E6 ti: Thin tich rd Thanh Chir d ittin H6a Da Trach, Khoiii Chiu, Hung Y6n vd o cliin Da Hda cing d huyQn Khorii Chiu, Hung Y€n, do Qudn gi6m B6ch thAn Tri ttiQn Hing linh Thi6u khanh Ng
Trang 1359 +.1
TiN NGT.IONG CHI.IDoNG TT,vA
DIEN-DO LAN
PHuqNG.-T6m rit: Bai viiit xem xdt m6i liCn he gita tnryin thuy6t din gian voi c6c vin bdn thu tich li€n quan ddn Chn D6ng Tu, Eong d6 ngng tam la thin tich Qua nghi€n cr?u van bdn thin tich- bdi vi6t chi ra co so
dt liQu cua viQc bi6n so4n vir qu6 trinh bi€n soen than.tich (qui trinh van brin h6a, c6 tlinh h6a c6c yeu td
ilQng cta ngudn vin hgc dan gian) Thdn tich Chi Ddng Tt khdng chi d6 luu.git tlugc c6c dau vCt tich
hqp v0 ni€n dai bi€n so4n md cdn dn chria trong t16 c6c "ma van h6a" mar khi ti€n hinh b6c t6ch ta sd thdy
c6c lop trdm tich vin hoa c6 xua
.
Tt kh6a: Cht D6ttg Tu, then tich, Tt Bat tu, tin ngu&ng ddn gian, vdn h6a d6n gian
Abstracl: This article examines the comection between the folk legends and archaic writings
on Saint Chu Dong Tu, with a focus on several versions of his divine biography By studying these versions of his divine biography this article defines their basic material, and indicates that their compilation was indeed the process of textualization and fixing the changeable elements from folk literature as a source Documents of the divine biography of Saint Chu Dong Tu contain hints of the
dates of their compilation as well as cultural codes used in their creation.
Kewvords: Saint Chu Dong Tu, divine biography, Four Immortals, folk belief, folk culture
MO iIAu
Chu D6ng Tri ld m6t trong "Tu BAt tu"
cta thin tti6n ViCt Theo ctng sg hinh thdnh
vd phrit tri6n cira vtng chdu th6 hp luu s6ng
Hdng vd ciic c6ng ttdng cu ddn o tl6y, tin
ngudng Cht Daing Tt tl6 xu6t hiQn vd t6n t4i
toi ngdy nay Theo kdt quii khio s6t nim
1998 - 2003 tin ngudng niy xuit hi6n o 5/ I 3
rinh chau th6 thuoc ha luru s6ng Hdng voi 62
ldng tho Cht Ddng Tt, <lugc chia thirnh hai
ving tho tu: virng trung tam c6 52 ling (o
Hi NQi vd Hd Tiy ct, Hrmg Y0n); ving lan
t6a c6 l0 ling n6m rii ric c6c noi (o Hi
Nam, Nam Dinh vd ThAi Binh) Khdng k€
toi truyri:n thuy6t, thin tich, chi xem xdt noi
tho h, var nghi lE cDng thdy duo,,c nlrring bi6u
hi6n klr6c nhau trong thgc hdnh tin ngudng
Chu D6ng Tu Vi tri ven.s6ng cta hAu h6t
ciic di tich (dinlr, d€n, mieu) thd Chu D6ng
Tu, hay nhirng n6t n6i trQi, su khric bi€t
trong b6 tri tliQn thin, trong te nqiCnu oOng
Tu o m6i lAng cho thiy sg da sic thrii cua
hiEn tuqng tin ngu6ng ndy
D6ng Tri thay d6i chuc ning d6 ddp img nhu
ciu tinh thin cua cQng dting chu th6 tr6n hdnh trinl phrlt tri6n cnng ld d6 thich ung
voi su thay d6i cta m6i trudng sinh thrii -nhAn vin o wng <t6t ha chdu ndy D6 chinh
li c6c l6p vln h6a dugc chua tlpg trong tin
ngudng Cht D6ng Tri voi nhirng thuc hinh
da d4ng vd phong phri, phdn 6nh cl[c tnmg
vin h6a d nhirng kh6ng - thoi gian khric nhau vd cta tung nh6m cu ddn kh6c nhau khi c6 su chuydn d6i nghi nghiQp Di6n trinh
hinh thinh vi phrit tri6n cira tin ngudng Chri
D6ng Tir vi cric lop vdn h6a tluqc bdi dip
qua thoi gian lich sri tlugc luu lai d6u An trong ciic thu tich crj da dang vd loai hinh vir
phong pht vd n$i dung trd thinh nhtng
chimg tich vtrn h6a bing v[n ru trong lich su van h6a Vi0t Nam
-
TS vi€n Nghi€n ciru Hin N6m '- TS viQn Nghien cuu vnn h6a
Trang 2TAP CHi HAN NoNr s6 4 (r 73) - 2022 NGUYEN XUAN DIEN - 06 LAN PHUONG
l Thu tich vir thin tich ChirDdng Tfr
1,1 Truyin thuyit Cht D6ng Tfi, trong
thr tich co
Tdi liQu s<yrn nhit nhic <liin truydn thuy6t
ddn gian Cht D6ng Tt ld Linh Nam c'hich
: , - r '
qudi soan vdo cu6i thdi Trin (cu6i th6 tcj,
XIV), voi "Truy6n Nh6t Da trach".
Den thC lci XV, Chu D6ng Tri chinh thric
"buoc vdo" chfnh st qua truyQn vd Trieu
thu (soan ndm 1479)
Chu D6ng Tt duo c ghi danh ld vi thin
uy linh cta Hung Y€n trong sdch Llch tiiu
,.1
"Chri Dao T6" trong srich vi6t vd cric vi thin
tiCn Vi6t cta fld i chdn bi1n soan nam 1847
S6ch Dal Nam nhdt rhong chi kiic in nim
l9l0 vd cric siich vd tin ngu0ng, phong tuc
cua ddi sau c[ng nhic toi Chri D6ng Tt vd
cac ngnr le pnung tho
Tdi liQu diu ti6n ghi nhdn Cht D6ng Tt
thu6c Tri B6t tri cria thin <li€n ViQt Nam li
vao thC lci X\4U D6 h ghi chdp cta Thu Hi6n
Nguy6n T6ng Quai (Ti6n si thdi Hdu L6)
tung hai ldn CIi su nhir Thanh Ong Id nguoi
diu ti€n cho bi6t Trung Qu6c duong rhoi n6i
v6 Tu Bdt tu cta ngudi Vi6t, trong khi cht
giiti Dtt dla chi c:iLa Nguy6n Trni D6 ld:
" Nguoi (nhn) Thanh n6i: Trin Vi0n Dai
Vuong di tu bidn l6n n[i Pht D6ng Thi€n
Vuong cudi ngr,ra bay l0n ktrdng trung, Ddng
Tri nhi ho Chu giy n6n l6n troi; Ninh Son
(nay ld Sdi Son) Tu Dao Hanh in d6u vdo dri
tlti diu thai Ay ld An Nam Ttbilft vi,,yt }fr.
4t# E A
^f64'El daz A i+& h.txa
,L (+ *J4 V+ &4i ZrP a &Ijb, i4 + $ w 4
ft,**.1
MQt ghi nlan nta cria nguoi Trung Hoa
ve fu S6t tu aluoc tim th6y trong cu6n srich
cta Giri Son Ki6u Orinh Mau (1S54-l9l l).
Trong ldi 6n slrch Tidn phd dlch lac fuz*i?
6t in nim Canh T*it 1t etO; ong cO viiit: "T6n
ciic vi Tu Bat tu cta nuoc ta, nguoi (nhd)
Minh cho ti: Tdn Vi6n, Pht D6ng, Chu
nhu v6y (Vi)b6y gio Ti6n chria (Li6u Hanh)
chua giring sinh nen ngudi <loi chua thd luu
truydn, sich vo chua th6 ghi ch6p Nay ch6p
ti6p vdo/*,i,\" E 4 {LZ Z aA }\il+ E Jf A
A € + r,,-En A, B Z,*,tt s+4,I i {P+ *t i
Lt
^
Frr t& * H<t t& + k* 2 .'?
Sic phong td mdt loai vin bdn dic biQt, duo c ban ra tu triAu dinh, mang tinh ch6t quan phuong Do vdy, sic phong cho biich
thin li mdt trong nhirng ngudn tdi li6u c6 giri
tri trong vi€c tim hi6u vd cric vi thin qua
i lnh giri t6n vinh cria tridu <linh Danh hiQu cao nhrit phong cho thAn trong cdc sic phong
doi Le le Dai urong, cdn trong cric sic doi Nguydn td Thuong tling thin Dric Thrinh
danh hiQu cao tot bac trong sic phong thAn cria thoi L6 vd thoi Nguy6n cho thSy su t6n
Thnnh Chu D6ng Tir vd tin ngudng ndy 1.2 Thin tich Chft Ding Tt Truydn thuyiit Chu E6ng Tu rli duoc
"vtrn bin h6a" trong st srlch mang tinh chAt :, " ; .^
quan phuong roi tro v6 din gian qua nhtng
bin thAn tich ituo c c6c quan BQ L6 ciia tri6u
<tinh phong ki6n soan thao Tai Vi€n Nghi6n
cuu Hrin N6m (M{CHN) hi6n cdn lrru git
nhiriu thu tich Hrin N6m li6n quan tdi Chu D6ng Ttl D6 li: Da H6a xd Nhdt Da trqch
chinh ti * diin ngac tich t t"i}-IL',+
$-,i4,iLAJ-,e7I(AE.a3l5), tung y€n tinh yAn
luli huyQn Khda Nhu dng cdc xd thdn tich - Dq Trach linh ti uru tich *+ ;6 * *_
e4 E ffi ffi * il+trf it - & )+ * 4a tr +A
(AE.a3l34), ThAn tich xi Da Hda (A.2468:
H ng triiu Ch* Ding Ti cdp Ti€n Dung, Tdy Cung nh! vi ti€n ni thdnh tich nE lA *
L rh
^ & A 4,)t E 6 E :- 4iut + ry.rn); Than
tich xi Phuong Tru(AE.a3l4: Hitng triiu Du€
Vrong Chi c6ng Ding Tri TiAn Dung c6ng
ch a Tdy cung ngpc nfr ngpc phd f,F iA+L
tX
^'k + tu * *-i 6 E- a Jc r i*) Ngoai
Trang 3TiN NGTIONG cHrl DdNG Tr, vA NHtt{c Lop vAx no.q
\.{\CHN, tai nhi6u noi thd Chr.i D6ng Tt,
cdc thAn tich sao so4n kh6c nhau viro cic nim
1736, 1890, 1899 di tim duoc thAy E6 ti:
Thin tich rd Thanh Chir d ittin H6a Da
Trach, Khoiii Chiu, Hung Y6n vd o cliin Da
Hda (cing d huyQn Khorii Chiu, Hung
Y€n), do Qudn gi6m B6ch thAn Tri ttiQn
Hing linh Thi6u khanh Nguy6n Hidn sao
lai viro nlm 1736 tu thin tich do D6ng cric
Dgi hgc si Hdn lim vi6n Nguy6n Binh phung
soan ndm 1572
Hai thAn tich vd Thdnh Chu D6ng Tu tai
<linh Cht Xd (Gia LAm, Hd NQi), ld brin sao
do Ng6 Ch6n Nguy6n Tu, Tht ttru tri6u Nguy6n
sao luc ndm 1899 nhung khric nhau vd ngutln
96 sao soun Ban thi nhd Ngd Chnn Nguydn
Tt sao vio nim 1899 nr bdn thin tich cua
Nguy6n Binh soan nem 1572, c6 t6n goi:
"Truydn Da Trach" Bdn th* hai.Ngi Chin
Nguy6n Tu sao nam 1899 theo bin sao vdo
n[m 1736 cira Nguy6n Hidn (sao lai ru bin
cta Nguy6n Binh so4n nlm 1572), bdn thin
tich ndy gi6ng vcri thin tich ltru git o ddn Ha
(Thuorg Tin Ha NQi) co t6n g9i: Chi Ding
Tt cQp TiAn Dung Td1, Cung nhi vi tidn nir
ngoc phd/th € t fr-ilt *& :- 1i4h * a-t*
Thin tich tai dinh ling Y6n L4c (Duy
Ti6n, Hd Nam) ti nggc phd ddn thi€ng xi An
Bdo do Nguydn ViQp Thu lgi 89 LE sao lai
vdo nim I890 tt thin tich do Ti6n si nguoi
ting Hoin Hau li Thuqng thu B0 Hinh Hd
S! Duong so4n nAm I 680 (Chinl Hda thu 1,
.: ^_
tneu Le)
Ngodi nhirng noi thd chinh 0 Cht X6,
Da Hda, Y6n Vinh, T1l Nhi6n, Y6n Lpc,
cric ldng tho Chu Ddng Tu khric o 5 tinh deu
c6 thin tich duoc sao chup l4i rt cric ddn tho
chinh Tuy nQi dung co brin v€ Cht D6ng Tt
.l :.
trong cdc bdn thdn tich gi6ng nhau nhmg
m6t si5 chi ti6t khric biQt trong tt6 tli ldm cho
di6n hon, danh tinh vd c6ng trang cta ngdi
cdng thdm huyAn bi Ching hgn, trong nhang
Chdu Htmg Ydn) c6 bdn vitit ring bd Htu
, ^ , ^l ,a ^
cta Chu D6ng Tt v6n ld c6ng chia cua Tdy cung giiing trin Nhung c6 bin lgi cho bi6t,
bi Hiru v6n xudt thin ld mQt th6n nft o xd
Ong Dinh, huy6n D6ng An (Kho6i Chdu ngdy naV), c6 t6n ggi ld Ngdi Hda SU tich
ch6p rlng c6 mQt h6m, Ngii Hda ng6i b€n ruQng tua, th6y hai vo chtlng Cht Ddng Tir
- Ti6n Dung bay vd troi, ndng b6 ru6ng hia
md theo di ctng .
Hay o ld,ng YOn L3c (Duy Ti6n, Hd Nam),
thin tich sao soan nam 1890 vd Chu Dirng Tt
l{ ch6p: Cht Ddng Tt c6 t6n thdt ld Nguy6n Thdnh con mQt gia dinh ngheo o Ddng Chdu (Hrmg Ydn), vi s6ng o bai s6ng n0n ddn lang ggi t6n nhu v{y Ti6n Dung ld con grii Htng
Phuong ld ngucri gi5c Y6n Lac M6t l6n v6
thim qu€ ngoai Ti6n Dung gip Nguy6n
Thdn} nAp minlr duoi cdt o noi nang lim tren
bii TU Nhi6n hai nguoi di k6t duydn vg
ch6ng Tu ddy, cu6c ttoi vi hinh trang cua
hai vo ch6ng gi6ng v6i n6i dung nhu nhDng brin thin tich trCn n}ung c6 doan k€t khdc:
"Tu khi vo chdng Ti6n Dung l6n troi, qua vdi
th6ng lidn kh6ng c6 hat mua, hia ma kh6 hdo n1ri sach tit dich nguoi ch6t diy cluong Tu
nhi6n c6 <l6m miy vdng nr trdn trdi li li bay
: ^ .: ,l l
xu6ng truoc sin mi6u th6 than Nhdn ddn An Bdo thiy nguoi n6m xua thi mtng rd rap diu
lay ta k6u xin cuu vot qua con tai bitin D6ng
Tt bdn bdo ra s6ng l6y nuoc vd cho u6ng roi
lai ngdm nudc phun lOn tr6n kh6ng, Lit sau
troi tl6 mua lon qua ba ngdy ttdm mcri tgnh, d6n ngiry thu tu thi Ti6n Dung cung D6ng Tu
ldm ld o nr duong ho Nguy6n bdn triii mi6u th6 thin rdi mo ti6c khao ddn bdy gio lir ngdy
l6 thdng bay Tt d6 vd sau ct d6n thAng bdy ldng mo hQi d6 ghi nhd ngdy Ti6n Dung tro
vd qu6 ci" Ti6n Dung vir Chu Ddng Ttr con
gifp cho vi nrong nguoi Y€n Lac ln Ld Qu5c Hung phd rua L€ dep giac phuong Bic.
Trang 4TAP CHi HAN NoM s6 4 (113) - 2022 NGUYEN XUAN DIEN - D6 LAN PHUONG
Cac lop nghia trong nhtng di ban tfuin tich
Trong hiu h6t cric thAn tich, ngutin gtic
vd hirnh tr4ng cta Chu D6ng Tti ph6n 6nh
<l6m ndt y6u t6.D1o girlo c6 k6t hgp voi Ph4t
girio, nhu sg dlc tl4o vd ph6p thuflt bi6n h6a
cria Cht Ddng Tt ld do Phit Quang Chdn
Nhin - ti6n 6ng truydn day Nhung Nguy6n
Duy Hinh cho ring, ch5t Dgo girio <tflm hon
vd "Chri Ddng Tu ld m6t thu{t si Phuong
Ti6n D4o"3 Su tich "Cht D4o T6" trong
sich H6i chdn bi\n cua Thanh Hda Tt vi6t
vdo nlm 1847 clng phdn rinh 16 didu ndy,
thd hion ngay tu tdn goi (o Cht Xri c6 luu
giir bdn sao) Nhtng tinh ti6t nhu su tu ct4o
cta vg chr5ng Cht Ddng Tir - Ti6n Dung hay
viQc "b6c cu6n vd troi" cria ho lkhi dic ttpo),
vi6c c6 th6n nt Ngdi Hda v6 tinh c6 dugc
dip theo vq ch6ng h9 di5 thdnh ti0n gin nhu
chi6m h6t todn b0 nQi dung c6u chuyQn
Xem ba thin tich (sao tuc), mdt bdn n5m
1736 o Da Hda vi Y6n Vinh vi hai bin n6m
1899 (c6 ngudn sao tgc kh6c nhau) o Chu
Xri, thi th6y thoi gian sao soan cich nhau khii
xa, ffei hon mQr th6 ky vd duoi hai tridu L6
- Nguy6n C6 thii phdn chung thdnh hai lo4i:
loqi tht nhit, gia dinh nhd th6nh chi c6 hai
nguoi li Chu Ddng Tu - Ti€n Dun g; loqi tht
hai, gia d\nh nhi th6nh h b0 ba Chu Ddng
Tu - Tidn Dung - Tdy Sa Sg xuit hi6n khdc
nhau cua cdc nhin vit trong ciic thin tich
cho thSy nhtng khric xa cta hQ tu tuong
duong thdi vd tinh cdm t6n girio ctia cQng
ddng dOi voi vi thAn cria h9
than tictr duo c sao tgi vdo nhirng nlm
1736, 1899 diu nr mQt ngu6n thin tich cia
Nguy6n Binh soan nem 1572, nhung nguoi
sao luc o nhtng th6 ky sau di rhay ddi mQt
phAn hdnh trang cric nhin vdt Trong bin sao
cta Nguy6n HiAn ndm 1736, vg ch6ng bQ ba
Chu D6ng Tu - Tidn Dung - TAy Sa dAu
thuQc ddng ti6n c6t (hay rluoc ti6n pht tro tu
khi ph6i thai) D6 Li, hoang hdu cta Htrng
Vuong "nIm mo thdy m6t cu gid bC mdt ti€n
tt6ng nh6" dua cho rdi c6 thai sinh ra Ti€n
Dung; cdn Chu Ddng Tt clugc sinh ra sau
giAc mo cta bd mg "thiy m6t cu giir rAu t6c b4c pho d6n cho mQt hodng nam"; hay bd
Hiru cua Th6nh Chu cing ld ngudi con g6i cria Tdy Vuong MAu gti xu6ng trin gian Hon th6 kiir sau, trong bdn sao cira Ng6 Chdn
Nguy6n Tu nlm 1899: cric nhdn v{t ddu kh6ng thuQc ddng ti6n c6t ntu TiCn Dung
li con vua Htng, Chir Ddng Tu ld ching
tlinh cri nghdo o Chu Xri vd vi "phu nhAn
ngiu nhi6n" sau ndy cta ng?ri Li m6t th6n nir
kh6ng cta Thenh Chu vd nhi vi phu nhdn
thay d6i trong hai thi: ki xVIn- XIx (tt Nguy6n Hi6n diln Ng6 Chdn Nguy6n Tu)
kh6ng li6n quan t6i tlQ trung thgc cta ngudi
sao soan, hay rinh hudng t6i su linh thi0ng
vd tinh crim t6n girLo cta cQng ddng ddnh cho thdn, mi phin 6nh m6t khia canh tu tuong trong xi hQi duong thoi
C[ng voi Ng6 Chdn Nguy6n Tt, nim
1899, 6ng sao luc thin tich tht hai va Thanh Chu dga tr6n bdn sao cta Nguy6n Hidn nAm
I 736 Nhu vdy Ngo Chrin NguyEn Tu dd ch6p nh6n cd hai ngudn thin tich (nIm 1572
vd 1736) Theo tinh thAn cta Nguydn Hi6n, trong ban sao thu hai Ng6 Chdn Nguy6n Tt
da dii cd ba ngu<ri nhd Thrinh Chu <l6u c6 xu6t thAn ti6n c5t N6 c6 v€ pht hqp voi t6m
thtc vd ndi gi5ng Ti6n - Rdng cta ngudi
ViQt Hoac ddy lir m6t hinh thuc d6i srnh trong tarn thtc t6n gi6o o thti kj, XIX, ld su
a, i ,a
girio - tin ngu0ng cta dAn tQc trudc nhirng rinh huong cta Thi€n Chta girio (vrio Vi6t
Nam nr th6 kj, Xg da tao drmg iluoc m6t vi
tri nio tl6 Sr,r khric nhau gita m6t sri tinh tiiit
trong hai thin tich do Ng6 Chdn Nguydn Tu
sao lqc, lirm moi ld su bi6u hiQn cta nhftng mau thuan trong ttnh cam ton glao cua Ong
cr)ng nhu cria nguoi ddn o th6 ki XD(.
Th6m nta trong ban sao dua vrio thin
tich cira Nguy6n Binh (ndm 1572), Ng6 Chdn Nguy6n Tu di tlua bd Hiru ra khoi "gia tlinh"
Trang 5TiN NGUdNG cHu'odrc ru'vA rlHuNc lop vAr H6.1
Thrlnh Chu Tinh ti6t niy c6 v6 gin voi c5c
tinh ti6t trong cric truydn thuy6t duo c suu
tam tru6c d6, duoc thay trong Dai ViQt s* hj'
todn thu, Linh Nam chich quai C6 tha hai
cu6n srich ndy ctng tta ld ngudn tdi li€u dii
Ng6 Chdn Nguy6n Tt tham khdo khi 6ng
sao t4i thdn tich Bd Hiiu (hay Ngni Hda) da
nhu m6t "dC tt" c[ra dao tu tiOn qua hinh inh
bd ilang git lia, khi chung kiiSn cinh "dic
tlao" (bay vii troi) thinh ti6n cria Chu D6ng
Tt - Ti6n Dung md "bay" theo Theo Nguy6n
Duy Hinh, hicn nrqng "kh6ng tu klr6ng
luygn md vin ld ti6n D6 ld phong th6i Dao
gi6o nr th6 ki xvt trd v6 sau "a d Vigt
Nam vd ld mong uoc v0 cuQc s6ng y6n binh
vd no tlt nhu o ti6n gioi cria cu din virng
ndy, hogc tl6 ld c6ch gia nhip di6n thin cta
Th6nh Cht cta mdt vi thdn clia phuong
M6t tinh tiiit khdc trong mQt bin sao
thin tich cira Ng6 Chnn Nguydn Tri ld: khi
budc vdo thin di€n cta Th6nh Chu ba Hftu
tl6 ld c6ng chfa crja T6y Vuong Miu (gi6ng
brin cta Nguy6n HiAn nim 1736), chu kh6ng
phni chi ld mQt th6n nt nhu trong mQt thin
tich khric cta 6ng (tluoc sao theo bdn cua
Nguy6n Binh nlm I 572) ViQc ndng Tiy Sa
dtng c6u thdn cht "chiu" vi6t tr6n mi6ng
dtng chira bgnh ld bi6u hiQn cia Dao girio
pht thuy n6i trQi orhoi (| ndy, tluoc vi tht
thu cta tri6u Nguy6n quan tam vi dua vao
thin tich Ng6 Chdn Nguy6n Tri da ti6p nOi
su chia x6 tinh cdm t6n gido cta minh voi
nhin ddn Su khiic biQt ndy cho thAy phin
ndo qu6 trinh phrit tri6n thAng Eam cua Dao
giao o ViQt Nam vd anh huong cua n6 ddi
voi tin ngudng tho thin cua nguoi Vi6t
Su thay d6i trong cec ban sao thin tich
lir, vo chdng Chu D6ng Tu truoc khi tu
luyQn <lic tlao tl5 md ph6 cho bu6n b6n vir
rit c6 thd h9 s6 trd thirnh nhtng thuong nhdn
l6n n6u kh6ng rE vdo ddo.Quj,nh Vi6n (o
NghQ An) hgc ph6p ti6n, d6 rdi thay cl6i s6
phdn NhAng tinh ti6t v€ c6ng vi6c bu6n b6n
xuit hiQn trong truydn thuy6t d sirch Linh
Nam chich qudi, trubc tl6 cring tti xu6t hiQn
(tuy md nhat) trong truydn thuy6t v0 c4p vq
ch6ng niy d mQt <lia danh c6 li6n quan toi
lich sri ch6ng ngopi xdm cta nguoi ViQt mi
Todn thu dd chdp Trong nhtng tii liQu niy,
noi d cta hai vg ch6ng Chri D6ng Tri "trd thinh noi <16 h6i" Tuy thin tich do NguyEn
phuong nhmg c6 thd du dorin trong thin
Ddng Tu chic ctng tli ttugc ndu Bdi,
Nguydn Binh kh6ng chi tham khdo su s6ch hay thu luom c6c cdu chuyQn trong dAn gian
tlii soan thAn tich, 6ng quan tam vi dua vdo
thin tich nhtrng n6t sinh ho4t kinh t6 - vin h6a niii bat cta xE hQi duong thdi d qu€
huong cria Chu D6ng Tri clti tao n€n hdnh trang cta thin Thit ki xvl ld thdi tc! thuong mai phia Bic Dai ViQt bit diu phdLt tri6n ld
thuong tr6n cring s6ng - biiin Ph6 HiCn o th€
ki XVII- XVI[ SU t6c d6ng cta y6u t6
thuong mai d vtng ndy dd tluo c phtin 6nh
trong ndi dung thin tich Vi th6 cirng voi
danh phong Cht Dao T6, Cht D6ng Tt tung
dugc xem li Ong t6 ngh6 bu6n cira ngudi
- i ^ .,1
v lgt o chau mo song Hong
Voi Nguy6n HiAn, trong bin sao thin tich cria 6ng nlm 1736 thi vi tri ld "cht" do c6c thuong nhdn tdn phong hai vo chdng Chri D6ng Tt cta kh6ng c6n tlugc nhic tcri.
Xem x6t sg ph6t tridn kinh t6 - xi hQi trong khodng thoi gian tu nim 1572 d6n ndm 1736
ld giai do4n lich st cta sU hinh thdnh vd ph6t tri6n phti Hi6n, sau tl6 Ph6 Hi6n lpi tdn ctng
nhu thuong mai vir ngopi thuong Ddng
Ngodi cria Dai Viet kh6ng ph6t tri6n cluoc
boi su l|p lai chinh s6ch b6 quan toe cang
thuong vi lo sg bi xdm luoc DiAu d6 c6 th6
ldm cho mQt vi quan cua tri6u tlinh nhu NguyEn Hidn chti f t6i, 6ng kh6ng mutln "l1i
l!ch" c6c vi thAn d6n gian ldm "m6ch ldng" tri6u dinh, khi nhi vua vi gioi quan l4i
Trang 6raP cHi HiN NoM s6 4 (173) - 2022 NGUYEN XUAN DIEN OO LAN PHVONG
ki6ng m6y thn vi dd niic toi v6n dd ngosi
thuong Hinh anh vd c6c biin chg, nhtng
hiQn trong thAn tich (sao sogn) cria 6ng
Ctng nhu v4y, nIm 1899, khi Ng6 ChAn
Nguy6n Hidn (nam 1736) d6 sao luc moi thi
nhtng tinh ti6t tr6n di kh6ng cdn N6 khric
hen ban than tich cia Nguy6n Tt sao sogn
theo ban nim 1572 cua NguyEn Bini: Cht
D6ng Tt vir Ti6n Dung tring ld thuong nhin
Sg khiic nhau vr) tinh tiiit niy.giira cric bin
(sao) thrin tich di phin 6nh phdn ndo d6 ddi
s6ng xd h6i cira c6c nh6m cu ddn thd Chu
D6ng Tt Ho tr.mg sinh s6ng bang ngh,i: eant
c6, ngh6 n6ng vd vi6c budn b6n, Ng6
Chdn Nguydn Tu hi6u duo c tAm lli d6 khi
sao soan lai thin tich 6ng sao h,rc hai bin ld
d6 d6p ung nguyQn vgng cta hai nh6m cu
ddn: ngu nghi€p, n6ng nghiQp
, Voi ngudn sao thri hai li thin tich cria
Hd S! Duong soAn nem 1680, do Nguy6n
Vi6p sao lai ndm I 890 tluoc tim thAy o dinh
tho Ti6n Dung tai ldng Y6n Lac (Duy Ti€n,
Hd Nam) O aay Ui, Htu phu nhin kh6ng
thiy xudt hi6n vi Cht D6ng Tt cdn c6 t€n
ggi Nguy6n Thdnh ViQc c6 thdm t6n ggi kdp
(Nguy6n Thanh - Cht Ddng Tt) trong thin
tich niry li su phiin 6nh hiQn tuqng "nhAn
h6a" cric vi thin nr nhi6n o thoi ki ndy DIc
l,a
biQt, ngu6n g6c que ngoai cua c6ng chta
Ti€n Dung o ldng Y6n Lac (sau lir thin
Thinh hodng ldng) <ti lirm cho nQi dung thAn
tich mang mQt tinh thin moi Ddy ld udc
vgng c0a nhdn din Y6n Lac v,i vi thin
Thdnh hoing cta lirng minh cluo c hai vi
quan cta tri6u dinh th6u hiilu vd ctrip img, hai
6ng di soan ra bin thin tich mdi nnm 1680
O d6, than miu cua Ti6n Dung ld bd Nguy6n
Thi Phuong - Hodng hdu cua Htng Vucmg
tht ba - ld nguoi ldng Y6n Lac Diy ld c6ch
chinh thuc h6a vi thi'n ttia phuong (nhu bri
Hiru - Ngni Hda o Da Hda) tld duoc th6y
Theo thin tich ndy, Ti6n Dung "thudng hay
vC thim qu6 ngoai" n€n di gnp dugc chdng
trai tl6nh cri t0n li Nguy6n Thdnl/Chri Ddng
Tt o b6n s6ng Ding Chdu (Hung Ydn) - d6i
ngan voi Ydn Lac (Duy Ti6n, Hd Nam) Ciic
tinh titlt vA sg tu tlqo, c6 phrip thudt rr5i dic
dao, cuu ddn dQ th6 tl€u giiing voi thin
cu6i thdn tich thi khric D6 ld, sau khi "l6n
troi qua vdi n6m" hg tli hi6n linh vd thim
qu6 ngoai, th6y ddn lirng dang gflp n4n h4n hrln, "D6ng Tri bdn bdo ra s6ng liy nuoc v€
cho u6ng r6i lai ngiim nuoc phun l6n trdn
khdng, kit sau troi ct6 mua lon " Thti ld, sau khi thinh thin ti6n, Chu Ddng Tu cdn bao trg cho cdng vidc ch6ng han Ddn doi
L0, Th6nh Chu cdn hiOn tinl phd tro cho
tu6ng qu6n L6 Quiic Hrmg- cfing Li nguoi
Y6n Lac diinh tan gilc Minh d vung Kinh
Bic No gi6ng voi tinh tiilt Chu Ddng Tu
girip Tri6u Quang Phpc - mQt vi vua cua dim
Luong Ciic thin tiiip tuc dugc lich st h6a, hay "bd me"- Hodng hdu Nguy6n Thi Phu<ng,
tuong L6 Qu6c Hrmg tld phin 6nh tinh ttia phuong trong vi6c phung tho Chu Dting Tt
<r ddy ViQc ch6ng han md Th6nh Chu the
hiQn o Yen Lac di ldm cho ndi dung cua thin tich them phong phtl, c6ng tich vd hinh
trang cta cic thiiLnh cing trd n€n da dang
hon: ld thAn dim lay bdn Hrmg Ydn vd.li thin ch6ng han b€n Hd Nam Vdi dac di6m
"clp ddi" niry di cho thiy vai trd Id thuy thdn
cta Chu D6ng Tu
Co thti thAy, tt crlc di bin thin tich, hinh
inh cria Cht Ddng Tri (lu6n ld cap <l6i Chu
D6ng Tu- Ti6n Dung) trd n6n da di€n hon, tro thdnh vi thin da n[ng Hay n6i crich khric,
th6ng qua nhirng dl bdn thin tich mir thiy duoc su thfch ung cira tuc tho cring o cric
tang, o cric c6ng <t6ng khiic nhau, cing nhu
sic phong ciic thoi lu6n c6 my tU moi <luoc vi€t th6m viro d0 kh6ng chi tAi khAng dinh su
uy linh cta thin mi cdn cho th6y nhirng b6i cdnh cU th6 cta ciic c6ng tl6ng trdn hdnh
trinh sinh t6n Theo d6, Chu D6ng Tu da hi6n hi€n s6ng d6ng trdn ciic thAn di€n, ld vi
Trang 7TiN NGUdNc cHu oolc rU vA ln0 xc r-6p vAx nol
thin brio trg cho nhidu ngdi ldng ven s6ng o
Hmg Y6n, Hi NQi (cimg Hn Tdy ct), He
Nam, Nam Dinh, Th6i Binh
2 Tin ngudng Ch(r D6ng Tir - tir
thty thAn d6n sg phric hqp trong vin
ciia s6ng - biAn vd tin ngrdng ngr nghiQp
Khi xem x6t bi5n di€n thd Chri X6, Tu
Nhi6n (Hd NOi), Da Hda, Y6n \tnh (Hung
Y€n) c6 th6 nhrin thiy ngay viec ph6i tho
Thanl Chu voi thin Ce, dti d.an ddn Chir
D6ng Tu tro thAnh mQt thriy than moi, tl6ng
thoi cing li quri rrinh nhdn h6a Ngu thiin
nhung o dmg ldng l4i co d5c didm ri6ng
Tai Chu X6, Ngu thin (Cri) tlu-o c lip bdi
vi d ng6i chinh di6n, c6 danh xtmg ld Cirn
Hiii Dai Vuong, sau d6 o vi tri tho ndy hQi
Nu<rng Khi t6 chric hQi, Chu Xri lai chgn
ngdy l7 - l9 th6ng Gi6ng (al.), tldy chinh li
thdi tti6m mo tliu cho mta cri Mdi - mQt lodi
c6 s6ng tai vung cua sdng - bi6n vio siu
trong nQi dia tt6 sinh truong Didu d6 chtmg
minh cho su gin gii vd kh6ng gian sinh th6i
giira hai virng duy€n hii vd n6i tlia truoc
tl6y, thuin loi cho su giao lm v6n h6a cta
cu ddn hai rung Bang chung ld hdng chpc
ttdn tho vi thAn tr€n nim bdn c6c con s6ng
cta hQ th6ng s6ng H6ng o h4 luu Th6m nta,
tai lA hoi Cht xe, danh xmg cua cdp thin
Dai cdn - Tri vi ttuoc xuong diu ti€n trong
ven t6 crja ldng, lQ cring mim cri Mdi tlugc
ddng l6n ban thd viro ngiy cu6i hQi, ctng su
tlinh vi tr€n ng6i chinh tli6n tgi ilinh Chu Xe
Tirr cd n6i ldn ring thin C:l - Bi6n c6 mit
tru6c khi Thinh Chu hi6n diQn d tldys
Tai ddn Hoa - Da Trach thin Ca - Ngu
than da duqc "nrong" h6a voi danh xung 86
Ngu thuyAn/thin quan voi cAu chuy6n d6n
gian tr6n dAt Da Tr4ch, vii c6 lcrn xuAt hiQn o
vtng s6ng niy d6 cftu thuy€n g{p nan,.cl6ng
thdi voi vi6c "tuqng" h6a thrinh Ri (than Ce
ch6p) - cing Id thin Thinh hohng cua nguoi
ct6t ldng Phong Hda ci) Nhu thti, su tich vd th6nh Ri hay lodi c6 l<rn cuu thuyAn Id nhring
di bdn v6 thdn C6 ving cua s6ng (Ri/cri ch6p) - bidn (lodi c6 lon) Su ph6i tho voi thin Ci trong tuc tho ThrlLnh Chu d hai ling Cht X6 vd Y6n Vinh that rO rdng
Voi Da Hda, nhin vdo diQn thAn chung
cta ldng (chi cqm di tich thd thin) thi Da Hda c6 ddn/mi6u tho C6 ri6ng, cl6 li ddn thd
th6nh Ri li Thinh hodng l?rng Viro ngdy hQi
Thrinh Cht, ddn ldng ph6i ru6c bdi vi th6nh
Ri sang "bdi y6t".o ddn Da Hda O l?rng - xi
Tu Nhi€n, phia g6n bd s6ng c6 ng6i tl6n Ngg
DOi vtin tlugc dung lai tir ngdi mi6u c6 tho
Ha Be lA noi tho ctng li6n quan toi nghd
d6ni cri Nghi lE tai din Ngu DOi kh6ne thd
thi6u trong di6n trinh 16 hoi Cht EOng Tri
rai Tr,r Nhi6n Nhu thti o di6n thin chung
(v6i cric mi6u, drln thd Thdnh hodng ldng vd
dan/dinh tho Chu Ddng Tu) cira hai lirng niry, thin C6 cfing tl5 hi6n di6n Viy ln, o
b6n di tich tr6n, sr,r ph6i tho gita thin Cri voi
Thdnh Chu tai ciic ldng co nhring sic thdi khiic nhau
O phuong diQn ttiQn tho (ri6ng vir chung),
Cd - duoi ciic hinh dqng ld vi thin tu nhi€n
dI c6 m4t, hoic d ng6i chinh tliQn (tai Cht
X6, Y€n Vinh ld thdn Cd - bi6n) ho[c o ng6i
phiii thd 1oa Hda, ldng Gdi/Tu Nhi6n ld thdn Cri - s6ng) Vir, tren let cet d6ng clai, su khric nhau ffong b6 tri diQn thd tr6n di ld mQt cu li6u, ctng voi ct liQu v0 thgc hdnh nghi thuc
ctng t6 Thanh Cht (16 hoi vio ttAu mira c6,
crlng cii ruoc cri ) cho phdp di sdu tim hi6u
lop tin ngu6ng thd C6 trong hiQn tuqng tho
Cht D6ng Tu
C6 th6 n6i, su xudt hiQn tqc tho C6 (s6ng
- bitin) c6 ngu6n g6c tri su hinh thdnh vtng
dAt ndy bit ngutin tu bdi bdi va dim liy ven sdng md m6i trudng tg nhi€n tli tric dQng l6n phuong thuc sinh kd cria.cric cu dAn m6i d6n
<l6y khai ph6 Su sinh t6n cira h9 phii dua
vdo didu ki€n tu nhi6n sin c6 v<ri nhirng
thuin loi cho nghd chdi luoi, khai th6c thuy
Trang 8TAP cHi HAN NOM sit 4 (171\ - 2oz2 NGUYEN XUAN DIEN DO LAN PHUONG
san - C6 Hinh enh nhtng con c6 tlii hi6n vd
nudc Didu d6 duqc th6 hien qua sy tich vd
thin Ri - vi Thdnh hodng cria ldng Phong
Hda xua (sau tach thinh YOn Vinh vd Da
Hda), thin dugc sinh ra ld k6t qui cta giAc
mo thAy Cri chdp cta bd me, Cri dd tro
thdnh v|t ctu tinh cho cu6c s6ng so khoi crla
nhtng nguoi m<ri tltin virng d6t ven s6ng vd
r6i tlugc thidng h6a, nhdn h6a thdnh mQt
nhAn th6n dti nhtng ddn chdi lfp mi€u tho
Bdn canh vi than C6 trong s6ng (Ri),
ngodi biiSn (Cin Hni dai vuong - Cri Voi)
hiQn diQn t4i virng ndy cing tld Lim 16 hon
dac di6m cria m6i trudng tU nhi6n o cl6y.
