việc thanh toán thường xuyên nguồn vốn ADB và AFD từ BQLDATW xuống BQLDA Tỉnh dựa vào các sao kê chi tiêu của BQLDA Tỉnh gửi lên

TW Các thủ tục giải ngân sau được áp dụng:

- Nhà thầu gửi báo cáo tiến độ các công trình hoàn thành cho Ban QLDA Tỉnh

- BQLDA Tỉnh xác nhận khối lượng và chất lượng các công trình hoàn thành với Tư vấn Giám sát và Nhà thầu

- Nhà thầu gửi phiếu giá các công trình đã hoàn thành cho Ban QLDA Tỉnh phê duyệt

- Ban QLDA Tỉnh gửi các phiếu giá cho Kho bạc Tỉnh phê duyệt

- Các phiếu giá sau đó được Ban QLDA Tỉnh tổng hợp và lập trong các Đơn sao kê chi tiêu sử dụng nguồn vốn ADB và AFD gửi cho BQLDATW phê duyệt

- Ban QLDATW tổng hợp các Đơn sao kê chi tiêu từ các Tỉnh và gửi đơn sao kê chi tiêu dự án (bao gồm các phiếu giá và các khoản chi tiêu được phê duyệt) cho Bộ Tài chính phê duyệt trước khi gửi ADB và AFD

- ADB và AFD xem xét các Đơn sao kê chi tiêu, các phiếu giá được duyệt so với các hợp đồng được phê duyệt và các khoản mục chi tiêu và giải ngân vốn cho tài khoản tạm ứng của Ban QLDATW

- Sau đó, Ban QLDATW lại tiếp tục tạm ứng nguồn vốn ADB và AFD tiếp theo cho tài khoản tạm ứng của Ban QLDA Tỉnh

Bảng 3: Quá trình giải ngân trên được mô tả theo sơ đồ giải ngân sau:

Cơ quan phát triển Pháp(AFD)

Bảng 3: Sơ đồ giải ngân Vốn

Chú thích:

DIS: Tiền giải ngân từ nguồn vốn cho người sử dụng

SOE: Sao kê chi tiêu

2.2.3 Tình hình quản lý và sử dụng vốn ODA của Pha 1 dự án ngành cơ sở

hạ tầng tại Ban quản lý các dự án Nông nghiệp.

2.2.3.1 Cơ chế quản lý tài chính

*Từ 30/04/1998 đến ngày 31/12/1999

- Rút vốn bổ sung tài khoản tạm ứng cấp Trung ương

Thứ nhất: Thủ tục và quản lý việc rút vốn bổ sung Tài khoản tạm ứng và thanh toán trực tiếp đã thực hiện theo những quy định hướng dẫn tại Thông tư số 81/1998/TTLT-BTC-NHNN ngày 17/06/1998 của Bộ Tài Chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính

Thứ hai: Hồ sơ chứng từ bổ trợ cho các đơn xin rút vốn đầy đủ và hợp lệ

Thứ ba: Báo cáo sao kê chi tiêu (SOE) được lập trên cơ sở số tiền của phiếu giá thanh toán đã được cơ quan kiểm soát chi(Cục đầu tư và Phát triển các Tỉnh) xác nhận, không phải là số tiền đã thực chi từ Tài khoản tạm

ứng Như vậy là chưa đúng với hướng dẫn tại Thông tư số

81/1998/TTLT-BTC-NHNN ngày 17/06/1998 của Bộ Tài Chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính Tuy nhiên điều này được Bộ Tài chính chấp nhận và nó thực sự phù hợp với thức tế nhằm đẩy nhanh tiến độ giải ngân của dự án và góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án

Nguyên nhân của việc lập Báo cáo sao kê chi tiêu SOE chưa đúng:

Hạn mức tài khoản tạm ứng cấp tỉnh quy định tại Thông tư hướng dẫn số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính là vốn ADB: 900.000.000VND, vốn ADF:100.000.000VND Điều này chưa phù hợp với tình hình thanh toán thực tế tại Ban quản lý dự án các tỉnh khi có khối lượng công việc hoàn thành nhiều Từng lần rút vốn bổ sung tài khoản tạm

ứng cấp Tỉnh thường vượt mức quy định tại Thông tư hướng dẫn số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính.

