ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Khoa Tâm lý học TIỂU LUẬN CUỐI KÌ HỌC PHẦN XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG Mã học phần SOC 1051* (3 tín chỉ) Lớp học phần thứ 2, tiết 4 – 6 Đề t[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Khoa Tâm lý học
-
TIỂU LUẬN CUỐI KÌ HỌC PHẦN: XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG
Mã học phần: SOC 1051* (3 tín chỉ) Lớp học phần: thứ 2, tiết 4 – 6
Đề tài:
Tình trạng phân tầng xã hội về thu nhập trong xã hội Việt Nam hiện nay, tác động của tình trạng này tới xã hội, một số giải pháp giải quyết các vấn đề do tình
trạng này tạo ra
Họ và tên sinh viên: Nguyễn Hà Minh – 21031770 Giảng viên hướng dẫn: ThS Đào Thuý Hằng
HÀ NỘI, 2023
Trang 22
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Khoa Tâm lý học
-
TIỂU LUẬN CUỐI KÌ HỌC PHẦN: XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG
Mã học phần: SOC 1051* (3 tín chỉ) Lớp học phần: thứ 2, tiết 4 – 6
Đề tài:
Tình trạng phân tầng xã hội về thu nhập trong xã hội Việt Nam hiện nay, tác động của tình trạng này tới xã hội, một số giải pháp giải quyết các vấn đề do tình
trạng này tạo ra
Họ và tên sinh viên: Nguyễn Hà Minh – 21031770 Giảng viên hướng dẫn: ThS Đào Thuý Hằng
HÀ NỘI, 2023
Trang 3Lời nói đầu
Xã hội học là bộ môn nghiên cứu đời sống xã hội và nguyên nhân – hệ quả hành vi
của con người đem lại thông qua góc nhìn xã hội học, đặc biệt gần gũi với Tâm lý học
Nếu Tâm lý học xã hội quan tâm đến ảnh hưởng của hành vi xã hội lên cá nhân và cá nhân ảnh hưởng đến tương tác của cá nhân với cá nhân khác/nhóm xã hội, thì Xã hội học lại tập trung nghiên cứu các nhóm xã hội và các hệ thống xã hội Xã hội học mang lại nhiều lợi ích được thể hiện dưới nhiều góc độ, chiều cạnh, là cơ sở quan trọng trong quá trình phát triển của mỗi cá nhân Phân tầng xã hội là một trong những đối tượng nghiên cứu của Xã hội học, được nghiên cứu từ đầu những năm 1990 ở Việt Nam Những tri thức về phân tầng xã hội hiện nay được xây dựng trên cơ sở nền tảng lý luận của Karl Marx (1818-1883) và Max Weber (1864-1920), trả lời cho câu hỏi “Ai có được cái gì và tại sao như vậy?” – câu hỏi then chốt khi tìm hiểu bản chất của phân tầng xã hội “Cái gì” ở đây chính là các loại tài sản, nguồn lực và nguồn lợi được phân bổ tới các cá nhân Nhưng bởi các cá nhân nằm ở các vị trí trong cấu trúc xã hội khác nhau, chia thành nhiều tầng lớp được xếp theo trật tự từ cao đến thấp, những người ở đáy sẽ nhận về ít tài sản và nguồn lợi hơn, sẽ chịu thiệt thòi cả về vật chất lẫn tinh thần, còn những người càng ở phía trên sẽ càng dễ tiếp cận với các đặc quyền đặc lợi Đây chính
là sự phân tầng xã hội về thu nhập Việc tìm hiểu thực trạng phân tầng xã hội, ở đây là phân tầng xã hội về thu nhập là vô cùng cần thiết để có thể đưa ra các giải pháp thu hẹp khoảng cách về thu nhập giữa các tầng
Bài tiểu luận được chia làm 3 phần chính: Các khái niệm, Thực trạng phân tầng xã hội về thu nhập và Giải pháp; sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu để làm rõ đề tài
Trang 4Mục lục
I Các khái niệm 1
1 Phân tầng xã hội 1
2 Thu nhập 4
3 Phân tầng xã hội về thu nhập 4
II Thực trạng phân tầng xã hội về thu nhập 5
1 Thực trạng 5
a Giữa thành thị và nông thôn 5
