KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BIỆN PHÁP CẢI THIỆN HỆ RỄ CÂY TRÁM TRẮNG TRONG GIAI ĐOẠN VƯỜN ƯƠM Phạm Đức Tuấn Cục Lâm nghiệp Nguyễn Quốc Tuấn Trường Đại học Lâm nghiệp ĐẶT VẤN ĐỀ Trám trắng
Trang 1KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BIỆN PHÁP CẢI THIỆN HỆ RỄ CÂY TRÁM TRẮNG TRONG GIAI ĐOẠN VƯỜN ƯƠM
Phạm Đức Tuấn
Cục Lâm nghiệp
Nguyễn Quốc Tuấn
Trường Đại học Lâm nghiệp
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trám trắng (Canarium album Raeusch) là một loài cây đa tác dụng, nên được chú ý gây
trồng nhiều, kể cả trồng phân tán và trồng rừng tập trung để cung cấp gỗ nguyên liệu và thực phẩm
Một trong những đặc tính sinh học của loài Trám trắng mọc tự nhiên từ hạt là có rễ cọc đơn trục, đâm thẳng, phát triển rất sâu, rễ bàng phát triển rất muộn và số lượng ít Bộ rễ như vậy thường tạo ra thân cây cao to, thẳng đứng và tán lá gọn
Trong vườn ươm, gieo hạt Trám trắng nếu không có tác động gì sẽ được cây con chỉ có một rễ cọc dài, rất ít rễ bàng (hình 1) nên không thể trồng bằng cây con rễ trần, thậm chí trong thực tế sản xuất dùng cây có bầu cũng khó vận chuyển dài ngày và cây trồng dễ chết Đây là một trong những cản trở cho phát triển diện tích Trám trắng và là một trong những nguyên nhân trồng rừng thường đạt tỷ lệ sống thấp Điều này đòi hỏi phải có giải pháp để cải thiện hệ rễ cây Trám con, góp phần nâng cao chất lượng cây con cho trồng rừng
Mặt khác, trong thực tế có hiện tượng ở một số loài cây gỗ là: Nếu rễ cọc bị đứt khi còn non sẽ hình thành bộ rễ cọc chùm và hệ rễ bàng mọc nhiều, rễ cọc đứt càng sớm thì xu thế này càng mạnh Trường hợp này sẽ tạo ra cây phân cành sớm, tán xòe rộng, rễ bàng
mở rộng tới giới hạn gấp 1,5 - 2 lần bóng chiếu thẳng đứng của tán lá nên rất thuận lợi cho xới xáo, bón phân Đây là đặc điểm của một số loài cây thân gỗ mà cây Trám trắng là một trường hợp điển hình
Lợi dụng đặc điểm này có thể tác động vào phần rễ khi còn non để tạo ra một hệ rễ phát triển theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang Bài viết, nêu kết quả nghiên cứu biện pháp tác động cải thiện hệ rễ cây Trám trắng thời kỳ rễ mầm của hạt Trám trắng gieo ươm và ảnh hưởng của nó đến việc hình thành hệ rễ, sinh trưởng của cây con ở vườn ươm và tỷ lệ sống của cây con sau khi trồng rừng
VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Vật liệu
Hạt Trám trắng được thu hái có cùng xuất xứ, trong cùng một lô hạt giống và đồng nhất
về các biện pháp bảo quản, xử lý hạt
Phương pháp
Trang 2Hạt giống Trám trắng được ủ trong cát ẩm theo quy trình gieo ươm cho đến khi nứt nanh được vùi vào cát ẩm sạch để đảm bảo dễ dàng lấy hạt khỏi cát khi theo dõi hệ rễ mà không làm tổn hại đến rễ
Sau khi hạt nẩy mầm, rễ mầm đạt chiều dài từ 2-3 cm, lá mầm chưa xòe ra khỏi hạch quả, tiến hành cắt đỉnh rễ mầm theo 3 công thức:
Công thức 1: Cắt đỉnh rễ mầm, phần còn lại dài 0,5 cm
Công thức 2: Cắt đỉnh rễ mầm, phần còn lại dài 1,0 cm
Công thức 3: Đối chứng, không cắt rễ mầm
Bố trí 3 công thức riêng biệt với số lượng hạt đủ lớn để hàng ngày lấy 30 hạt của mỗi công thức lên khỏi cát theo dõi, quan sát về thời gian ra rễ và số lượng rễ của cây mầm cho đến khi lá mầm của cây xòe ra hết thì kết thúc quan sát
Để theo dõi về sinh trưởng của cây con và hệ rễ của nó, tiến hành cấy các hạt Trám trắng đã cắt đỉnh rễ mầm và đối chứng như trên vào bầu Polyetylen có hỗn hợp ruột bầu gồm 90% đất tầng mặt + 9% phân chuồng hoai + 1% supe lân Bố trí 3 công thức theo khối ngẫu nhiên với 3 lần lặp, mỗi lặp 30 bầu cây Chăm sóc cây con cùng một chế
độ theo quy trình kỹ thuật chung Thu thập số liệu khi cây con đạt 4 tháng tuổi và 12 tháng tuổi
Để đánh giá ảnh hưởng của việc tạo bộ rễ đến tỷ lệ sống của cây khi trồng rừng, tiến hành bố trí 2 công thức thí nghiệm theo hàng trồng trên đồi, cây con đem đi trồng được lấy từ công thức 1 và công thức 3 của thí nghiệm trên Cây con mang trồng có cùng tuổi (12 tháng), trên cùng điều kiện lập địa, cùng biện pháp kỹ thuật trồng rừng (cuốc hố 50x50x50, bón lót 1kg phân vi sinh/hố, cự ly trồng 3x3 m) Theo dõi tỷ lệ cây sống định
kỳ 7 ngày/lần, sau 4 tháng thì kết thúc quan sát
Việc xử lý số liệu đo đếm được tiến hành theo phương pháp thống kê toán học trong lâm nghiệp về tính giá trị bình quân, sai tiêu chuẩn, kiểm tra thuần nhất các mẫu về chất (tiêu chuẩn ﻼ 2 ) và sử dụng phần mềm SPSS với quy trình Analyze/Nonparametric Tests/K-Indepennt samples
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Tình hình ra rễ của cây mầm
Kết quả quan sát về thời gian ra rễ và số lượng rễ của cây mầm được thể hiện ở bảng 1, lúc này lá mầm đã xòe hết, màu sắc lá mầm thay đổi từ vàng chanh sang màu xanh nhạt, biểu hiện kết thúc giai đoạn cây mầm
Trang 3Bảng 1 Tình hình ra rễ của cây mầm
Công
thức
Thời gian ra rễ
sau khi tác động
(ngày)
Rễ chính Rễ bên
Số rễ bình quân Chiều dài bình
quân
Số rễ bình quân Chiều dài bình
quân
Từ số liệu quan sát ở bảng 1 cho thấy đối với công thức 3 (đối chứng) sau khi hạt nứt nanh, rễ chính được sinh ra và tiếp tục mọc dài trong khoảng 5 ngày đạt chiều dài bình quân 5 cm Như vậy, hết thời kỳ cây mầm nếu không có tác động gì thì cây Trám con vẫn chỉ có 1 rễ cọc duy nhất và chưa mọc rễ bên Trong khi đó ở công thức 1 và 2 sau khi cắt
rễ mầm khoảng 12 ngày, cây mầm hình thành nên bộ rễ cọc chùm có bình quân từ 3 - 3,5
rễ chính dài từ 1,4 - 1,5 cm và đồng thời cũng mọc bình quân 6-7 rễ bên dài từ 1,2 - 1,3
cm
Sinh trưởng của hệ rễ và của cây con