- Rút vốn từ bổ sung tài khoản tạm ứng cấp Trung ương chuyển về tài khoản cấp Tỉnh:

Thứ nhất: Quy trình và thủ tục rút tiền từ tài khoản cấp Trung ương

để bổ sung Tài khoản tạm ứng cấp tỉnh đã tuân thủ theo đúng quy định tại Thông tư hướng dẫn số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính

Thứ hai: Công văn xin hoàn vốn và rút vốn bổ sung Tài khoản cấp Tỉnh được lập căn cứ vào số tiền trên phiếu giá thanh toán đã được cơ quan kiểm soát chi xác nhận, mà không căn cứ vào số tiền đã thực chi từ Tài khoản tạm ứng cấp Tỉnh Nguyên nhân là do tại các Ban quản lý dự án các Tỉnh khối lượng công việc hoàn thành phát sinh nhiều trong khi đó Hạn mức Tài khoản tạm ứng cấp tỉnh quy định tại Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính lại thấp, do vậy không phù hợp với thực tế Ban quản lý các dự án Trung ương rút tiền từ Tài khoản tạm ứng cấp Trung ương để bổ sung Tài khoản tạm ứng cấp Tỉnh như trên nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc thanh toán và giải ngân nguồn vốn dự án được nhanh chóng

Năm 2000:

*Quy trình và thủ tục rút vốn bổ sung Tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh

• Nhìn chung quy trình và thủ tục rút tiền từ tài khoản tạm ứng cấp Trung ương để bổ sung Tài khoản tạm ứng cấp Tỉnh đã tuân theo đúng quy định tại Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính và Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày 21/09/2000 của Bộ Tài chính “Hướng dẫn cơ chế quản lý tài chính cho Dự án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn”

• Thời gian từ lúc lập hồ sơ xin rút vốn bổ sung Tài khoản Tạm ứng đến khi được giải ngân còn chậm trễ Điều này làm ảnh hưởng đến công tác thanh toán cho các nhà thầu và làm chậm trễ tiến dộ thi công các công trình.

Năm 2001:

*Việc duy trì và bổ sung tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh

Trên cơ sở hồ sơ xin bổ sung Tài khoản tạm ứng cấp Tỉnh được gửi

về Ban quản lý Dự án Trung ương, kế toán giải ngân sẽ tiến hành tổng hợp giá trị thực hiện và giá trị đã giải ngân luỹ kế đến thời điểm hiện tại và xác định số cần bổ sung sau đó lập tờ trình đề nghị Giám đốc dự án bổ sung tài khoản tạm ứng cấp Tỉnh Tuy nhiên, việc bổ sung Tài khoản tạm ứng cấp Tỉnh chưa được thực hiện theo từng Đơn xin rút vốn của các Ban quản lý

Dự án tỉnh và mỗi lần bổ sung vượt giá trị đề nghị giải ngân theo hạn mức dẫn tới số dư Tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh cao hơn hạn mức quy định, điều này dẫn đến không đảm bảo tuân theo các hướng dẫn tại Thông tư số 88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 và Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày 21/09/2000 của Bộ Tài chính hướng dẫn Cơ chế quản lý Tài chính cho Dự

án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn Mặt khác, việc chậm bổ sung tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh sẽ làm ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân và thanh toán cho các nhà thầu

Nguyên nhân làm cho tại thời điểm 31/12/2001 số dư tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh cao hơn so với quy định là do cuối năm 2001, ADB nâng mức trần Tài khoản Tạm ứng lên 2.000.000 USD và vào cuối năm các Tỉnh tập trung gửi đơn rút vốn nhiều

