Thiết kế và sử dụng kênh hình nhằm nâng cao nhận thức tích cực cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên trong dạy học sinh học 8

Thiết kế và sử dụng kênh hình nhằm nâng cao nhận thức tích cực cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên trong dạy học sinh học 8

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông

Tính địa phương là một đòi hỏi đúng, có cơ sở lí luận và thực tiễn, xuất phát từ mục

đích giáo dục phục vụ cộng đồng và từ thực tiễn rất đa dạng, không đồng đều trong sự

phát triển của nhiều vùng trên đất nước ta

1.2 Xuất phát từ đặc điểm chương trình và sách giáo khoa Sinh học 8

a Các phương pháp dạy học chương trình Sinh học Trung học cơ sở

b Cấu trúc chương trong sách giáo khoa Sinh học 8

c Cấu trúc bài học của sách giáo khoa Sinh học 8

1.3 Xuất phát từ những ưu điểm của kênh hình và phương pháp dạy học trực quan

1.4 Xuất phát từ đặc điểm môn học

1.5 Xuất phát từ thực trạng dạy học sinh học ở trường Trung học cơ sở

1.6 Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý học sinh dân tộc ít người

Với những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài: “Thiết kế và sử dụng kênh hình nhằm

nâng cao nhận thức tích cực cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên trong

dạy học sinh học 8”

2 Mục đích nghiên cứu:

Thiết kế và sử dụng kênh hình nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức cho học sinh dân

tộc ít người vùng Tây Nguyên trong quá trình dạy học Sinh học 8 ở trường Trung học

cơ sở

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Hệ thống kênh hình và phương pháp sử dụng nó trong dạy học Sinh học 8 cho học sinh

dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

3.2 Khách thể nghiên cứu

Giáo viên dạy học ở Trung học cơ sở và học sinh dân tộc ít người lớp 8 vùng Tây

Nguyên

4 phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu thiết kế hệ thống kênh hình (tĩnh và động) và phương pháp

sử dụng nó để tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh lớp 8 trường Trung học cơ sở

có học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên (ở tỉnh KonTum và tỉnh Gia Lai)

5 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và sử dụng hệ thống kênh hình vừa đảm bảo tính khoa học vừa phù hợp với

đặc

điểm tâm sinh lý học sinh dân tộc ít người trong quá trình dạy học Sinh học 8 sẽ nâng

cao nhận thức tích cực cho đối tượng này

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về bản chất, vị trí, ý nghĩa của phương tiện dạy học (trong

đó đặc biệt là kênh hình như: ảnh chụp, tranh vẽ, phim hoạt hình, phim video…) trong

lý luận dạy học và trong dạy học sinh học

6.2 Tìm hiểu đặc điểm nhận thức của học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

6.3 Điều tra thực trạng việc trang bị và sử dụng kênh hình trong dạy-học Sinh học 8 ở

vùng Tây Nguyên

6.4 Xác định những nguyên tắc sư phạm chỉ đạo quá trình thiết kế và sử dụng kênh

hình để tổ chức hoạt động nhận thức tích cực cho học sinh

6.5 Xác định quy trình thiết kế kênh hình (tĩnh và động) phù hợp với nội dung chương

trình sách giáo khoa Sinh học 8

6.6 Xác định phương pháp sử dụng kênh hình đã thiết kế để tổ chức hoạt động nhận

thức tích cực cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

6.7 Thiết kế giáo án dạy học thể hiện phương pháp sử dụng kênh hình theo hướng tích

cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh lớp 8 dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

6.8 Thực nghiệm sư phạm, thu thập và xử lý số liệu thực nghiệm bằng thống kê toán

học để khẳng định giả thiết khoa học mà đề tài đã đặt ra

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu (Lý do chọn đề tài, mục đích, giả thuyết khoa học, nhiệm vụ

phương pháp nghiên cứu của đề tài ) luận án bao gồm các chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu sử dụng kênh hình trong dạy học