Đo đếm hệ rễ cây con sau khi cấy vào bầu ở tháng tuổi thứ 4 cho kết quả tại bảng 2 Có thể nhận thấy số lượng rễ chính ở cả 3 công thức đều không có thay đổi gì so với hết giai đoạn cây mầm, điều này cho thấy sự hình thành rễ chính chủ yếu diễn ra trong giai đoạn cây mầm Trong khi đó, số lượng rễ bên lại có sự biến đổi rất lớn, ở công thức 3 (đối chứng) đã xuất hiện những rễ bên (7 cái) nhưng so với công thức 1 và 2 thì số lượng này kém xa, đặc biệt sinh trưởng chiều dài rễ bên của công thức 1 và 2 vượt gấp 2 lần ở đối chứng
Ngoài ra, quan sát còn thấy có sự khác biệt về vị trí ra rễ bên của các công thức Đối với công thức 1 và 2 thấy xuất hiện rễ bên cả ở phần cổ rễ và cả từ rễ chính, còn ở công thức
3 chỉ thấy rễ bên mọc ra từ rễ chính
Bảng 2 Sinh trưởng hệ rễ cây con 4 tháng tuổi
Công thức Rễ chính Rễ bên
Số rễ bình quân Chiều dài bình
quân
Số rễ bình quân Chiều dài bình
quân
Trang 43 1,0 15 7 5,5
Khi cây con đạt đến 12 tháng tuổi, kết quả cuối cùng về sinh trưởng của cây con và của
hệ rễ được thể hiện ở bảng 3
Bảng 3 Sinh trưởng đường kính, chiều cao và hệ rễ cây con 12 tháng tuổi
Công
thức
Giá trị bình quân
Đường
kính
gốc
(cm)
Chiều cao vút ngọn (cm)
Số rễ chính (cái)
Số rễ cấp 1 (cái)
Số rễ cấp 2 (cái)
Số rễ cấp 3 (cái)
Sinh khối
cả cây (gam)
Sinh khối
rễ (gam)
Sinh khối
lá thân (gam)
Từ số liệu này và kết quả kiểm tra sai dị từng đôi có thể khẳng định sự khác biệt giữa công thức 1 và 2 là không rõ rệt, nhưng sự khác biệt với công thức 3 (đối chứng) là rõ rệt Nói cách khác, khi có tác động bằng cách cắt rễ mầm đã ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây con và hệ rễ của nó theo chiều hướng tích cực Đặc biệt ở đây cần nhấn mạnh là số rễ cấp 3 ở công thức 1 và 2 lớn hơn rất nhiều (gấp hơn 6 lần) so với đối chứng; điều này rất quan trọng vì hệ rễ cám có tác dụng chủ yếu trong việc hút các chất dinh dưỡng Ngoài
ra, số liệu cũng cho thấy sinh khối tươi của phần rễ ở công thức 1 và 2 chiếm tỷ lệ lớn hơn trong tổng sinh khối tươi của cả cây, nhưng ở đối chứng thì ngược lại Điều đó càng khẳng định khi cắt rễ mầm đã tạo ra một bộ rễ phát triển tốt hơn (hình 2)
Kết quả trên cho thấy không có sự sai khác rõ rệt giữa 2 công thức 1 và 2, nhưng
để áp dụng vào thực tế sản xuất chúng tôi đề nghị nên sử dụng công thức 1, vì rễ mầm rất non dễ gẫy nên chiều dài rễ càng ngắn sẽ thuận tiện cho việc cấy vào bầu hơn
Trang 5Hình 1 Rễ cây Trám bình thường Hình 2 Bộ rễ Trám sau khi cắt mầm 12
tháng
Tỷ lệ cây sống sau khi trồng
Kết quả theo dõi tỷ lệ sống đến thời hạn cuối cùng theo quy trình nghiệm thu rừng trồng thể hiện ở bảng 4
Bảng 4 Tỷ lệ cây sống sau khi trồng 4 tháng
Công thức Tỷ lệ cây sống (%)
Từ số liệu quan sát và kết quả kiểm tra thuần nhất về chất (ﻼv
2
=15.00 > ﻼ05
2
=3.84) rõ ràng là các cây con được tạo ra từ biện pháp cắt rễ mầm đã cho tỷ lệ sống sau khi trồng cao hơn hẳn so với cây con không được tác động tạo bộ rễ Sự chênh lệch này