Tại ngày 31/12/2001 và đến ngày 30/09/2002 còn một số Ban quản

lý dự án có số dư tài khoản Tạm ứng cao, cụ thể:

Bảng 4:

Ban QLDA

tỉnh

Hạn mức TK Tạm ứng cấp Tỉnh Số dư ngày 31/12/01 Số dư ngày 30/09/2002

3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000 3.000.000.000

12.263.106.000 3.122.114.500 3.564.979.000

882.957.000 780.855.756 608.597.000 454.956.100 506.138.000 599.426.971 555.374.000 10.456.808.000

2.391.154.440 6.875.645.000

435.093.000 411.416.000 842.000 160.289.100 203.019.000 100.605.127 69.383.000 620.841.000

Nhận xét:

Việc bổ sung tài khoản Tạm ứng chưa theo từng đơn xin rút vốn của các Tỉnh và mỗi lần bổ sung vượt giá trị đề nghị giải ngân theo hạn

mức dẫn đến số dự tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh cao hơn hạn mức quy

định là chưa đảm bảo tuân theo các hướng dẫn tại Thông tư số 88/1999/

TT-BTC ngày 12/07/1999 và Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày

21/09/2000 của Bộ Tài chính hướng dẫn Cơ chế quản lý Tài chính cho dự

án ngành cơ sở hạ tầng Điều này làm chậm việc bổ sung tài khoản Tạm

ứng cấp Tỉnh và làm ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân và thanh toán cho các

Tính đến 31/12/2001, tỷ lệ thanh toán thực tế giữa các nguồn vốn chưa tuân thủ triệt để qui định về tỷ lệ thanh toán của Hiệp định vay Cụ thể:

Bảng 5:

Tỷ lệ thanh toán thực tế (%) đến 31/12/2001

Tỷ lệ theo Hiệp định (%) đến 31/12/2001

100

100 - 100 100

12 -

- - -

-1 2

- - -

-15 47

100 - -

1

- - -

-68 68 - 94

100 - 100 100

12 - - -

- - -

-10 - - -

- - -

-10 32 - 6

100 - -

- - -

- - -

-Năm 2002:

* Việc duy trì và bổ sung Tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh

- Việc bổ sung Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh chưa theo từng Đơn

xin rút vốn của các tỉnh, điều này làm vi phạm qui định tại Thông tư số

88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 và Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày 21/09/2000 của Bộ Tài chính hướng dẫn Cơ chế quản lý Tài chính cho Dự

án ngành cơ sở hạ tầng nông thôn

- Mỗi lần bổ sung tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh đều cao hơn hạn mức qui định tại Thông tư số88/1999/TT-BTC ngày 12/07/1999 của Bộ Tài chính

- Việc lập Đơn xin bổ sung Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh cũng như việc giải ngân bổ sung vốn cho các Ban quản lý Dự án tỉnh còn chậm trễ, điều này sẽ làm chậm tiến độ giải ngân của toàn dự án.

- Tại ngày 31/12/2002 còn một số Ban quản lý dự án có số dư tài khoản Tạm ứng cao, nhiều nhưng chưa kịp sử dụng gây ứ đọng vốn, trong khi đó có một số tỉnh số dư Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh quá thấp không đủ

để đảm bảo nguồn vốn để chi trả cho các hoạt động, cụ thể:

Bảng 6:

Ban quản lý dự

án tỉnh

Hạn mức Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh

Số dư tại ngày 31/12/2004

Số dư tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh quá cao

618.435.000 540.123.000 473.801.867

* Chênh lệch số liệu giữa Phiếu giá thanh toán và Sao kê chi tiêu (SOE):

Ban quản lý dự án Trung ương lập các SOE trên cơ sở phiếu giá thanh toán được Kho bạc phê duyệt Tuy nhiên, vẫn còn chênh lệch số liệu giữa Sao kê chi tiêu (SOE) và Phiếu giá thanh toán, cũng như một số trường hợp Ban quản lý dự án lập SOE không theo số liệu trên phiếu giá thanh toán được Kho bạc phê duyệt điều này gây khó khăn cho việc kiểm tra và đối chiếu số liệu, cụ thể:

Số liệu trên SOEs

Chênh lệch

Nam Bà Rinh – Tà Liêm- gói 2 Vương Lộc – An Lộc – Gói 1 Thạch Bình Cam Thắng – 3 Thạch Phú Cam Xuân – 2 Thạch Bình Cam Thắng - 1 Thạch Bình Cam Thắng – 2 Thạch Bình – Cam Xuân -1 Vương Lộc, An Lộc – 3

200.283 66.000 144.053 1.676.735 106.432

555.148 274.500 292.160 400.400 422.600 453.900 487.540 505.600

200.233 66.500 144.653 1.670.000 20.000

551.148 343.200 365.208 500.598 528.272 567.400 609.427 632.000

50 (500) (600) 6.735 86.432

4.000 (68.700) (73.048) (100.198) (105.672) (113.500) (121.887) (126.400)

* Tỷ lệ thanh toán giữa các nguồn vốn

Tính đến 31/12/2002, tỷ lệ thanh toán giữa các nguồn vốn chưa tuân thủ triệt để qui định về tỷ lệ thanh toán của Hiệp định vay số 1564-VIE(SF)

Cụ thể:

Bảng 8:

Tỷ lệ thanh toán thực tế (%) đến 31/12/2002 Tỷ lệ theo Hiệp định (%) đến 31/12/2002

98

100

100 100

11.4 0.1

15.3 1.1

0.8 43.1

2

100

0.4

68 68

94

100 - 100 100

12 -

- - -

-10 -

- - -

-10 32

6

100 - -

-

- - -

-Nguyên nhân :

Do bảng tỷ lệ thanh toán theo nguồn vốn chính thức đầu năm 2000 mới ban hành nên có sự chênh lệch thanh toán tại một số tiểu Dự án thực hiện sớm

Năm 2003:

* Việc duy trì và bổ sung Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh

- Tại ngày 31/12/2003, một số ban quản lý dự án có số dư tài khoản Tạm ứng cao hơn mức trần quy định tại Thông tư số 94/2000/TT-BTC ngày 21/09/2000 của Bộ Tài chính điều này là chưa tuân theo quy định tại mục 10.10 Cẩm nang giải ngân vốn vay do Ngân hàng Phát triển Châu Á ban hành tháng 1 năm 2001 Cụ thể:

Bảng 9:

Ban QLDA

Tỉnh

Hạn mức Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh theo thông tư số 94

Số dư Tài khoản tạm ứng tại ngày 31/12/2003

3.738.727.065 856.784.949

949.213.000602.509.000596.724.0001.343.205.000578.215.000897.850.750

- Trong khi đó tại một số tỉnh, số dư tài khoản Tạm ứng cấp Tỉnh thấp so với hạn mức quy định cũng như quá thấp so với số dư công nợ phải trả nhà thầu điều này gây ảnh hưởng tới tiến độ giải ngân của dự án, cụ thể:

Bảng 10:

Ban QLDA

tỉnh

Hạn mức Tài khoản Tạm ứng cấp tỉnh theo TT 94

Số dư Tài khoản Tạm ứng tại ngày 31/12/2003

Số dư công nợ phải trả nhà thầu tại 31/12/03 Sơn La 2.700.000.000 300.000.000 - 38.582.000 7.744.083.000 Lạng Sơn 2.700.000.000 300.000.000 133.728.000 42.869.000 9.324.121.000 Yên Bái 2.700.000.000 300.000.000 12.171.837 135.824.280 9.782.489.400 Bắc Cạn 2.700.000.000 300.000.000 95.866.600 253.513.200 7.408.098.572 Thái Nguyên 2.700.000.000 300.000.000 212.644 30.173.000 11.376.504.200 Phú Thọ 2.700.000.000 300.000.000 1.000.000.000 76.252.700 13.949.831.400 Bắc Giang 2.700.000.000 300.000.000 42.525.800 41.175.400 4.521.224.900 Hoà Bình 2.700.000.000 300.000.000 129.913.400 66.000 14.424.781.000

