Tìm Hiểu Về Ngôi Nhà H''mông Ở Bảo Tàng Dân Tộc Học Việt Nam.pdf

1  ĐỀ TÀI TÌM HIỂU VỀ NGÔI NHÀ H''''MÔNG TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM Giảng viên hướng dẫn Cán bộ hướng dẫn Sinh viên thực hiện Mã sinh viên Lớp Hà Nội 2022 2 LỜI CẢM ƠN Vậy là chúng em[.]

- -

ĐỀ TÀI : TÌM HIỂU VỀ NGÔI NHÀ H'MÔNG TRƯNG BÀY

TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn : Cán bộ hướng dẫn : Sinh viên thực hiện :

Mã sinh viên : Lớp :

Hà Nội 2022

LỜI CẢM ƠN

Vậy là chúng em đã kết thúc 1 tháng thực tập tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam Tuy thời gian thực tập không nhiều nhưng trong thời gian đó

em đã học hỏi được rất nhiều điều, có cơ hội tiếp xúc thực tế, vận dụng những

kỹ năng đã học để áp dụng thực tế Em rất may mắn khi nhận được sự quan tâm và giúp đỡ tận tình từ phía nhà trường và nơi thực tập

Đầu tiên em xin cảm ơn các thầy cô khoa đã cho em một nền tảng kiến thức làm hành trang để vững bước vào đời Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám đốc Bảo tàng dân tộc học Việt Nam, đồng cảm ơn , Trưởng phòng Trưng bày đã tiếp nhận và chỉ bảo cho em trong quá trình thực tập

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới - cán bộ quản lí nhà H'mông, đã nhiệt tình hướng dẫn, truyền đạt cho em những kiến thức cần thiết, đặc biệt là những thông tin quan trọng về ngôi nhà H'mông, nơi mà em thực tập

Bên cạnh đó, em cũng xin gửi lời cảm ơn tới các anh chị trong phòng Trưng bày đã giảng dạy và chỉ bảo em rất nhiều trong việc tìm hiểu những kiến thức về các ngôi nhà trong khu trưng bày ngoài trời tại Bảo tàng

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên thực tập

MỤC LỤC

Chương I : TỔNG QUAN VỀ NGÔI NHÀ H'MÔNG TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG

DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM 4

1.1 Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 4

1.2 Khái quát khu trưng bày ngoài trời 5

1.3 Dân tộc H'Mông 5

1.4 Đặc điểm kiến trúc nhà của người H'Mông 6

Chương II: NGÔI NHÀ H'MÔNG TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM 7

2.1 Giới thiệu về ngôi nhà H'Mông được trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 7

2.2 Đặc điểm kiến trúc Nhà H'Mông trong Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 7

KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

Chương I : TỔNG QUAN VỀ NGÔI NHÀ H'MÔNG TRƯNG BÀY

TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM 1.1 Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (tiếng Anh: Vietnam Museum of Ethnology) là tổ chức sự nghiệp trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, có chức năng nghiên cứu khoa học, sưu tầm, kiểm kê, bảo quản, phục chế hiện vật và tư liệu về các dân tộc; tổ chức trưng bày,trình diễn và những hình thức hoạt động khác nhằm giới thiệu, phổ biến và giáo dục về các giá trị lịch sử, văn hoá của các dân tộc trong và ngoài nước; cung cấp tư liệu nghiên cứu về các dân tộc cho các ngành; đào tạo cán bộ nghiên cứu, nghiệp vụ, quản lý về nhân học bảo tàng Bảo tàng tọa lạc tại đường Nguyễn Văn Huyên, phường Quan Hoa, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội

Công trình Viện Bảo tàng Dân tộc học do kiến trúc sư Hà Đức Lịnh, người Tày thiết kế Nội thất được thiết kế bởi nữ kiến trúc sư Véronique Dollfus (người Pháp) Bảo tàng gồm ba khu trưng bày chính: Trống đồng, Đông Nam Á, Vườn Kiến Trúc (Nguyễn Duy Thiệu, 2014)

Khu trưng bày trong tòa Trống Đồng: không gian trưng bày thường xuyên giới thiệu 54 dân tộc ở Việt Nam trải rộng trên 2 tầng của toàn nhà với sự bố trí nội dung tham quan rất logic

Khu vườn kiến trúc: là một vườn cây xanh trong đó có 10 công trình dân gian với các loại hình kiến trúc khác nhau