b Giữa các vùng trên cả nước 7
2 Ảnh hưởng 8
a Tích cực 8
b Tiêu cực 9
III Giải pháp 9
Danh mục tài liệu tham khảo 10
Trang 51
I Các khái niệm
1 Phân tầng xã hội
• Khái niệm:
Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về phân tầng xã hội:
Theo David Popenoe, phân tầng xã hội là khuôn mẫu phân chia con người thành những tầng lớp khác nhau theo vị trí xã hội, dựa trên việc họ tiếp cận những điều đáng mong muốn
Theo Anthony Gidden, phân tầng xã hội được sử dụng để mô tả sự bất bình đẳng tồn tại giữa các cá nhân và giữa các nhóm trong xã hội Phân tầng hiểu là những bất bình đẳng mang tính cấu trúc giữa các nhóm xã hội khác nhau
Theo Laurence A Basirico và đồng nghiệp (Barbara G Cashion và J Ross Eshleman), phân tầng xã hội là sự phân hạng con người dựa trên của cải, uy tín và vị trí
xã hội
Từ các quan niệm trên, ta có thể đi đến kết luận rằng, phân tầng xã hội là sự phân chia các cá nhân trong xã hội thành các tầng lớp nhất định, trong đó mỗi tầng/lớp bao gồm các cá nhân có đặc điểm chung hay có sự ngang bằng nhau về những phương diện nào đó (của cải, vị trí xã hội, uy tín, quyền lực, tuổi tác…) Sự phân chia này không phải bất biến, chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau
Các hệ thống phân tầng cơ bản trong lịch sử:
- PHÂN TẦNG KHÉP KÍN (CLOSED): nghiêm ngặt trong việc quy định thứ bậc các tầng lớp, cấu trúc mang tính cứng nhắc, ổn định
Chế độ chiếm hữu nô lệ: Dạng thức cực đoan của phân tầng xã hội, dựa trên
chiều cạnh kinh tế là sở hữu con người Con người được phân chia thành chủ nô
và nô lệ dựa trên sở hữu của một số người với những người khác như một thứ tư liệu sản xuất (VD: Chế độ chiếm hữu nô lệ La Mã cổ đại)
Hệ thống đẳng cấp: Dạng thức phân tầng xã hội khép kín dựa trên cơ sở thứ
bậc địa vị và sự quy gán nghiêm ngặt Các đẳng cấp được xếp hạng theo tôn ti trật
tự trên dưới và có ranh giới phân chia ngăn cản đẳng cấp dưới di động lên đẳng cấp trên Địa vị xã hội của cá nhân được xác lập ngay từ khi sinh ra, được trao
truyền từ đời này sang đời khác và không thể thay đổi (VD: Hệ thống đẳng cấp
Bà La Môn)
Trang 62
Chế độ phong kiến: Dạng thức phân tầng trong xã hội nông nghiệp dựa trên sở
hữu đất đai với mức độ quy gán cao Các tầng lớp được phân chia dựa trên cơ sở
về sở hữu ruộng đất có quyền thừa kế, có ranh giới phân chia riêng biệt và tầng lớp dưới rất khó có thể di động lên tầng lớp trên (VD: chế độ phong kiến Việt Nam)
- PHÂN TẦNG MỞ (OPEN): ranh giới giữa các tầng lớp không quá nghiêm ngặt, cấu trúc xã hội biến đổi liên tục
Hệ thống giai cấp: Hệ thống phân tầng mở trong xã hội công nghiệp, chủ yếu
dựa trên địa vị kinh tế và quyền lực xã hội Sự phân chia giai cấp là lỏng lẻo và không có ranh giới rõ ràng như những hệ thống khác, di động xã hội xảy ra thường
xuyên và phổ biến (VD: Xã hội tư bản chủ nghĩa hiện nay)
- PHÂN TẦNG HỖN HỢP (MIXED): Tồn tại đồng thời chế độ quân chủ
(Hoàng gia Anh) và vai trò chủ đạo của sự phân tầng trong xã hội kiểu mới: vừa khép kín vừa mở, cứng nhắc ở một số mặt nhưng lại linh hoạt ở nhiều mặt khác
• Những quan niệm khác nhau về phân tầng xã hội:
- Theo Max Weber (1925): Ba khía cạnh của phân tầng xã hội bao gồm sự giàu
có, quyền lực và uy tín
Sự giàu có là tất cả các tài sản kinh tế của một xã hội, không chỉ tiền mà còn các sản
phẩm vật chất khác như đất đai, các nguồn tài nguyên thiên nhiên, lao động, dịch vụ Sự giàu có phần lớn được hiểu là sự tích lũy lao động trong đồ vật, nhưng cũng có thể hiểu
là sự tích lũy về vẻ đẹp, tình cảm, kiến thức hay các cơ hội kinh tế trong tương lai (VD: Kim cương đẹp và hiếm có, các tác phẩm nghệ thuật mang giá trị tinh thần và ý nghĩa lịch sử, đất đai có khả năng tạo ra lợi ích kinh tế) Sự giàu có được phản ánh thông qua thu nhập - lợi ích có được từ việc sử dụng nguồn tài nguyên hay nhân lực Thu nhập thường được hiểu với nghĩa “lưu lượng tiền trên một đơn vị thời gian” nhưng không phải mọi thu nhập đều được thể hiện bằng tiền Có những công việc không làm ra tiền nhưng mang lại thu nhập thực sự cho gia đình (VD: Thành viên làm việc nhà giúp tăng thu nhập trong gia đình → Người ta tạo ra thu nhập không phải dưới hình thức tiền bạc
→ Nếu không làm sẽ phải trả tiền cho người khác làm giúp họ) Trong một xã hội, mặc
dù chúng ta đều muốn trở nên giàu có, nhưng có người giàu có hơn, có người nghèo nàn hơn Sự chênh lệch cũng xảy ra giữa các nhóm xã hội, giữa quốc gia này với quốc gia khác (Popenoe 1986)
Trang 73
Quyền lực là khả năng của một người hay một nhóm người trong việc gây ảnh hưởng
lên hành động của người khác, bất chấp việc người ta muốn thế hay không Quyền lực luôn song hành với quyền lợi của cá nhân hay quyền lợi nhóm Ai thực hiện quyền lực,
vì sao người ta lại thực hành quyền lực, điều đó mang lại lợi ích cho ai… là những câu hỏi các nhà xã hội học luôn quan tâm Quyền lực thường rất khó đo lường – là thứ khó
đo nhất trong 3 khía cạnh của xã hội học, nhiều hình thức của quyền lực là tiềm ẩn (VD: Những người giật dây, có thế lực về kinh tế, sau các nhà cầm quyền về chính trị) Trong thực tế, sự phân tầng theo quyền lực luôn đan xen nhiều mối liên hệ phức tạp
Uy tín là sự quý trọng và sự thừa nhận mà một người nhận được từ những người
khác Uy tín đến từ nhiều nguồn: tiếng tăm và sự thừa nhận từ công chúng, sự kính trọng
và sự ngưỡng mộ, sự tôn trọng và sự quý mến Uy tín có thể đạt được bằng nhiều cách khác nhau: phẩm chất tốt, được xã hội tin tưởng và quý trọng (dũng cảm, thông minh, tài ba, tốt bụng, rộng lượng, ), tiền bạc, quyền lực, địa vị xã hội cao, thành công giành được sự công nhận từ công chúng
- Theo Theo John Macionis: Phân tầng đề cập đến một hệ thống phân hạng con người theo thứ bậc dựa trên bốn nguyên lý sau:
① Phân tầng xã hội là một đặc điểm của xã hội chứ không đơn thuần là sự khác
biệt giữa các cá nhân Thông thường cuộc sống của một cá nhân bị định hình nhiều bởi
xã hội hơn là do tự họ quyết định VD: Những đứa trẻ sinh sống trong các hoàn cảnh gia đình, xã hội khác nhau sẽ có cuộc sống khác nhau (về tiền tài, địa vị, danh vọng, )
② Phân tầng xã hội chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác: Vị trí xã hội của bố mẹ
được trao truyền sang cho con cái (VD: Các công ty gia đình) Tuy nhiên cũng có các trường hợp ngoại lệ: Những trường hợp mà cá nhân có sự di động xã hội liên tục, đi lên hay đi xuống tùy thuộc vào nỗ lực của bản thân hay gặp phải những thất bại lớn (VD: Gia đình tài phiệt phá sản và mất trắng trong 1 đêm)
③ Phân tầng xã hội phổ biến ở khắp mọi nơi VD: Các hiện tượng phân tầng dễ
thấy ở mọi quốc gia (giàu - nghèo; tuổi tác; quyền lực; uy tín) Tuy nhiên, sự bất bình đẳng xã hội về khía cạnh nào, diễn ra ở mức độ nào lại có sự khác nhau từ nơi này đến nơi khác (VD: phân tầng theo tuổi tác: ở Mỹ và các nước phương Tây thì người cao tuổi không được coi trọng bằng các nước phương Đông)
④ Phân tầng xã hội không chỉ liên quan đến bất bình đẳng xã hội mà còn liên quan đến niềm tin Đây là cách thức để biện minh và duy trì sự tồn tại của những hình thức
Trang 84
bất bình đẳng xã hội Do vậy, cách thức lý giải này cũng có sự khác biệt giữa các nền văn hóa
2 Thu nhập
“Thu nhập là khoản của cải thường được tính thành tiền mà một cá nhân, một doanh nghiệp hoặc một nền kinh tế nhận được trong một khoảng thời gian nhất định từ công việc, dịch vụ hoặc hoạt động nào đó.” (Nhung, 2021)
Vậy có thể hiểu rằng, số của cải của một cá nhân có thể có từ thu nhập đến từ nhiều nguồn khác nhau: có thể từ lao động (tiền lương, tiền công), sở hữu những giấy tờ có giá trị, được thừa kế, tặng,… Con người trong quá trình lao động, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tạo ra một số lượng của cải nhất định cho xã hội và được phần phối lại những khoản thu nhập/của cải tương ứng Vấn đề thu nhập luôn là mối quan tâm lớn, chính là kết quả của việc cá nhân cung ứng sức lao động cho xã hội Tóm lại, bất cứ thứ gì cá nhân có thể nhận được để biến nó trở thành tài sản của mình được gọi là thu nhập, trừ khi nguồn thu đó trái pháp luật “Thu nhập là điều kiện, là nguồn lực quan trọng, để một
cá nhân hay hộ gia đình theo đuổi các mục tiêu xã hội của mình.” (Cường và Ánh, 2020, p.27)
3 Phân tầng xã hội về thu nhập
Phân tầng xã hội là một hiện tượng thiết yếu trong xã hội văn minh của loài người
Sự phân tầng này được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau như sự phân hoá giàu nghèo, sự phân chia giai cấp, tầng lớp, các nhóm nghề nghiệp,… những rõ nhất và cũng được nhắc đến nhiều nhất chính là sự phân hoá giàu nghèo Sự phân tầng giữa người giàu với người nghèo là nguyên nhân dẫn đến bất bình đẳng xã hội Khoảng cách giữa các tầng lớp các lớn, khả năng xảy ra rối loạn trật tự xã hội càng cao Vậy phân tầng xã hội về thu nhập có thể hiểu là sự phân chia về khối lượng của cải đến từ thu nhập và khả năng tiếp cận của cá nhân đến các nguồn lợi này
Trang 95
II Thực trạng phân tầng xã hội về thu nhập
1 Thực trạng
Cơ chế thị trường đã loại bỏ dần tính bình quân chủ nghĩa, điều này khuyến khích người dân làm giàu chính đáng bằng việc phát huy các nguồn lực về vốn, trình độ học vấn, chuyên môn, sức lao động và kinh nghiệm, Song khoảng cách chênh lệch về mức sống giữa các hộ gia đình là một tất yếu do trong cơ chế thị trường, khả năng tiếp cận thị trường của mỗi người không giống nhau, vì có sự khác nhau về năng lực, thể chất, trí tuệ, điều kiện và cơ hội để làm giàu, Sự khác nhau đó chính là nguồn gốc tự nhiên đầu tiên tạo nên sự phân tầng xã hội
Nền kinh tế Việt Nam tính đến thời điểm hiện tại phát triển khá ổn định, mức sống của các khu dân cư, thu nhập bình quần đầu người đều được cải thiện Để phân tích thực trạng phân tầng xã hội về thu nhập, hay sự phân hoá giàu nghèo tại Việt Nam, ta sẽ phân tích tìm hiểu qua 2 chiều hướng: giữa thành thị - nông thôn và giữa các vùng trên cả nước