Chương 2: Cở sở lý luận và thực tiễn việc nghiên cứu sử dụng kênh hình trong dạy

học Sinh học 8

Chương 3: Thiết kế và sử dụng kênh hình trong dạy học sinh học 8

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Kết luận và kiến nghị

9 Những đóng góp mới của luận án

9.1 Xác định bản chất, vị trí, ý nghĩa của kênh hình trong lý luận dạy học làm cơ sở

cho việc đề xuất nguyên tắc thiết kế và sử dụng kênh hình trong dạy học nói chung và

trong dạy học Sinh học 8 nói riêng

9.2 Xác định các nguyên tắc sư phạm chỉ đạo quá trình thiết kế và sử dụng kênh hình

trong dạy học

9.3 Xác định quy trình thiết kế kênh hình phù hợp với nội dung chương trình sách giáo

khoa Sinh học 8 Sản phẩm là hệ thống kênh hình (tĩnh và động)

9.4 Xác định phương pháp sử dụng kênh hình đã thiết kế để tổ chức hoạt động nhận

thức tích cực cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

9.5 Thiết kế các giáo án thể hiện phương pháp sử dụng kênh hình để tổ chức hoạt động

nhận thức cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

Chương 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu sử dụng kênh hình

trong dạy học

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu sử dụng kênh hình trong dạy học

Nói đến vai trò của phương tiện dạy học, phải đề cập vai trò của các giác quan trong

quá trình dạy học Các giác quan thuộc kênh cảm giác đóng vai trò quan trọng trong

quá trình tiếp nhận thông tin Dân gian nước ta có câu: “Trăm nghe không bằng một

thấy” để nói lên vai trò khác nhau của các loại giác quan Người ta đã tổng kết được

mức độ ảnh hưởng của các giác quan trong tiếp thu tri thức khi học: 1 % qua nếm; 1,5%

qua sờ; 3,5% qua ngửi; 11,0% qua nghe; 83% qua nhìn

1.1.1 Tình hình nghiên cứu và sử dụng kênh hình trong dạy học trên thế giới

Môngtenhơ (1533 - 1592), J.A.Commenski (1592-1670),G.Pestalossi (1746 - 1827),

V.G.Belinxki (1811 - 1848), K.Đ Uxinxki (1824-1870), Alma –Ata 1960 trực quan rất

cần thiết trong dạy học

1.1.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng kênh hình trong dạy học ở Việt Nam

Nguyễn Văn Phán (2000), trong dạy học các môn xã hội, Tô Xuân Giáp năm (1998),

trong phương tiện dạy học, Nguyễn Thị Côi (2004), trong dạy học lịch sử, Trần Bá

Hoành, Đinh Quang Báo, Nguyễn Quang Vinh, Trần Doãn Bách năm (1980-2007),

trong dạy học Sinh học vai trò của phương tiện trực quan không chỉ là sự minh họa

cho bài giảng của giáo viên mà còn là nguồn thông tin để học sinh cảm nhận, tiếp thu

và hiểu biết về đối tượng nghiên cứu Tất cả các tác giả trên đều khẳng định phương

tiện trực quan nói chung và phương tiện tạo kênh hình có ý nghĩa rất quan trong trong

dạy học, không những cung cấp các dữ liệu cho quá trình nhận thức mà còn là cơ sở để

tư duy, rèn luyện phương pháp tư duy Tuy nhiên hiệu quả dạy học của phương tiện trực

quan tùy thuộc nhiều vào quá trình xử lý sư phạm của người giáo viên sử dụng nó

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về dạy học Cơ thể người và vệ sinh ở trường

phổ thông

Nguyễn Quang Vinh (1973) đã nghiên cứu về những thí nghiệm trên ếch và cóc để

giảng dạy Giải phẫu sinh lý (lớp 8)

Nguyễn Quang Vinh, Trần Doãn Bách,Trần Bá Hoành (1980 – 2004) trong các giáo

trình Lý luận dạy học sinh học đều khẳng định: Trong thực tiễn dạy học, đảm bảo tính

trực quan - Một nguyên tắc chỉ đạo trong quá trình dạy học nhằm đem lại hiệu quả cao,

chất lượng tốt phù hợp với nền giáo dục xã hội chủ nghĩa - là đảm bảo cung cấp cho

học sinh tới mức tối đa các hình ảnh cụ thể các biểu tượng trong sáng và muôn hình

muôn vẻ của các sự vật hiện tượng mà học sinh đang học đang nghiên cứu để trên cơ sở

đó hoạt động tư duy của các em được vận dụng một cách tích cực, nhờ đó cùng với sự

giúp đỡ của các thầy các em lĩnh hội được các khái niệm một cách vững chắc

Nguyễn Phúc Chỉnh (2004) trong luận án tiến sĩ giáo dục “Nâng cao hiệu quả dạy học

Giải phẫu sinh lý người ở trung học cơ sở bằng áp dụng phương pháp grap” Tác giả đã

nghiên cứu cơ sở khoa học và phương pháp xây dựng grap nội dung và grap hoạt động

trong dạy học Giải phẫu sinh lý người ở trường Trung học cơ sở

Như vậy, trong dạy học Sinh học 8 chưa có tác giả nào nghiên cứu có hệ thống trong

thiết kế và sử dụng phương tiện trực quan tạo kênh hình và đặc biệt sử dụng phương

tiện trực quan tạo kênh hình trong dạy học cho đối tượng là học sinh lớp 8 người dân

tộc ít người vùng Tây Nguyên Đề tài luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu về cơ sở

khoa học, các quy trình xây dựng và sử dụng các dạng hình cơ bản trong hệ thống kênh

hình nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh hoc 8

Chương 2

Cở sở lý luận vμ thực tiễn việc nghiên cứu sử dụng

kênh hình trong dạy học sinh học 8

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1.Kênh hình theo quan điểm thông tin

Trong dạy học người giáo viên cần cân nhắc khi thực hiện:

Về nội dung: nội dung nào sẽ được truyền cho người học bằng lời? Nội dung nào sẽ

được truyền bằng hình ảnh? Nội dung nào sẽ được truyền bằng các giác quan khác?

Về đặc tính của học sinh như kỹ năng cảm giác, trình độ kiến thức, hệ thống văn hóa xã hội

Từ sự cân nhắc đó, người giáo viên phải lựa chọn những phương tiện thích hợp để kích

thích vào giác quan học sinh nhằm tăng hiệu quả dạy học

Như vậy kênh hình được tạo ra khi sử dụng các phương tiện trực quan phù hợp với kỹ

năng cảm giác (kỹ năng quan sát bằng mắt), trình độ kiến thức hiện tại, đặc điểm tư

duy của học sinh, nội dung kiến thức và phương pháp dạy học

Yếu tố quyết định tạo được kênh hình trong dạy học không chỉ là dạy học bằng phương

tiện trực quan gì? mà còn sử dụng phương tiện trực quan đó như thế nào, cho đối tượng

học sinh nào (kỹ năng tư duy, phương tiện ngôn ngữ, truyền thống văn hóa )?

Vậy Kênh hình = Phương tiện trực quan + Phương pháp sử dụng + Đối tượng học sinh

2.1.2 Cơ sở triết học

-Theo lý luận về con đường nhận thức thì: Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu

tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của sự nhận

thức tâm lý, nhận thức thực tại khách quan Do đó trực quan sinh động là xuất phát

điểm của nhận thức

-Theo lý thuyết kiến tạo người học tự xây dựng những cấu trúc trí tuệ cho riêng mình về

tài liệu học tập, lựa chọn những thông tin phù hợp, giải nghĩa các thông tin dựa trên vốn

kiến thức đã có và nhu cầu hiện tại, bổ sung thêm những thông tin cần thiết để tìm ra ý

nghĩa của tài liệu mới

2.1.3 Cơ sở tâm lý học

Theo quan điểm của Vygotsky (1978) không thể hiểu được sự phát triển của con người

nếu không xem xét hoàn cảnh xã hội Ngữ cảnh xã hội có ảnh hưởng đến cách thức con

người sử dụng các kỹ năng nhận thức Theo Piaget (1983), thông qua hoạt động của bản

thân mà trẻ xây dựng trí khôn cho mình Mặt khác theo lý thuyết vùng phát triển gần

nhất của Vygotsky khi dạy trẻ em mức độ kiến thức phải nằm trong giới hạn có thể

2.1.4 Cơ sở lý luận dạy học

Phương pháp sử dụng kênh hình theo đúng bản chất của nó là không phải giáo viên

trình bày các phương tiện kênh hình, nhằm cung cấp cho người học nhiều hình ảnh cảm

tính về sự vật, mà giáo viên giúp người học hành động tốt nhất với sự vật Sử dụng kênh

hình phải bắt đầu hướng dẫn người học hành động cảm tính với đối tượng học

Do đó dạy học bằng kênh hình có thể có logic tổ chức như sau:

Phân tích cơ sở tâm lý, đặc điểm và năng lực tư duy của từng đối tượng học sinh, thực

trạng học tập bộ môn Sinh học 8; Xác định mục tiêu của bài học, phần học; Phân tích

nội dung bài học, chọn lựa và bổ sung hình sao cho có thể mã hoá nội dung bài học

thành kênh hình (nghĩa là kiến thức bài học được lưu trữ trong các hình); Giáo viên

thiết kế các hoạt động theo quy trình, tổ chức cho học sinh thực hiện các thao tác khai

thác, phân tích, phát hiện và xử lý thông tin bằng các thao tác logic Sau khi thực hiện

đầy đủ các hoạt động đó, người học đạt được mục tiêu học tập của mình

2.1.5 Vai trò của kênh hình trong dạy học

Trong thực tế, kênh hình cung cấp cho học sinh các kiến thức một cách trực quan, cụ

thể, kênh hình có thể đơn giản hóa các thông tin phức tạp, bỏ đi những chi tiết không

bản chất làm cho việc dạy học trở nên dễ dàng hơn

Kênh hình dễ dàng gây được cảm tình và hứng thú cho học sinh khi theo dõi bài giảng

2.2 Cơ sở thực tiễn việc sử dụng kênh hình trong dạy học Sinh học 8

2.2.1 Mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học và cấu trúc sách giáo khoa Sinh học 8

a Mục tiêu:

Cung cấp cho học sinh những hiểu biết khoa học về đặc điểm cấu tạo và mọi hoạt động

sống của cơ thể người thông qua các hệ cơ quan trong cơ thể Trên cơ sở đó đề ra các

biện pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể, bảo vệ và tăng cường sức khoẻ

b Nội dung chủ yếu của chương trình Sinh học 8

Sinh học 8 bao gồm các kiến thức về cấu tạo và hoạt động sinh lý của các cơ quan và

hệ cơ quan trong cơ thể người Trên cơ sở đó đề cập kiến thức vệ sinh cùng các biện

pháp rèn luyện cơ thể, bảo vệ và tăng cường sức khoẻ, phòng chống bệnh tật

c Phương pháp dạy học chủ yếu trong dạy học Sinh học 8

Những phương pháp trong nhóm phương pháp trực quan và phương pháp thực hành

d Thành phần kiến thức và cấu trúc sách giáo khoa Sinh học 8:

- Thành phần kiến thức:

Xét về khối lượng đơn vị kiến thức thì chương trình bao gồm một hệ thống khái niệm,

hầu hết là khái niệm cụ thể, số khái niệm trừu tượng không nhiều

- Cấu trúc sách giáo khoa Sinh học 8:

Sau bài mở đầu xác định rõ mục đích ý nghĩa của môn học, sách giáo khoa Sinh học 8

cấu trúc thành các chương

- Cấu trúc chương trong sách giáo khoa Sinh học 8:

Phần lớn các chương được cấu trúc: Sau khi nêu qua ý nghĩa, tầm quan trọng của từng

hệ cơ quan trong hoạt động sống chung của cơ thể, sẽ tiếp tục đi vào nghiên cứu cấu tạo

và hoạt động sinh lí của các cơ quan trong hệ Cuối cùng, nêu lên các vấn đề vệ sinh

dựa trên những hiểu biết về cấu tạo và chức năng của cơ quan trong hệ cơ quan hoặc

ứng dụng vào đời sống, học tập và lao động

- Cấu trúc bài trong sách giáo khoa Sinh học 8: Mỗi bài học thường được trình bày

trong hai phần: phần chữ (kênh chữ), phần hình (kênh hình)

2.2.2 Đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt của học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên

- Các số liệu thống kê về khả năng trí tuệ của trẻ em lứa tuổi cuối Tiểu học và Trung

học cơ sở Việt Nam khẳng định: Sự khác biệt điểm số IQ giữa học sinh có nguồn gốc từ

gia đình, sự khác biệt này do môi trường gia đình ở nông thôn không có nhiều thuận lợi

cho sự phát triển nhận thức, các hoạt động nhận thức không được khuyến khích Do bố

mẹ làm nghề nông thường có học vấn thấp, hiểu biết hạn chế, điều kiện vật chất khó

khăn Trong bối cảnh văn hóa như vậy, các nhiệm vụ tư duy thao tác hình thức không

được đặt ra Chính điều này Piaget thừa nhận vì thiếu những cơ hội để giải quyết những

vấn đề có tính giả thuyết nên tư duy trừu tượng không thể phát triển ở một số người

Khi so sánh điểm IQ trung bình giữa học sinh thành phố và nông thôn cho thấy có sự

chênh lệch rất lớn, trẻ em nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa có chỉ số IQ và khả

năng tư duy trừu tượng thấp hơn

-Một số đặc điểm tâm sinh lý của học sinh dân tộc ít người lứa tuổi Trung học cơ sở

+ Về ngôn ngữ:

Vốn từ ngữ Việt trong các em học sinh dân tộc ít người chưa nhiều nhất là những từ

ngữ, thuật ngữ khoa học (ở cấp học THCS) Các em chưa trình bày được một vấn đề đã

hiểu theo cách diễn đạt bằng ngôn ngữ Việt của mình Có nhiều từ các em dùng mà

không hiểu nghĩa

+ Về khả năng giao lưu:

Theo tâm lý học Vygotxky: Nghĩa của từ mang sự khái quát hoá nên nó có thể phục vụ

giao lưu Loài người giao lưu thông qua ngôn ngữ Ngôn ngữ là phương tiện giao lưu xã

hội, giao lưu trong truyền đạt kiến thức Vốn ngôn ngữ Việt của các em học sinh dân

tộc ít người hạn chế là một trong những nguyên nhân gây cho các em rụt rè, kín đáo, ít

nói Từ đó các em “tụt hậu” trong giao lưu học tập

+ Học sinh dân tộc ít người tạm thời chưa có mục đích và động cơ học tập bền vững

+ Những đặc điểm về khả năng nhận thức:

Khả năng chú ý: Mang đặc điểm chung của lứa tuổi là dễ bị phân tán, không bền vững

Mặt khác mục đích động cơ chưa rõ như nói ở trên, Kiến thức khoa học cơ bản từ các

lớp dưới không vững chắc, ngôn ngữ Việt hạn chế Làm cho các em không hiểu dẫn

tới thường chưa tập trung chú ý

Khả năng nhớ: Nhớ máy móc chiếm ưu thế Đặc điểm ghi nhớ ở các em thường xây

dựng trên những sự vật, hiện tượng cụ thể, gần gũi trong đời sống hàng ngày Đây là nét

đặc trưng chịu ảnh hưởng phong tục, tập quán văn hoá sinh hoạt cộng đồng của các dân

tộc ít người miền núi nói chung và Tây Nguyên nói riêng “ Thằng A kham như con

hươu trong rừng, con Y Ngang có tiếng hát trong như dòng suối ChưHren…”

Về tư duy: Học sinh dân tộc ít người có tư duy cụ thể chiếm ưu thế, không có biểu hiện

tự khẳng định mình, trái lại thường kín đáo, im lặng, tự ái, thụ động ở học sinh dân tộc

ít người những câu hỏi “Do đâu?”, “Tại sao?” hầu như không thấy

- Trªn thùc tÕ chóng t«i tiÕn hµnh ®iÒu tra vÒ t×nh h×nh vµ kh¶ n¨ng häc tËp cña häc sinh

th«ng qua kinh nghiÖm gi¶ng d¹y cña gi¸o viªn cã nhiÒu n¨m trùc tiÕp gi¶ng d¹y häc

sinh líp 8 lµ ng−êi d©n téc Ýt ng−êi (xem phiÕu ®iÒu tra 1.1)

B¶ng 2.1 Ph−¬ng tiÖn d¹y häc g©y ®−îc nhiÒu høng thó ë häc sinh d©n téc Ýt ng−êi

T©y Nguyªn trong d¹y häc sinh häc líp 8 ( §iÒu tra 106 gi¸o viªn)

B¶ng 2.2.Sù cÇn thiÕt sö dông tranh vÏ vµ phim trong d¹y häc Sinh häc líp 8 cho häc sinh

B¶ng 2.4 N¨ng lùc häc tËp cña häc sinh d©n téc Ýt ng−êi trong häc Sinh häc 8

RÊt tèt Tèt Trung b×nh Ch−a tèt

Xuất phát từ quan điểm tâm lý riêng biệt nói trên chúng tôi xin nêu một số yêu cầu khi

khi dạy học ở đối tượng này:

1 Trong bài học phương tiện trực quan là quan trọng đặc biệt là các ảnh chụp, hình

ảnh, phim video, phim hoạt hình…

2 Yêu cầu nhiệm vụ học tập cho các em thật cụ thể rõ ràng, thường ngắn gọn, dễ hiểu

3 Luôn tạo cơ hội cho các em thảo luận, giao lưu với các bạn người Kinh trong lớp,

trong trường

2.2.3 Thực trạng về tình hình trang bị và sử dụng phương tiện dạy học thuộc kênh hình

trong dạy học Sinh học 8

2.2.3.1 Tình hình trang bị hệ thống phương tiện dạy học thuộc kênh hình

Nhìn chung đồ dùng dạy học được trang bị ở các trường chưa đáp ứng yêu cầu và

nhiệm vụ học tập bộ môn như số lượng chưa đủ, chất lượng chưa đáp ứng với yêu cầu

dạy học, thiếu nơi bảo quản và sử dụng

2.2.3.2 Tình hình sử dụng phương pháp dạy học sinh học 8

Bảng 2.8 Tình hình sử dụng phương pháp dạy học trong dạy học Sinh học 8

Phương pháp dạy học (PPDH) Nội dung

Số giáo viên Giảng giải

Giảng giải+Trực quan minh họa

Trực quan

Hỏi

đáp PPDH đã sử dụng 106 20,67% 75,0% 1,56% 2,77%

2.2.3.3 Tình hình sử dụng kênh hình trong dạy học Sinh học 8

Bảng 2.9 Tình hình sử dụng kênh hình trong dạy học Sinh học 8 ở một số

trường Trung học cơ sở

Sử dụng thường xuyên

Sử dụng không thường xuyên Không sử dụng

TT Phương tiện

Số giáo viên Tỷ lệ %

Số giáo viên Tỷ lệ %

Số giáo viên

Nghiên cứu tài liệu mới

Hoàn thiện củng cố

Kiểm tra

đánh giá

Tổng cộng

2.2.3.3.3 Tình hình về phương pháp sử dụng kênh hình trong dạy học sinh học 8

Bảng 2.10 Phương pháp sử dụng kênh hình trong dạy học Sinh học 8

Chương 3

thiết kế vμ Sử dụng kênh hình trong dạy học

sinh học 8

Mục tiêu của đề tài luận án là sử dụng kênh hình như một phương tiện nâng cao chất

lượng dạy học Sinh học 8 cho học sinh dân tộc ít người vùng Tây Nguyên, dựa trên giải

pháp xác định quy trình và phương pháp sử dụng kênh hình sách giáo khoa Sinh học 8,

kết hợp thiết kế bổ sung để nâng cao hiệu quả dạy học

3.1 Thiết kế kênh hình trong dạy học Sinh học 8

3.1.1 Nguyên tắc thiết kế

3.1.1.1 Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu - nội dung - phương pháp - phương tiện

dạy học

3.1.1.2 Nguyên tắc trực quan

3.1.1.3 Nguyên tắc thống nhất giữa toàn thể và bộ phận

3.1.1.4 Nguyên tắc thống nhất giữa cụ thể và trừu tượng

3.1.1.5 Nguyên tắc thống nhất giữa dạy và học

Thống nhất giữa dạy và học trong dạy học bằng kênh hình tức là trong khâu thiết kế và

sử dụng hình ảnh phải thể hiện rõ vai trò tổ chức, chỉ đạo của thầy để phát huy tính tích

cực, tự lực của trò trong quá trình lĩnh hội tri thức

3.1.1.6 Nguyên tắc đảm bảo tính thẩm mỹ, tính khoa học:

3.1.1.7.Nguyên tắc phù hợp đặc điểm tâm sinh lý và trình độ học sinh:

Khi thiết kế kênh hình cần chú ý đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tức là khi sử dụng

kênh hình tạo được hai yếu tố tâm lý đó là phát huy tính tích cực học tập và hứng thú

Hoàn thiện củng cố

Kiểm tra

đánh giá

Tổng cộng

3.1.1.8 Nguyên tắc phù hợp với điều kiện dạy học cụ thể:

3.1.2 Quy trình thiết kế kênh hình:

Bước 1: Xác định mục tiêu dạy học;

Bước 2: Phân tích cấu trúc nội dung của bài để xác định các thành phần kiến thức

(chương, bài, phần học thành những đơn vị kiến thức), xác định mối liên hệ giữa các

đơn vị kiến thức;

Bước 3: Phân tích hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa;

Bước 4: Lựa chọn, chuyển hóa nội dung thành hình ảnh (trực quan hóa nội dung);

Bước 5: Xác định các phương pháp và biện pháp dạy học dựa trên hình

3.2 Sử dụng kênh hình

3.2.1 Những quy tắc chung sử dụng kênh hình:

- Biễu diễn phương tiện trực quan để tạo kênh hình đúng lúc, thời gian trình chiếu phù hợp

- Đối tượng được mô tả để tạo kênh hình phải đủ rõ, thể hiện đúng bản chất của vật hay

hiện tượng mà nó thay thế

- Mô tả nội dung kiến thức trên hình cần theo trật tự nhất định

- Phối hợp bổ sung các dạng kênh hình khác nhau

- Xác định các nhiệm vụ học tập trước khi học sinh tiến hành quan sát

3.2.2 Phân loại kênh hình trong dạy học Sinh học 8

a Theo nội dung sinh học

3.2.3.Hệ thống kênh hình trong dạy học Sinh học 8

3.2.3.1 Hình trong sách giáo khoa Sinh học 8

Bảng 3.1 Hình là ảnh chụp

Bảng 3.2 Hình là hình vẽ

Bảng 3.3 Hình là sơ đồ, đồ thị

3.2.3.2 Kênh hình tĩnh bổ sung trong dạy học Sinh học 8

Bảng 3.1 Thống kê số lượng hình tĩnh bổ sung và mục đích sử dụng