Khu trưng bày Đông Nam Á (do Kiến trúc sư Nguyễn Mạnh Thu và Doãn Thế Trung thiết kế) Đây là nơi giúp khách tham quan hiểu hơn về các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á thông qua các hiện vật trưng bày Khai trương những trưng bày mới này, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục thu hút khách tham quan mong muốn tìm hiểu về các nền văn mình trong khu vực và trên thế giới

Ngoài ra là khu vực cơ quan: cơ sở nghiên cứu, thư viện, hệ thống kho bảo quản hiện vật

1.2 Khái quát khu trưng bày ngoài trời

Khu trưng bày ngoài trời: 10 công trình kiến trúc dân gian cùng một

số hiện vật lớn như nhà rông của người Bana, nhà sàn dài của nguời Êđê, nhà trình tường của người Hà Nhì

10 công trình kiến trúc dân gian:

Nhà rông của người Bana

Nhà sàn dài của người Êđê

Nhà sàn của người Tày

Nhà nửa sàn nửa đất của người Dao

Nhà trệt lợp ván pơmu của người H'mông

Nhà ngói của người Việt

Nhà trệt của người Chăm

Nhà trình tường của người Hà Nhì

Nhà mồ của người Giarai

Nhà mồ của người Cơtu

1.3 Dân tộc H'mông

Nằm trong một quốc gia đa dân tộc, dân tộc H'mông được coi là một thành viên quan trọng trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Việt Nam Cùng với 53 dân tộc anh em, người luôn là một phần của sự thống nhất khối đại đoàn kết dân tộc và góp phần làm phong phú cho nền văn hóa các dân tộc Việt Nam Dân tộc H'mông thuộc nhóm ngôn ngữ: H'mông - Dao

Dân tộc H'mông cư trú gồm hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc trong một địa bàn khá rộng lớn, dọc theo biên giới Việt - Trung và Việt - Lào từ

Lạng Sơn đến Nghệ An, trong đó tập trung chủ yếu ở các tỉnh thuộc Đông

và Tây bắc Việt Nam như: Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La

Người H'mông phân chia thành 4 nhóm: H'mông Hoa (H'mông Lềnh), H'mông Đen (H'mông Dú), H'mông Xanh (H'mông Chúa), H'mông Trắng (H'mông Đu)

1.4 Đặc điểm kiến trúc nhà của người H'mông

Trong kiến trúc ngôi nhà của người H'mông tương đối thống nhất theo một khuôn mẫu, dù to hay nhỏ đều phải có 3 gian 2 cửa (gồm một cửa chính, một cửa phụ và tối thiểu là 2 cửa sổ) Ngôi nhà có thể có 1 hoặc 2 chái nhà, nhưng đều không liên quan trực tiếp đến 3 gian nhà chính Ba gian nhà chính của người H'mông được sắp xếp như sau: Gian bên trái dùng để đặt bếp nấu nướng và buồng ngủ của vợ chồng gia chủ; gian bên phải dùng để đặt bếp sưởi và giường khách; gian giữa thường rộng hơn 2 gian bên và là gian để bàn thờ tổ tiên, đồng thời cũng là nơi tiếp khách, ăn uống của gia đình (Đỗ Thủy,2021).Trong gia đình người H'mông phòng ngủ của vợ chồng, con cái được bố trí riêng Người H'mông thường ngủ bằng phản gỗ hoặc giát bằng tre mai đập giập Tập tục của người H'mông rất khắt khe, nơi ngủ của con, em dâu thì bố, anh chồng không được vào và ngược lại con, em dâu không được phép vào nơi ngủ của bố chồng, anh chồng Nhà của người H'mông bao giờ cũng có sàn gác để cất giữ đồ đạc, lương thực, thực phẩm; ngô, lúa, đậu tương khi thu hoạch về được cất lên gác, khói bếp sẽ hạn chế được sâu mọt, ẩm mốc

Chương II: NGÔI NHÀ H'MÔNG TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG

DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM 2.1 Giới thiệu về ngôi nhà H'mông được trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Đây là ngôi nhà ở cổ truyền của người H'mông Hoa ở Mù Cang Chải Chủ ngôi nhà này là anh Thào Kháng Phày ở bản Đề Chờ Chua A, xã Phú Luông, huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái Nhà do bố anh dựng năm