a Giữa thành thị và nông thôn
Cơ cấu giai tầng luôn có sự khác biệt giữa thành thị và nông thôn Dĩ nhiên, sự chênh lệch về mức sống giữa thành thị và nông thôn luôn là một trong những biểu hiện rõ rệt nhất
Bảng trên cho thấy thu nhập bình quân ở cả 2 khu vực thành thị và nông thôn giai đoạn 2002 - 2012 đều có xu hướng tăng nhanh, nhưng sự chênh lệch giữa 2 khu vực này tuy có giảm nhưng vẫn còn cao (thành thị gần như gấp đôi) Vậy tuy có sự tăng lên về mức sống, sự phân hoá về mặt thu nhập vẫn còn tồn tại
Trang 106
Tỷ lệ hộ nghèo qua các năm
(Nguồn: Tổng cục Thống kê, KSMS 1992 - 1993, ĐTMS 1997 - 1998, ĐTMS 2002, KSMS 2004, KSMS 2006)
Bằng sự nỗ lực trong công cuộc xoá đói giảm nghèo, cũng như sự phát triển về mặt kinh tế, tỷ lệ hộ nghèo liên tục giảm qua các năm, đời sống người dân có sự chuyển biến
rõ rệt
Thu nhập bình quân người/ tháng chia theo khu vực
(Nguồn: Tổng cục Thống kê, KSMS 1992 - 1993, ĐTMS 1997 - 1998, ĐTMS 2002, KSMS 2004, KSMS 2006)
Thu nhập bình quân đầu người của các nhóm dân cư đều tăng so với các năm trước Tuy nhiên các nhóm khá và giàu lại tăng khá nhanh so với một số nhóm dưới Điều này càng đẩy mạnh sự phân hoá về thu nhập ở thành thị và nông thôn Dựa vào bảng trên,
dù đều tăng nhanh (thành thị gấp 6,9; nông thôn gấp 6,5), nhưng thu nhập bình quân tại thành thị vẫn gấp đôi, dẫn đến khoảng cách khá xa giữa 2 khu vực
“Hệ số chênh lệch thu nhập giữa các giai tầng xã hội ngày càng tăng trong giai đoạn 1998-2018 Mức chênh lệch đặc biệt rõ ở giai tầng trên và giữa trên so với các giai tầng còn lại Mức chênh lệch thấp trong thập niên 2000, nhưng cao hơn trong thập niên 2010 Nếu bối cảnh phát triển và chính sách không thay đổi trong thập niên 2020, phải chăng mức và tốc độ chênh lệch sẽ cao hơn?” (Cường và Ánh, 2020, p.27)
Trang 117
Theo số liệu điều tra mức sống của hộ gia đình năm 2006 được Tổng cục Thống kê công bố thì chênh lệch về thu nhập trung bình đầu người/tháng giữa nhóm hộ giàu nhất
và nhóm hộ dân nghèo nhất tồn tại một khoảng cách lớn So sánh 20% số hộ có mức thu nhập cao nhất với 20% số hộ có thu nhập thấp nhất thì khoảng cách chênh nhau giữa nhóm giàu nhất và nhóm dân nghèo là 8,4 lần Theo các kết quả điều tra, khoảng cách chênh lệch này vẫn đang có xu hướng tăng lên Sự chêch lệch về thu nhập diễn ra khá phổ biến tại Việt Nam, điều này đem đến khá nhiều lo ngại
Xét về mô hình phân tầng xã hội, kết quả phân tích cho thấy sự biến đổi tương đối:
(Nguồn: Phân tầng xã hội và di động xã hội ở Việt Nam hiện nay, 2017, p.68)
Nhìn vào đồ thị, ta thấy được mô hình ở khu vực nông thôn vẫn là hình kim tự tháp,
ở đồ thị là hình quả trám Tuy vẫn có thể thấy rõ sự tương phản rõ rệt giữa nông thôn (xã hội truyền thống) và đô thị (dần trở thành xã hội hiện đại), ta có thể thấy ở điểm giữa của nông thôn đã có sự phình ra, dần trở thành hình quả trám Xã hội nông thôn bao gồm tầng lớp nông dân – có vị thế kinh tế, xã hội thấp nhất (so với các tầng lớp còn lại) chiếm tỉ lệ đông đảo, và phần nhiều là các tầng lớp thuộc xã hội truyền thống Hiển nhiên với số lượng của tầng lớp đại diện cho xã hội hiện đại cao hơn, càng làm cho sự phân tầng về thu nhập giữa thành thị và nông thôn càng rõ rệt
b Giữa các vùng trên cả nước