Hà Tĩnh 2.700.000.000 300.000.000 8.120.986 602.509.000 6.860.073.000 Quảng Trị 2.700.000.000 300.000.000 8.660.000 10.750.000 12.074.148.000

Quảng Nam 2.700.000.000 300.000.000 174.585.000 596.724.000 8.583.045.000 Bình Phước 2.700.000.000 300.000.000 - 13.616.128 13.886.860.096 Bến Tre 2.700.000.000 300.000.000 206.453.500 2.291.900 2.107.790.000

*Tỷ lệ thanh toán giữa các nguồn vốn

Tính đến ngày 31/12/2003, tỷ lệ thanh toán giữa các nguồn vốn như sau:Bảng 11:

Tỷ lệ thanh toán thực tế (%)đến 31/12/03

50

100

100

12.17 0,05

16,54 44,35 -

50 100

-

-68 68 94

100 - 100

100

12 - -

- -

-20 32 6

100 -

- -

- -

Nhận xét:

-Tỷ lệ thanh toán thực tế đến 31/12/03 chưa tuân theo quy định của Hiệp định vay số 1564-VIE(SF) Do trong quá trình thanh toán, nguồn vốn đối ứng thường được bố trí chậm và thiếu nên trên từng Phiếu giá thanh toán có thể tỷ lệ thanh toán giữa các nguồn vốn không đúng nhưng việc

tổng hợp thanh toán toàn Dự án tại tỉnh sẽ theo đúng tỷ lệ quy định Việc này đã được ADB, AFD sau khi kiểm tra thực tế đã chấp thuận.

Tỷ lệ theo Hiệp định (%)đến 31/12/04

Xây dựng các TDA ở các

tỉnh

-Xây dựng

-Chi khác

Chi phí Quản lý DATW

Chi mua ôtô và thiết bị

100 - 100 2,55

11,84 - -

- -

-18,97 35,60 9,46

100

-97,45

68 68 94

100 - 100 -

12 - -

- - -

-20 32 6

100 - 100

-Nhận xét:

Tỷ lệ thanh toán thực tế đến 31/12/2004 vẫn chưa tuân thủ quy định của Hiệp định vay số 1564-VIE(SF).( Trong đó, tỷ lệ vốn đối ứng của hạng mục xây dựng thấp hơn quy định) Nguyên nhân là do tại nhiều tỉnh thực hiện dự án số dự phải trả cho nhà thầu là khá lớn, trong đó số phải trả bằng vốn đối ứng chiếm tỷ trọng cao

2.2.3.2 Tình hình giải ngân vốn

Dự án ngành cơ sở hạ tầng theo Hiệp định ký kết giữa chính phủ Việt Nam và Ngân hàng phát triển châu Á thì được thực hiện 6 năm từ

1998 đến 2004, với kế hoạch được đặt ra:

Năm 1998 dự án được bắt đầu có hiệu lực từ ngày 30/04/1998, theo hiệp định quy định, Dự án đã rút về Tài khoản tạm ứng ban đầu số tiền vay ADB là 4.999.993,1 triệu USD, vay AFD là 892.817,14USD

Tuy nhiên, việc giải ngân vốn vay ADB và AFD trong năm 1998 chưa được thực hiện là do:

- Thứ nhất là: Các Tỉnh chưa kịp hoàn tất thủ tục, tổng hợp phiếu giá thanh toán cho Ban QLDA Trung ương

- Thứ hai là: Các Tỉnh chưa gửi công văn xin hoàn vốn và rút vốn

bổ sung tài khoản tạm ứng cho Ban QLDA Trung ương

Năm 1999

Tình hình thực hiện giải ngân vốn vay ADB và AFD, ngân sách được trình bày: