Trung học cơ sở (THCS) là bậc học phổ thông nhằm nâng cao mặt bằng dân trí, chuẩn bị đào tạo nguồn nhân lực cho việc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n¬ớc SKKN Hướng dẫn học sinh làm thực hành môn si[.]
Trang 1bộ môn sinh học Yêu cầu đổi mới nội dung SGK và đổi mới phương pháp dạy học là yêucầu bắt buộc đối với các bộ môn trong đó có môn sinh học.Lĩnh vực công nghệ sinh họcngày càng được phát triển mạnh mẽ và ứng dụng sâu rộng trên phạm vi toàn cầu Để cóthể tiến kịp với sự phát triển trong lĩnh vực sinh học công nghệ của các nước trên thế giớithì ngay ở những khâu mở đầu chúng ta phải tạo được nền tảng và trang bị một cáchvững chắc, biết sử dụng kiến thức áp dụng đạt hiệu quả cao, muốn áp dụng có hiệu quảthì phải có sự luyện tập, thực hành nhiều, thường xuyên.
- Như chúng ta đã biết, Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, lấy quan sát và thínghiệm làm phương pháp nghiên cứu chủ yếu Vì vậy, trong giảng dạy môn Sinh học thìtiết thực hành: Quan sát thí nghiệm có ý nghĩa to lớn Việc thực hành góp phần củng cố,phát triển các khái niệm Khi học sinh được tự mình làm các thí nghiệm và quan sát các
em sẽ tăng cường chú ý, hứng thú với những kết quả thực hành được, giúp các em cónhững biểu tượng cụ thể về cấu tạo , chức năng và hoạt động sống của động ,thực vật,conngười, các khái niệm sẽ được “phát triển”, “kiểm tra” và “củng cố”, giúp các em ghi nhớkiến thức một cách tích cực, vững chắc
- Mặt khác, việc thực hành còn giúp giáo viên và học sinh:
+ Rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo bộ môn, bao gồm các kỹ năng như: sử dụng kính lúp,kính hiển vi, bộ đồ mổ,…Theo dõi và ghi chép các hiện tượng sinh học ,sẽ tạo điều kiệncho học sinh tập sự nghiên cứu và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế đời sống vàchăn nuôi,trồng trọt cũng như bảo vệ và chăm sóc bản thân và những người xung quanh.Điều đó có tác dụng trong việc giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho học sinh
+ Bồi dưỡng năng lực tư duy, rèn luyện trí thông minh, sáng tạo: khi thực hànhhọc sinh phải tự quan sát, ghi chép, phán đoán và tự rút ra kết luận cần thiết, “lý thuyếtkhoa học” sẽ được chứng minh hoặc được rút ra từ thực tế sinh động do các em tự làm + Gây hứng thú học tập phần động vật học, lòng ham muốn nghiên cứu khoa học
và các phẩm chất đạo đức khác
- Ngoài ra, trong thực hành, học sinh đứng ở vị trí nhà nghiên cứu Qua đó, cùng vớitri thức, các em còn lĩnh hội được cả phương pháp nghiên cứu khoa học bộ môn Đồngthời, để đi đến kết quả đúng đòi hỏi học sinh phải có tính kiên nhẫn, tự lực, tính chínhxác và đôi khi cả óc sáng tạo Kết quả là các em có sự say mê học tập và các năng khiếu
cá nhân được phát triển Đối với trường THCS, môn Sinh học giúp học sinh tìm hiểu,khám phá thế giới động ,thực vật đa dạng, phong phú, khám phá về con người, bảnthân,khám phá về bí mật của sự di truyền và biến dị … Cho nên thực hành giữ vai trò cực
kỳ quan trọng, buộc giáo viên phải nghiên cứu để giảng dạy đạt hiệu quả tốt, đó là vấn đề
“Hướng dẫn học sinh trong giờ thực hành sinh học ở trường THCS ” là rất cần thiết đối
Trang 2với bản thân mỗi người giáo viên Tuy có phần khó khăn trong giảng dạy cũng như làm
đề tài này nhưng chắc chắn, tôi sẽ có kinh nghiệm hơn trong quá trình giảng dạy sau này
Đó là lí do tôi chọn đề tài
II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Căn cứ vào đặc điểm tình hình và điều kiện cho phép tập trung nghiên cứu là họcsinh khối 6,7,8,9, ngoài ra đối tượng tác động trực tiếp là giáo viên bộ môn
- Một số phương pháp giảng dạy loại bài thực hành trong giảng dạy sinh học lớp6,7,8,9
III PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Kiến thức môn Sinh học rất rộng, vì thời gian nghiên cứu hạn chế nên đề tài chỉnghiên cứu một số phương pháp giảng dạy loại bài thực hành trong chương trình sinh họcTHCS
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
+Hỏi đáp về giả phẫu sinh lí người
+Di truyền học,di truyền với chọn giống
………
- Sách giáo viên sinh 6,7,8,9
- Sách giáo khoa sinh 6,7,8,9
2 Điều tra, đàm thoại qua đó biết chính xác kỹ năng thực hành, hứng thú học tập củahọc sinh, từ đó có cơ sở thực tiễn nhằm giúp cho đề tài đưa ra phương pháp giảng dạyloại bài thực hành phù hợp với thực tiễn học tập của học sinh ở trường
3 Dự giờ đồng nghiệp rút ra kinh nghiệm và học hỏi từ đồng nghiệp về vấn đề mà đềtài đã đưa ra
4 Kiểm tra, đối chiếu:
- Kiểm tra:
+ Giáo viên áp dụng sáng kiến kinh nghiệm mới trên lớp
+ Cho học sinh làm kiểm tra
- Quan sát:
+ Cách tiến hành của học sinh
+ Quan sát khả năng vận dung kiến thức đã học ở bài thực hành vào việc lĩnh hộitri thức mới
- Phân tích tổng hợp: Sau khi đọc tài liệu và phân tích đối tượng học sinh đã tìm hiểu
để vận dụng các phương pháp phù hợp, có hiệu quả Tổng hợp kết quả thu thập đượctrong thực tế, qua đó thấy được hiệu quả khả thi của đề tài
GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
- Hiện nay khoa học Sinh học đã và đang từng bước phát triển vượt bậc, mang lạinhiều lợi ích vô cùng to lớn cho nước nhà, nhất là trong bối cảnh nước ta thực hiện Công
Trang 3nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước ,sự thách thức của quá trình hội nhập kinh tế toàn cầuđòi hỏi phải có nguồn nhân lực,người lao động có đủ phẩm chất và năng lực đáp ứng yêucầu của xã hội trong giai đoạn mới,người lao động phải có khả năng thích ứng,khả năngthu nhận và vận dụng linh hoạt, sáng tạo tri thức của nhân loại vào điều kiện hoàn cảnhthực tế,tạo ra những sản phẩm đáp ứng yêu cầu của xã hội do đó phải đổi mới giáo dụctrong đó có đổi mới mục tieu giáo dục và phương pháp dạy học.
Luật giáo dục sửa đổi ban hành ngày 27/6/2005,điều 2,4, đã ghi “ phương pháp giáodục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học;bồidưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chívươn lên”, nghĩa là phải thay đổi cách dạy và học Vì vậy, việc giảng dạy môn Sinh học ởcác trường THCS đóng vai trò hết sức quan trọng Do đó, để góp phần nâng cao chấtlượng giảng dạy bộ môn Sinh và giúp học sinh có hứng thú học tập, yêu thích bộ mônSinh học, nhằm tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của lĩnh vực khoa học Sinh họcthì nhất thiết trong quá trình giảng dạy, mỗi giáo viên cần phải dạy tốt qua từng tiết trênlớp, tạo điều kiện cho học sinh học tốt
- Tuy nhiên, trong thực tế vẫn còn một số giáo viên chưa thật sự quan tâm đến vấn
đề này dẫn đến học sinh học tập chưa tốt vì:
+ Khâu chuẩn bị bài, dụng cụ, đồ dùng học tập chưa tốt
+ Học sinh có ý thức học tập kém ngại tham gia thực hành
+ Một số học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn, nên thời gian dành cho côngviệc học tập ít
+ Do tác động của nền kinh tế thị trường nên một phần lớn giáo viên chưa thật sựđầu tư chu đáo, chưa nhiệt tình trong công tác giảng dạy của mình, chưa tích cực đổi mớiphương pháp dạy học Vì vậy, trong mỗi tiết học vẫn còn nhiều học sinh thụ động, chờđón kiến thức áp đặt từ giáo viên hoặc từ học sinh khá, giỏi của lớp
- Vậy làm sao khắc phục những nguyên nhân trên, giúp cho học sinh học tốt trongtừng tiết, đặc biệt là các tiết thực hành, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Sinh ởtrường THCS? Đó là kim chỉ nam dẫn dắt, lôi cuốn tôi đến những phần sau của đề tàinày, đồng thời giúp tôi rút ra được những kết luận quan trọng và bổ ích
B NHỮNG BIỆN PHÁP ĐỔI MỚI ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Các văn bản chỉ đạo của cấp trên:
- Nghị quyết Trung ương 2(khóa VII) của Đảng khẳng định “Phải đổi mới phươngpháp dạy học, khắc phục lối truyền đạt kiến thức một chiều, rèn luyện nếp tư duy sángtạo của người học” Việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay chính là việc dạy tốt vàhọc tốt theo hướng lấy người học làm trung tâm của quá trình dạy học Muốn vậy, giáoviên cần phải nắm vững và vận dụng các phương pháp dạy học tích cực trong từng tiếtdạy của mình
- Luật giáo dục sửa đổi ban hành ngày 27/6/2005,điều 2,4, về đổi mới giáodục,phương pháp tổ chức dạy và học
Trang 42 Các quan niệm khác về giáo dục.
2.1 Tác dụng của phương pháp thực hành:
-Sinh học là một bộ môn khó và mang tính trừu tượng cao.
-Sinh học nghiên cứu về các cơ thể sống, các quá trình sống và đặc biệt nó gắn liềnvới hoạt đông thực tiễn của con người Vì vậy nắm bắt tốt các kiến thức sinh học sẽ gópphần nâng cao đời sống loài người.Do đó việc tìm ra biện pháp nâng cao chất lượng dạyhọc là một vấn đề cực kì quan trọng.Mặt khác, sinh học là môn khoa học thực nghiệm,khoa học mở luôn luôn mới, kiến thức sinh học chủ yếu được hình thành bằng phươngpháp quan sát, mô tả ,tìm tòi thực nghiệm Vậy mà học sinh lại gặp khó khăn trong vấn
đề này thì đây là một điều đáng quan tâm vì nó liên quan trực tiếp đến sự phát triển chítuệ của cả một thế hệ tương lai
Ở trường THCS sinh học được xếp theo logic có trình tự: Thực vật-Động vật-giảiphẫu sinh lí người- Di truyền- Sinh thái học.Đây là môn khoa học ứng dụng trong đờisống, gần gũi với kinh nghiệm và hiểu biết của học sinh Từ đó tạo ra sự kích thích trí tòmò,thích khám phá và hứng thú học tập.Đặc bệt ở môn này giúp các em mô tả được hìnhthái,cấu tạo cơ thể sinh vật thông qua các đại diện của các nhóm sinh vật trong mối quan
hệ với môi trường sống
- Phương pháp thực hành là một trong những phương pháp dạy học khám phá cóhướng dẫn, có tác dụng rèn luyện tập dượt cho học sinh làm quen dần với phương phápnghiên cứu của khoa học thực nghiệm, đồng thời trau dồi cho các em cả phương phápnhận thức tích cực, chuẩn bị cho các em thực sự trở thành những con người làm chủ xãhội, người lao động “có văn hóa” Sau này, dễ có khả năng thích ứng cao trong hoàn cảnhkhoa học kỹ thuật tiến bộ phát triển với nhịp độ cao và thường xuyên đổi mới Phươngpháp thực hành cũng giúp các em tích cực chiếm lĩnh kiến thức mà không phải do thầy côtruyền đạt, không phải tiếp thu một cách thụ động Ngoài ra, còn giáo dục các em có tínhkiên trì, bền bỉ, trung thực… trong học tập
-Qua đề tài này tôi muốn nêu lên vấn đề để tổ chức một tiết thực hành đạt hiệu quảcao,giúp học sinh thoát khỏi những khó khăn vướng mắc khi làm thực hành, nhằm pháthuy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học môn sinh học ở trương THCS,qua đókhông chỉ giúp học sinh nắm bắt tri thức mà còn hướng dẫn các em cách tiếp thu và vậndụng tri thức
-Phương pháp tổ chức hướng dẫn thí nghiệm thực hành phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học môn sinh học ở trường THCS.
-Sinh học là môn khoa học thực nghiệm ,phương pháp đặc thù là quan sát,thí nghiệmphù hợp với quy luật nhận thức của chủ nghĩa Mác- Lênin:” Đi từ trực quan sinh động tới
tư duy trừu tượng”
-Thực hành sinh học giữ vai trò quan trọng trong quá trình nhận thức.Tuy vậy vớikhoảng thời gian có hạn của giờ thực hành cần lựa chọn các thí nghiệm có nội dung vàphương pháp tổ chức,tiến hành phù hợp với yêu cầu của chương trình
Thực tế cho thấy một bài giảng trên lớp có thực hiện các thí nghiệm thì giờ học baogiờ cũng rất sôi nổi, cuốn hút học sinh ,giúp học sinh phát hiện kiến thức của bài rấtnhanh,từ đó nhớ và khắc sâu kiến thức.Như vậy thí nghiệm ,thực nghiệm khoa học giữ
Trang 5vai trò hết sức quan trọng trong quá trình nhận thức khoa học và thực tiễn,làm cầu nốigiữa các hiện tượng tự nhiên và khả năng nhận thức của con người Thí nghiệm thuc hành
có thể giúp học sinh chuyển từ tư duy trừu tượng sang tư duy cụ thể và ngược lại,thựchành giúp học sinh bỏ qua cái phụ, cái thứ yếu,giữ lại cái thuộc bản chất của sự vật, hiệntượng như vậy học sinh sẽ hình thành khái niệm tốt hơn, bản chất hơn,đến giai đoạn cụthể hóa, học sinh sẽ vận dụng khái niệm tốt hơn để giải thích những hiện tượng phức tạp -Thí nghiệm do giáo viên trình bày sẽ là mẫu mực về thao tác cho học sinh và bắttrước, để sau đó khi làm thí nghiệm học sinh có thể làm được.Thực hành sinh học còn cótác dụng phát triển tư duy,phát triển thế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tinkhoa học của học sinh giúp hình thành những đức tính tốt của người lao động mới:Cẩnthận ,ngăn nắp,trật tự ,gọn gàng…
- Quá trình dạy học bao gồm hoạt động của giáo viên là dạy và hoạt động của họcsinh là học
- Học là lao động có tổ chức của học sinh được thực hiện dưới sự hướng dẫn củagiáo viên với mục đích tiếp thu tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, phát triển khả năng nhận thức,rèn luyện niềm tin và hình thành nhân cách
- Hoạt động của giáo viên và học sinh gắn bó khắng khít với nhau: Thiếu sự tích cựccủa học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo thì không hình dung đượcvai trò hướng dẫn của giáo viên, thiếu sự hướng dẫn cần thiết của giáo viên thì không tổchức được hoạt động học tập có mục đích của học sinh
2.2.Vì sao học phải đi đôi với hành:
- Con người luôn vận dụng những kiến thức đã học để áp dụng vào sản xuất hoạtđộng sống để tạo ra vật chất, phát triển kinh tế - văn hóa, đem lại lợi ích to lớn cho đấtnước nếu chỉ học mà không vận dụng kiến thức đã học vào hoạt động sống thì kiến thứctrở nên vô ích, chỉ là lý thuyết suông Nếu như làm việc gì mà không nắm được quy trình
để tiến hành thực hành thì khi thực hiện thao tác thực hành rất vất vả, đôi khi không đemlại kết quả Trong động vật học, kiến thức rất đa dạng, phong phú, nếu học sinh khôngthực hành sẽ ảnh hưởng đến việc tiếp thu tri thức, tính sáng tạo của học sinh Đặc biệt làtrong giảng dạy theo phương pháp mới, học sinh giữ vai trò chủ động trong tiếp thu trithức, còn giáo viên giữ vai trò hướng dẫn, gợi ý giúp học sinh tìm tri thức Việc thựchành vừa phù hợp với phương pháp mới, vừa phù hợp với đặc thù bộ môn, giúp học sinh: + Có được kỹ năng, kỹ xảo: quan sát, mổ, nhận xét, vẽ hình…: VD: khi mổ nhiềuđộng vật học sinh có được thao tác mổ nhanh, đẹp, chính xác, sử dụng đồ mổ một cáchthành thạo, qua mẫu mổ học sinh quan sát được các cơ quan, hệ cơ quan, thông qua sựkhác biệt về cấu tạo, học sinh thấy được sự tiến hóa, nguồn gốc của động vật giúp các em
có kỹ năng phân tích tổng hợp…
+ Khắc sâu kiến thức đã học: khi tự tay mình tiến hành thực hành thì bản thân các
em sẽ dễ hiểu và nhớ kiến thức lâu hơn
+ Có được hứng thú học tập , thích tìm hiểu.Trong quá trình thực hành chính mắtcác em thấy được những điều mới lạ về giới động, thực vật, con người …làm “trỗi dậy”tính tò mò, tìm hiểu, khám phá về thế giớ sinh học để chủ động tiếp thu tri thức và trởthành nhà nghiên cứu nên có được sự hứng thú học tập
Trang 6+ Có năng lực tư duy, trí thông minh, sáng tạo: khi làm thực hành học sinh tự mìnhquan sát, ghi chép, phán đoán kết quả và tự mình rút ra kết luận buộc các em phải tư duy,suy nghĩ, từ đó phát triển thông minh, óc sáng tạo.
- Chính vì vậy, giáo viên phải tổ chức cho học sinh thực hành để các em tự mìnhkhám phá, tìm hiểu nhằm phát triển kỹ năng, kỹ xảo và tạo ra những con người năngđộng, sáng tạo
II CƠ SỞ THỰC TIỄN
1 Thực tiễn vấn đề nghiên cứu
1.1 Tình hình học sinh
- Đa số học sinh rất thích tiến hành thực hành, khi tự tay mình tiến hành các em cóđược kỹ năng chính xác, thực hiện thao tác nhanh, trình bày đẹp – khoa học, có niềm tinkhoa học, nêu được cấu tạo cơ thể động, thực vật,con người… vững chắc
- Bên cạnh đó vẫn còn một số học sinh có tính rụt rè, nhút nhát không chịu tham giatiến hành thực hành mà chỉ quan sát nên tiếp thu tri thức của các em chưa được vữngchắc, không có kỹ năng kỹ sảo khi thực hành thực hiện thao tác còn lúng túng khi giáoviên yêu cầu dẫn đến: chưa đạt, thao tác chậm, chưa chính xác, vẽ hình và ghi chú thíchhình vẽ chưa rõ ràng…
1.2 Tình hình giáo viên
- Nắm vững phương pháp giảng dạy loại bài thực hành
- Có kỹ năng kỹ xảo trong thực hành
- Dự giờ đồng nghiệp về phương pháp giảng dạy loại bài thực hành còn hạn chế nênchưa có nhiều kinh nghiệm cũng như chưa nắm bắt được nhiều phương pháp giảng dạycủa đồng nghiệp về loại bài thực hành
1.3 Thực trạng trường lớp, đồ dùng dạy học
- Ban giám hiệu phân công đúng chuyên môn, luôn tạo điều kiện thuận lợi cho giáoviên hoàn thành tốt nhiệm vụ
- Những dụng cụ phục vụ tiết thực hành như: khay mổ, đồ mổ, kính lúp,…rất nhiều
đủ để cho học sinh tiến hành thực hành
- Tuy nhiên, do trường chưa có phòng thực hành nên việc dạy thực hành còn gặpnhiều khó khăn, tiết thực hành phải thực hiện trên lớp đôi khi ảnh hưởng đến những lớpbên cạnh, việc di chuyển dụng cụ thực hành cũng mất nhiều thời gian
1.4 Hoàn cảnh gia đình và sự quan tâm của phụ huynh học sinh
- Phụ huynh chưa tạo điều kiện quan tâm giúp đỡ học sinh đúng mực
- Phong trào tự học chưa cao
-Sinh học vẫn bị xem là một môn học ít giờ
Những khó khăn trên đã ảnh hưởng đến chất lượng, làm hạn chế khả năng tiếp thu trithức của học sinh do đó muốn nâng cao chất lượng bộ môn giáo viên cần phải tìm giảipháp mới để đưa chất lượng lên cao hơn, tạo được sự hứng thú ở học sinh
2 Phương pháp giảng dạy và nâng cao chất lượng
2.1 Các loại thực hành sinh học:
2.1.1.-Theo mục đích sử dụng:
Trang 7-Trong loại bài thực hành này thí nghiệm được sử dụng là nguồn cung cấp thôngtin,lượng thông tin, mức độ chính xác và tin cậy của tri thức sinh học dù dựa vào kếtqủa thí nghiệm Có 2 cách khai thác :
-Cách 1:Thí nghiệm biểu diễn:
-GV trực tiếp làm thí nghiệm trước lớp( HS chỉ hỗ trợ GV) để đem lại thông tincho HS,HS quan sát, phân tích rút ra kết luận,như vậy thí nghiệm là nguồn thông tin chủyếu đối với HS
-HS làm thí nghiệm dưới sự chỉ đạo của GV,loại bài thục hành này thương đượctiến hành tại phòng thí nghiệm ,qua đó HS vạch ra được bản chất của hiện tượng,quátrình sinh học, cách này được tiến hành khi nghiên cứu quá trình sinh lí,ảnh hưởng củacác nhân tố sinh thái lên sinh vật…
*Bài thực hành để rèn luyện kỹ năng thiết kế thí nghiệm:
-Trong trường hợp này mục đích của việc thực hành là rèn luyện kỹ năng, do đó trongquá trình học tập cần làm sáng tỏ các câu hỏi sau:
+ Hiện tượng đó gì?Có thể quan sát điều đó được không?
+Cần những thiết bị gì?
+Làm thế nào để quan sát được?
+Kết quả thí nghiệm như thế nào thì đạt mục đích?
+Thao tác như thế nào cho đúng?
+Cái gì sẽ ảnh hưởng đến kết quả thí nghiệm?
-Các câu hỏi này làm cho học sinh quen với tác phong nghiên cứu thực nghiệm,nắ đượcquy trình làm việc theo kiểu tìm tòi,khám phá
2.1.2:Những yêu cầu trong giờ thực hành:
*Đối với thí nghiệm của GV: Khi tiến hành các thí nghiệm trong giờ thực hành trênlớp ,GV cần tuân thủ theo những yêu cầu sau:
-Đảm bảo an toàn cho GV và HS:GV cần nắm vững các yêu cầu kĩ thuật đối vớitừng loại thiết bị,đồ dùng dạy học,hóa chất…
-Đảm bảo kết quả và tính khoa học của thí nghiệm:Kết quả tốt của thí nghiệm cóliên quan rất lớn đến chất lượng của giờ thực hành,sự biểu diễn khéo léo của GV còn làmẫu mục cho HS ,vì vậy GV cần chuẩn bị chu đáo trước khi lên lớp.Trong điều kiện thực
tế trường chưa có phòng thí nghiệm,dụng cụ hóa chất thiếu…Vì vậy để tiến hành thànhcông đòi hỏi GV phải có lòng yêu nghề, nhiệt tình…Nếu thí nghiệm không thành công
GV cố gắng tìm ra nguyên nhân không thành công
-Đảm bảo tính trực quan:GV cần khéo léo bố trí thí nghiệm, dụng cụ có kích thướchình dáng phù hợp, hóa chất dùng lượng hợp lí….Đối với thí nghiệm có sự đổi màu cácchất… phải có sự hướng dẫn HS quan sát
-Trong mỗi giờ thực hành cần lựa chọn số lượng thí nghiệm vưa phải,tiêu biểu phục
vụ trọng tâm của bài
-Sử dụng các dụng cụ thí nghiệm gọn nhẹ,đơn giản,tận dụng những dụng cụ thay thế
mà vẫn đảm bảo tinh khoa hoc ,thẩm mĩ,sư phạm…
Trang 8- Nếu có những dụng cụ HS chưa biết GV cần giới thiệu dụng cụ đó như:têngọi,ứng dụng của dụng cụ,hình dạng, cấu tạo…
-Phối hợp lời nói của GV với thí nghiệm biểu diễn nhằm thu hút sự chú ý của HS,cần hướng dẫn HS vào sự quan sát hiện tượng cơ bản nhất
*Đối với thí nghiêm của HS :
-Việc tổ chức cho HS thực hành để nghiên cứ bài mới có thể thực hiện bằng hai cách: +Toàn lớp cùng làm một thí nghiệm
+Từng nhóm làm những thí nghiệm khác nhau
-Khi tiến hành thí nghiệm theo nhóm,GV cần tổ chức để các HS trong nhóm đều đượclàm
-Thông thường giờ thực hành được thực hiện theo trình tự sau đây:
-Đầu giờ GV kiểm tra sự chuẩn bị của HS,giải thích ngắn gọn quá trình quá trình tiếnhành thí nghiệm,cách quan sát và ghi chép để làm tương trình sau thí nghiệm,lưu ý đảmbảo an toàn khi làm thí nghiệm
-Khi HS tiến hành thí nghiệm GV theo dõi việc làm của các nhóm,uốn nắn những saisót khi cần thiết nhưng tránh không làm thay HS
-Trong nhóm thương có 4-5 HS nên GV cần phân công viêc làm hợp lí cho từng HS -Nếu dụng cụ quá thiếu thốn có thể chia lớp thành hai nóm thực hành song song vớicác đề tài,nội dung khác nhau hoặc tổ chức hai thời gian khác nhau
-Cuối giờ thực hành mỗi HS phải hoàn thành bảng tường trình theo nội dung mẫubáo cáo thu hoạch cuối mỗi bài trong SGK
*Đối với bài thực hành luyện tập-Vận dụng kiến thức mới và thực hành ngoại khóa:
Loại bài này nhằm giúp HS khắc sâu kiến thức, có những bài phải thực hiện ngoàilớp học, đó là các giờ ngoại khóa ở vườn trường,ngoài thiên nhiên, tại địa phương….Loạibài này có tác dụng:
-Phát triển hứng thú học tập của HS
-giáo dục thế giới quan khoa học,tình yêu lao động,yêu thiên nhiên,tinh thần tậpthể,rèn óc thông minh,thói quen quan sát độc lập
-Nâng cao chất lượng học tập
-Tuy nhiên giờ ngoại khóa gạp khó khăn trong việc tổ chức:Đó là thời gian,địa điểmtham quan, cơ sở vật chất…
- Hình thức tổ chức theo nhóm và tiến hành đồng loạt có những ưu điểm và khuyếtđiểm sau:
+ Ưu điểm:
Giúp học sinh đỡ lúng túng
Trang 9 Giáo viên dễ chỉ đạo, dễ kiểm tra kết quả, thuận lợi trong việc uốn nắn nhữngsai sót chung của cả lớp.
Các nhóm tranh luận lẫn nhau, bổ sung cho nhau, vì vậy kết quả chính xác hơn
+ Nhược điểm:
Không phát huy hết khả năng tự học của học sinh
Có những học sinh chỉ ngồi cho “có mặt”, nhất là những em lười biếng, thụđộng
Thực hành riêng rẻ:
- Lớp chia thành các nhóm, các nhóm này làm những nội dung thực hành khác nhautrong cùng khoảng thời gian Sau đó, các nhóm lần lượt quay vòng nối tiếp nhau để hoànthành toàn bộ nội dung trong thực hành Các nhóm báo cáo kết quả thực hành, rút ra kiếnthức
- Loại bài này có ưu và khuyết điểm sau:
+ Ưu điểm:
Giải quyết được tình hình khó khăn khi thiếu dụng cụ thực hành, ít mẫu vật.+ Khuyết điểm:
Giáo viên gặp khó khăn khi chỉ đạo
2.1.4.Một số lưu ý khi thực hiện tiết thưc hành nhằm đạt hiệu quả cao.
-Nét nổi bật dễ nhận thấy của tiết thực hành là hoạt động của HS chiếm tỉ lệ cao so với
hoạt động của GV về mặt thời lượng cũng như cường độ làm việc nhưng thực tế để cómột tiết thực hành đạt hiệu quả đòi hỏi người GV cần phải đầu tư công sức và thời gianrất nhiều trong khâu soạn bài.Trên cơ sở đó GV hình dung mình phải làm gì trong giờthực hành,giao yêu cầu của bài cho cá nhân hay nhóm?Nên sắp xếp hoạt động nàotrước ,hoạt động nào sau để đảm bảo tính logic và tình hình của lớp,đôi lúc có thể khôngnhư trình tự SGK để tận dụng mẫu vật trong tiết thực hành hay vật mẫu khó kiếm với sốlượng nhiều
Cụ thể
-Khâu chuẩn bị quyết định thành công một nửa tiết thực hành,cần nắm mục tiêu tiếtthực hành để trong và sau tiết thực hành HS sẽ nắm được cái gì,rèn luyện cho HS nhữngcái gì?HS sẽ vận dụng được những gì vào cuộc sống?
-Chuẩn bị mẫu vật:GV chuẩn bị mẫu vật chuẩn,có sẵn trong tự nhiên ở địa phương,thời gian chuẩn bị mẫu vật có thể trước vài ngày, đôi lúc phải trước vài tuần.Về phia HScũng cần chuẩn bị mẫu vật để phong phú hơn trong tiết thực hành,trong tiết học trước GVcần dặn dò kĩ HS chuẩn bị mẫu vật và dụng cụ có liên quan đến tiết thực hành
-Bên cạnh mẫu vật,GV cần chuẩn bị dụng cụ thực hành như kính lúp ,kính hiển vi,môhình ,khay mổ,bộ đồ mổ,hóa chất…ngoài ra cũng cần chuẩn bị tranh ảnh minh họa để HSđối chiếu
-Đến giờ thực hành GV cho học sinh báo cáo sự chuẩn bị và tiến hành kiểm tra nhữngmẫu vật nào đạt tiêu chuẩn ,những mẫu vật nào chưa đạt, mẫu vật nào lạ để thuận tiệntrong ciệc tiến hành thực hành
-Trong khi thực hành,GV cần nêu mục tiêu của tiết thực hành hay của từng hoạt động
để HS thực hành đúng mục tiêu không đi lệch hướng
Trang 10Đối với những nội dung thực hành khó, ngoài việc hướng dẫn GV cần làm mẫu cho HSquan sát,sau đó các nhóm mới thực hành đảm bảo yêu cầu đề ra.
-Khi thực hành GV quan sát giúp đỡ các HS ,các nhóm có kỹ năng còn yếu về thaotác để giúp các nhóm đó kịp thời gian quan sát, thí nghiệm ,thực hành ,mổ xẻ…GV cầnuốn nắn những sai xót và kịp thời chấn chỉnh những cá nhân không tập trung vào thựchành hay gây ồn ào trong giờ để khỏi ảnh hưởng đến các cá nhân khác, nhóm khác haylớp học bên cạnh
-GV nên chú ý đến các đối tượng học sinh yếu kém vì thông thường trong tiết thựchành,các HS khá giỏi làm việc nhiều hơn,một số em lười học lợi dụng tình hình sẽ ngồi
im lăng như đang chú ý nhưng thực ra lại không để tâm vào và cuối tiết lại chép bài thuhoạch của bạn
-Trong các tiết thực hành GV cần sử dụng hệ thống câu hỏi trọng tâm để phát huy trílực của HS, hay những câu hỏi so sánh cơ quan của sinh vật đang thực hành với nhữngsinh vật đã học khác,từ đó rút ra những đặc điểm thích nghi hay tiến hóa của sinh vật -Những bài thực hành trong chương trình phần lớn là những bài quan sát hình dạngngoài,cấu tạo trong,sự di chuyển,đặc điểm thích nghi,thí nghiệm về các quá trình sinhlí,thực hành vận dụng thực tế…
+Đối với nhũn bài có nội dung quan sát GV cần cho HS quan sát cụ thể các bộphận của một cơ thể sinh vật từ đầu đến đuôi về cấu tạo hoạt động của bộ phận đó,biếtđặc điểm thích nghi với môi trường sống,cấu tạo phù hợp với chức năng
+Đối với những bài có nội dung quan sát cấu tạo trong GV cần hướn dẫn chi tiết
cá đường mổ,cách cầm kéo tránh tổn thương các nội quan Một số mẫu vật nhỏ khi gỡcác nội quan cần để mẫu vật ngập nước để dễ gỡ và quan sát,GV cần hướng dẫn cáchghim mẫu vật hay nội quan để dễ quan sát.Khi quan sát,cho các em quan sát lần lượt các
hệ cơ quan để nắm được cấu tạo và so sánh giữa bộ phận của cơ thể này với các cơ thể đãhọc trước,từ đó rút ra đặc điểm tiến hóa hơn.Một số cơ quan nhỏ không quan sát đượcbằng mắt thường thì phải dùng kính lúp để quan sát
+Đối với bài thực hành về quan sát sự di chuyển,GV cho HS quan sát mẫu vậtsống di chuyển trong môi trường để thấy được tập tính di chuyển của chúng
+Đối với loại bài thực hành về sự thích nghi,GV hướng dẫn HS quan sát từng bộphận thích nghi với môi trường sống
+Đối với bài thực hành thí nghiệm về các quá trình sinh lí đòi hỏi độ chính xáccao, GV cần chuẩn bị chu đáo và thực hành trước cho thành thạo để đảm bảo thành côngcho tiết thực hành,đồng thời GV cần làm mẫu để các nhóm tiến hành theo
+Đối với bài thực hành vận dụng thục tế,là một trong những bài rất có lợi chocác em trong những trường hợp cứu bạn bè người thân bị thương hay bị đuối nước thì
GV cần phải làm mẫu để HS nắm rõ thao tác cụ thể
VD:Tập băng bó khi bị gãy xương cần đảm bảo nẹp tre hay gỗ đúng kích cỡ,có vảimềm hay băng lót bên trong có dây buộc…
Thực hành hô hấp nhân tao GV cần hướng dẫn HS thực hành từ tư thể đếnphương pháp,có thể mở băng hình cho các em theo dõi …
Trang 11-Trong phần tổng kết thực hànhGVần cho đại diện một vài nhóm báo cáo kết quảthực hành,các nhóm khác bổ xung và GV đính chính những sai sót của HS đồng thời ghiđiểm thực hành cho các em,có những tiết GV yêu cầu HS viết bài thu hoạch sau tiết thựchành kết hợp với kỹ năng thực hành mà ghi điểm cho các nhóm,
-GVcần chú ý khâu vệ sinh cuối tiết thực hành:Pa công cho HS trực thu dọnmẫu vật,hóa chất ,tránh vứt bừa bãi gây ô nhiễm môi trường, rửa sạch dụng cụ thực hànhtrước khi chuyển về phòng thiết bị
-Cuối buổi thực hành GV cần dặn dò HS như hoàn thành bản thu hoạch,vẽhình,ôn lại kiến thức của chương và chuẩn bị bài mới
GV: Bộ đồ mổ, chậu thủy tinh, lúp tay, khay mổ, tranh giun đất, cồn
Tranh câm hình 16.1, 16.2 SGK/ 56,57, tranh cấu tạo ngoài và trong của giun đất
HS: Chuẩn bị mỗi nhóm “1 con giun đất to” để thực hành
Xem trước nội dung bài thực hành
III Phương pháp dạy học
- Phương pháp trực quan, phương pháp thực hành, biểu diễn thí nghiệm, hợp tácnhóm nhỏ
IV Tiến trình
1 Ổn định tổ chức
2 Kiểm tra bài cũ
- Giáo viên chia nhóm (6-8 em)
- Giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh
- Giáo viên giới thiệu về dụng cụ thực hành được sử dụng đã mổ giun đất: kéo,phanh, đinh ghim, dao
3 Giảng bài mới
a Giới thiệu bài
b Hướng dẫn tìm hiểu bài
Trang 12 Hoạt động 1: Tìm hiểu về mục tiêu của bài thực hành
- Mục tiêu: học sinh biết được mục tiêu của bài thực hành
I Yêu cầu:
- Giáo viên nêu yêu cầu của bài thực hành
- Biết cách mổ giun đất
- Quan sát, xác định đúng cấu tạo của giun đất trên mẫu vật thật
- Có kỹ năng: mổ, quan sát, nhận biết, vẽ hình chính xác cấu tạo cơ thể giun đất
a Tìm hiểu về cấu tạo ngoài
- Giáo viên hướng dẫn học sinh xử lý mẫu: Gây mê bằng ête hay cồn loãnghoặc cho giun đất vào nước trong thời gian dài