1984 Bảo tàng Dân tộc học đã mua ngôi nhà và mời một nhóm thợ người

địa phương xuống dựng lại năm 1999

2.2 Đặc điểm kiến trúc Nhà H'mông trong Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Đặc điểm của ngôi nhà: chống gió và khí hậu lạnh, sương mù ở vùng

cao, nhà cửa của họ thường thấp, vững chắc và ít cửa sổ, nên bên trong nhà khá tối, khi cần ánh sáng người ta lấy que gạt tấm ván lợp mái sang một bên

để ánh sáng lọt vào, khi không cần nữa người ta gạt tấm gỗ che trở lại

Công việc dựng nhà: là của đàn ông, phụ nữ chỉ giúp những công

việc phụ Dân bản thường giúp nhau dựng nhà Nhà thường được dựng vào mùa khô (từ tháng 11, 12 đến tháng 3, tháng 4) Theo phong tục của người H'mông việc chọn đất dựng nhà mới là rất quan trọng Để thử xem đất có lành không người ta đào 3 cái hố ở vị trí sắp dựng nhà và đặt vào hố 3 hạt gạo, sau đó úp bát lên để qua một đêm, đến sáng ngày hôm sau mở ra nếu những hạt gạo này không thay đổi vị trí, không bị mốc, không bị kiến tha thì đất đó là đất tốt có thể ở được Công việc này do chủ nhà tiến hành Người H'mông thường dựng nhà vào các ngày chẵn

Cấu trúc ngôi nhà: gồm 3 gian, thuộc loại nhà vì kèo, mỗi vì kèo có

3 cột, trong đó cột cái ở giữa cao đến tận nóc nhà Nhà có 2 cửa ra vào: cửa chính ở phía trước, còn cửa phụ ở đầu hồi thông ra chái nhà Toàn bộ nguyên

được liên kết bằng ngoãm tự tạo và dùng dây buộc (dây mây, lạt tre) Công

cụ làm nhà chủ yếu bằng búa và dao Điều đặc biệt ở ngôi nhà là vật liệu hầu hết bằng gỗ pơ mu, một trong những loại gỗ quý thuộc họ sa mộc, gỗ này có mùi thơm và không bị mối mọt

Gian bên phải: (nhìn từ cửa chính vào) được đặt giường khách, cạnh

đó là bàn uống nước và bếp phụ Bếp này họ thường dùng để nấu ăn vào bữa tối, sưởi ấm vào mùa đông Trước kia, bếp phụ có 3 hòn đá dựng làm kiềng

là po de chiu, nay người dân đã quen dùng kiềng sắt Người H'mông quan

niệm 3 hòn đá này là nơi trú ngụ của ma bếp (như người Việt có ông đầu rau), vì thế người ta kiêng gõ, khạc nhổ vào bếp Gần cửa ra vào là nơi đặt cối giã gạo Người H'mông nói chung, nhóm người H'mông Hoa nói riêng thường không làm bếp tách khỏi ngôi nhà, mà bếp thường đặt ở trong nhà Bên cạnh bếp phụ là chạn bát, chạn bát của người H'mông rất đơn giản: người

ta đan một cái giỏ treo ở trên vách, để đựng bát, đũa Gần đây, nhiều nhà đã dùng tre hay gỗ đóng thành giàn hộp để đặt bát đũa, xoong chảo… Bên trên bếp phụ có hai tầng giàn dùng làm nơi cất giữ ngô, lanh, ớt giống, đồ đan…

Cửa chính của nhà H'mông: thường được mở phía mặt tiền của gian

giữa Cửa gồm hai cánh bằng gỗ mở vào phía trong, có then cài Thường ngày, người H'mông kiêng ngồi ở bậc cửa ra vào, chỉ khi gia đình có tang mới được phép ngồi như vậy Người H'mông quan niệm ma cửa có nhiệm

vụ như người lính gác ngăn không cho những điểm xấu vào trong nhà, đồng thời bảo vệ gia súc, của cải và các hồn, ngăn không cho hồn các thành viên trong gia đình bỏ đi Khi súc vật bị bệnh tật hoặc hổ vồ họ cho là ma cửa bị ngã, mỗi lần như vậy phải cúng để nâng đỡ thần cửa dậy