là rất đáng kể (khác biệt đến 40%) sẽ có giá trị không chỉ về kinh tế làm giảm chi phí cây con, vật tư và công lao động mà còn có ý nghĩa trong việc nhanh chóng tạo độ khép tán đồng đều của rừng do mật độ cây sống đảm bảo
KẾT LUẬN
Đối với cây Trám mọc từ hạt, tác động bằng biện pháp cắt rễ mầm sẽ tạo ra cây con có hệ
rễ cọc chùm và bộ rễ bàng rất phát triển Thời kỳ cắt rễ mầm nên tiến hành ngay sau khi ủ trong cát hạt nứt nanh và rễ mầm mọc dài khoảng 1-2 cm, phần rễ để lại sau khi cắt đỉnh
rễ khoảng 0,5 cm Sau khi cắt đỉnh rễ mầm có thể cấy ngay vào bầu để tạo cây con có bầu
Cây Trám con được tạo bằng biện pháp cắt rễ mầm do có bộ rễ phát triển tốt nên đảm bảo
tỷ lệ cây sống sau khi trồng rất cao
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bộ Nông nghiệp và PTNT, Vụ khoa học công nghệ và chất lượng sản phẩm 2001 Văn bản kỹ thuật lâm sinh, tập 2 “Quy phạm kỹ thuật trồng rừng Trám trắng”, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
Công ty giống và phục vụ trồng rừng, 1995 “Sổ tay kỹ thuật hạt giống và gieo ươm một số loại cây rừng”, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
Phạm Đình Tam, 2000 “Kết quả nghiên cứu trồng rừng Trám trắng (Canarium album) làm nguyên liệu gỗ dán”, kết quả nghiên cứu khoa học lâm nghiệp giai đoạn
Trang 6Phạm Đức Tuấn, Nguyễn Hữu Lộc, 2004 “Hướng dẫn kỹ thuật trồng cây nông lâm nghiệp cho đồng bào miền núi”, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
Triệu Văn Hùng, 1993 “Cây Trám trắng”, Tạp chí lâm nghiệp (9), tr.17-18
CANARIUM SEEDLINGS IN NURSERY
Pham Duc Tuan
Forestry Department
Nguyen Quoc Tuan
Vietnam Forestry University
SUMMARY
Canarium album species is a multipurpose tree and it has been planted a lot in Vietnam
However, the root system of Canarium seedlings is always developed not well This is one of reasons causing the low survival rate of seedlings after planted So the improvement for root system of Canarium seedlings is necessary in deed
Experiment consists 3 tests (CT1, CT2, CT3), each including 3 random blocks with enough quantity (>30):
CT1- cutting sprout shoot of root, remainder is 0.5 cm long
CT2- cutting sprout shoot of root, remainder is 1.0 cm long
CT3- no cutting (control)
The results show that no differences between CT1 and CT2, but CT3 is much different in deed In CT3 there is only one tap-root and a few lateral roots Meanwhile, in CT1 and CT2 the main roots growing in a bunch and there are a lot of lateral roots and specially rootlets are much more than 6 times in comparison with CT3
The results also show that after 4 months planted, the survival of Canarium seedlings with 12 months old from CT1 is much higher (100%) than from CT3 (60%)
These results affirm that the measure to cut sprout shoot of root has created the well developed root system of Canarium seedlings, this contributed to improve the quality of Canarium seedlings