Theo quan niệm của người H'mông, ma cửa thường ngự ở miếng vải hay giấy đỏ dán trước cửa Mỗi khi làm nhà xong, gia đình nào cũng phải làm lễ lập ma cửa Trong buổi lễ, thầy cúng đứng trước cửa gõ thanh la gọi

ma cửa về, còn chủ nhà ôm con gà trống vái 3 lần, cầu mong ma cửa nhập

miếng giấy đỏ dán trước cửa Người H'mông cho rằng, mọi thành viên sống trong ngôi nhà khỏe mạnh, làm ăn phát đạt là nhờ những lực lượng siêu nhiên phù hộ Đó là các loại ma như ma nhà, ma cột chính, ma buồng, ma bếp lò,

ma bếp lửa,…ngự ở các vị trí khác nhau trong ngôi nhà, bảo vệ cuộc sống gia đình, vì vậy phải thờ cúng

Nơi thờ cúng tổ tiên: đối diện với cửa chính, sát vách sau là nơi thờ

cúng tổ tiên (hay gọi là nơi thờ ma nhà) Nơi thờ tổ tiên của người H'mông

thường đơn giản, trên vách có dán một miếng giấy bản hình vuông gọi là sử căng được cắt dán vào dịp Tết cổ truyền dân tộc Họ bôi lên tờ giấy một ít

tiết gà và dính vào một vài cái lông cổ gà vào đó để cầu mong cho gia súc đầy nhà, con cháu khỏe mạnh Giấy được đục cắt lỗ hình bán nguyệt, ở giữa

là hình tròn, cái hình muôi (tượng trưng cho sự sung túc, no đủ), bên dưới có một ống tre để cắm hương Ngày thường thì không có gì để đặt ở chỗ thờ cúng này, chỉ vào ngày Tết hoặc khi tổ chức lễ cúng thì họ mới bày 3 cái chén, 1 cái bát, dùng để đựng nước chè và nước lã khi cúng Mỗi năm người H'mông chỉ cúng vào dịp Tết, hoặc cúng khi ốm đau, trừ tà… Nơi thờ là nơi thiêng, chỉ có ông nhà mới được làm lễ cúng mời tổ tiên và chỉ có con trai mới được lại gần nơi thờ Lễ vật cúng tổ tiên thường là gà trống Ma nhà được người H'mông coi trọng nhất, có nhiệm vụ cai quản, tiền bạc, của cải, phù hộ cho gia đình làm ăn phát đạt, giữ gìn các hồn của các thành viên trong gia đình

Khung cửi: Trong nhà người H'mông thường có khung cửi Tùy từng

gia đình mà họ đặt khung cửi ở các vị trí khác nhau Người H'mông dùng sợi lanh dệt vải, cắt may áo váy để mặc Sự khéo tay chăm chỉ trong việc dệt vải

là một trong những tiêu chí đánh giá tài năng, đạo đức của chị em phụ nữ

Vì vậy, phụ nữ H'mông thường rất quan tâm tới việc dệt vải, qua đó chứng

tỏ đức tính cần cù và sự khéo tay của mình Họ tự trang trí váy bằng hoa văn rất đẹp Người H'mông nổi tiếng với kỹ thuật trang trí bằng cách ghép vải và

Cột giữa: cột ngăn gian hồi bên phải và gian giữa nhà là cột ma nhà

Đây là cột linh thiêng nhất trong ngôi nhà người H'mông, cột tượng trưng cho sự thịnh suy của gia đình Người ta kiêng ngồi dựa lưng vào cột, không treo lên cột bất cứ thứ gì, không gõ, đập vào cột Lễ cúng cột ma nhà được

tổ chức vào đêm 30 Tết hoặc khi gia đình có người ốm đau Cột nhà làm cho nhà cửa bền vững, chống chọi với gió mưa và bảo vệ cho linh hồn mọi người trong nhà Tết đến cột này cũng được dán giấy trắng hoặc giấy đỏ

Bếp lò: Bếp này dùng để nấu bữa sáng cho gia đình và nấu cám lợn

Bếp được đắp sau khi dựng nhà, nó tượng trưng cho sự lâu bền và vững chãi, đồng thời thể hiện sự giàu nghèo của một gia đình Vào dịp Tết, cùng với lễ cúng tổ tiên, các gia đình đều cúng ma bếp bên kia và bên bếp lò này Ma bếp lò liên quan đến việc sinh nở của phụ nữ và phù hộ cho việc chăn nuôi gia súc Do đó người H'mông có tục kiêng giẫm chân lên bếp lò, không gõ

và đập bếp lò Lúc lợn chửa thì kiêng lấy tro ra khỏi bếp Ai muốn mượn chảo thì phải để một hòn đá cuội vào giữa lòng bếp mới được mang chảo đi

Đồ dùng hàng ngày: bên cạnh bếp lò họ thường để một số đồ dùng

hàng ngày, chủ yếu vật dụng được làm từ gỗ, tre, nứa, trong đó chiếc thùng chứa nước là một vật dụng cần thiết Thùng làm từ nhiều mảnh gỗ pơ mu ghép lại Thùng có nhiều cỡ khác nhau: loại nhỏ dùng để gùi nước từ khe hoặc xách nước từ sân vào nhà, loại cao to hơn dùng để chứa nước trong nhà hoặc chứa nước chàm nhuộm vải Bên cạnh đó là chiếc chõ để đồ cơm, chõ được làm bằng một khúc gỗ tròn khoét rỗng ở bên giữa Người H'mông thường đồ cơm vào buổi sáng

Buồng ngủ của vợ chồng: sát với cột ma nhà là buồng ngủ của vợ

chồng chủ nhà, buồng được quây bằng ván gỗ, chỉ để một cửa ra vào Trong buồng thường đặt một chiếc giường, làm đơn giản bằng cách chôn đứng 4 cọc xuống nền, đặt các thanh ngang rồi trải giát tre Khi con cái sinh ra nếu

là gái thì nhau thai sẽ được chôn dưới gầm giường này với niềm tin sau này,

này sẽ là trụ cột gia đình Gia đình có trẻ nhỏ hàng năm đều làm lễ cúng ma buồng Một số phụ nữ muốn được khỏe mạnh và sinh được nhiều con còn nhờ thầy cúng cắt một cái bùa bằng giấy bản bọc bên ngoài một bát nước sau

đó đem treo chính giữa phía trên cửa buồng của hai vợ chồng

Sàn gác: cũng ở gian có bếp lò này, phía trên là sàn gác dùng làm

nơi cất giữ ngô, lúa, đồ đựng và các đồ gia dụng khác Một số dòng họ người

H'mông còn có tục kiêng con dâu lên sàn gác Sự tích kể lại như sau: ‘ xưa

có nhà nọ cưới được cô con dâu xinh đẹp, một lần khi cô trèo lên sàn lấy ngô

bố chồng ở dưới ngẩng đầu lên vô tình nhìn thấy chỗ kín của cô dâu, dần dà

bố chồng và cô dâu trộm yêu nhau mà cả nhà không ai biết Về sau bố chồng

bị ma nhà trừng phạt, làm cho ốm đau bệnh tật, chỉ trước khi chết ông mới

kể lại chuyện này’ Từ đó có tục cô dâu không được trèo lên sàn gác

Chiếc cối xay ngô bằng đá: do họ tự đục đá chế tác ra để xay ngô

làm lương thực Chiếc cối đá xay này rất thuận tiện cho người xay ở tư thế đứng, dùng lực của 2 cánh tay và toàn thân để đẩy và xoay Còn máng làm bằng gỗ chắc, có độ bền cao vì tính năng sử dụng lâu dài Đây là bộ phận được hứng ở bên dưới không cho ngô chảy xuống cột Cột dài hơn 1m, rộng tay quay trên 2m được treo bởi 1 sợi dây bền chắc, có thể chuyển động trong khuôn khỏ khi quay còn một đầu của tay quay được gắn cài với mặt trên của cối đá

Khuôn viên: ngoài ngôi nhà ở, trong khuôn viên nhà của người

H'Mông thường có hệ thống công trình phụ như: chuồng ngựa, lò rèn, quanh nhà có trồng các loại cây ăn quả như mận, đào, sơn trà… Chuồng ngựa thường dựng phía trước ngôi nhà Ngựa là vật nuôi khá phổ biến ở các gia đình H'mông, ngựa không chỉ dùng để cưỡi, thồ hàng rất thuận lợi, mà còn

là tài sản, hàng hóa có giá trị cao và gắn bó sâu sắc với từng gia đình.Khi nói đến khuôn viên nhà người H'mông không thể không nói đến nghề rèn của

họ Những sản phẩm như: súng kíp, dao, búa và đặc biệt là lưỡi cày đúc nổi