M6t s6 ngudn nr liQu kh6c cho bi6t vi su
thdm nh4p crla thAn C6 Voi vdo cric ilign tho
vtng n6i dia, o phia d6ng s6ng Hr5ng, phin
rinh rd su,giao luu vln h6a duy6n hdi vi nQi
tlia, y6u t6 vdn h6a bi6n dn hda nhip vdi vtrn
md Cht X6 ld m6t trong nhirng minh chung
Vd, b6n canh Cin Hrii dai wrong li thin Bi6n
- Tri vi Thrinh nuong md lop tin ngud,ng s6m
nhit cta n6 ld tin ngudng tho Cri cria ngu
ddn ven bidn bic Trung 86, qua su giao luu
vdi vln h6a Chim di c6 tu dAu th6 t1,XtV6.
I(hi Tu vi Th6nh nuong hda nhAp voi Cdn
Hrii tlai vuong thi danh tinh than gi6n - than
Cri ttugc ktlt hqp t4i, cluoc "nhdn h6a" lin
nia, tro nen g6n g0i voi cuQc doi thgc hon
Nhidu noi tho kdp hai thAn vd goi m6t t6n
chung ld Tu vi D3i cdn, hay Dai Cdn Th6nh
Miu, v.v Su sAch cho bi€t, tu the b, XII
cho d6n cu6i th6 ki xuII, h6 th6ng s6ng
ngdi phia bnc Dai Vi6t tlugc khai th6c triCt
tl6 cho giao th6ng vd giao thuong Theo con
duong niy, ciic ngu ddn vd thuong nhAn tl6
"rudc" thdn vdo vtng d6t bi5n s6ng dang
ttuqc hinh thdnh vd ph6t tridn kli hg d6n trao
tl6i ngu srin - n6ng sin
B6n canh bi5n di tich chinlr, o rli6n thq
Ydn) - noi duoc xem ld qu6 ngo4i cua vi phu
nhAn tht hai (Tdy Sa) cria ThriLnh Chti, ngodi
Tri vi ThilLnh nuong, mot vi than bien khdc ld
D6ng Hii dpi ruong da hiQn diQn vd cfrng
th6y o wng lan t6a tuc thd Cht D6ng Tri
Su tu hqp cta hai logi thin Cri o tl6y cing
nhu ng6i vi chinh rli6n cta cEp thAn Cdn Hii
- Tri vi trong diqn thd ldng Cht X6 - qud huong Th6nh Chu, "anh cd" cta cric tdng tho
Chu D6ng Tu khip chdu thii sdng H6ng cli
cho thiy: tin ngu&ng tho CA ld lop diu ti6n
cta tin ngudng Chri D6ng Tir d vtng tan t6a, thin Cd cing xu6t hi€n ca fong truyAn thuy6t lin tr6n di€n thd ruy kh6ng il6ng ddu
o cric di tich Vi du, thin Cd di rin minh trong
16 cring xua voi sgt Cri 100 con cdn s6ng cua
nguoi ddn Thu! Co (Duy Ti6n - Hi Nam)
trong ngiry hQi Th6nh Chu; hoac trong truydn tich vd ruc tho Thrinh Cht o hai lang Duc Th6ng (L! Nhdn - Hri Nam) vd Nguy€t Trung (Y Y6n - Nam Dinh) ring: C6 dd c6 c6ng cuu thuydn cta nhirng ddn chdi khi ho
gip nan trCn s6ng Hdng DAc bi6t, voi su
wong ThAp bdt Long thin o mor s6 dien tho tai vtng nriy thi m5i quan h€ gita hai vi
thdn voi Thdnh Chu thd-t c6 1i nghia Co thd
thiy, y6u t6 vin h6a bi6n xdm thuc vdo n6i
D6ng Tt.cfrng nhu ngu nghiQp ld lop tin
ngu&ng ddu tiOn cta n6
ngr nghiQp Trong tin ngudng Chu D6ng Tu kh6ng
chi c6 duy nh6t lop tin ngudng ngu nghi€p
(tho c6) mir cdn cd [6p tin ngudng n6ng
nghi€p (tho thuy thin) Cht Ddng Tu da
"chinh phuc" nhi6u thu;i thin.o vung d6t
nffip Khi xem xdt dien tho m<r rdng - di6n
tho chung cho cd vung tho ru rhi thiy, m6t
t6p hqp c6c thAn linh cta nhftng ldng thd
Chu D6ng Tir (20 ldng) quy tu xung quanh
b6n noi thd t.u chinh (Da Hda, y6n Vinh. Cht X6 vd Tu Nhi6n) Ngodi lop thin Cri -bi6n trong dign thd Thrlnh Chu cdn c6 hdng
Trang 9TiN NGUoNG cHrJ oONc rO vA xn0]rc lop vAr soe
nlau, nhu thuj' thdn Cung Gidng Phuong
(Khorii Chdu - Himg Ydn) ch6ng lut; thdn
Thdnh hodng Lli Phuc Man cua ldng M6 So
vn Phri Thi (Vln Giang - Hung Y6n) ctng
vayi Tai tlinh Da Ngrru (VIn Giang - Hrmg
Y6n), hai Thdnh hoirng ldng Dinh Cu6ng vd
Duc Cu6ng - "tuong" cta Hai Bd Tnmg,
cing ld nhirng thuy th6n Hay tdp hqp ,,4 A,in
H6a - Da Trach c6 Tam vi 6ng Nghd - ba thuj'
thin tr6n git cric "cua nudc/cii" cta ilim Da
Tr4ch (cua Dim, L6, Ri) vd hrong Trigu
Quang Phgc cta ldng Y6n Vinh (Da Tr4ch
-Khorii Chdu - Hung Y€n), mQt danh tuong
tr€n chi6n truong <lim liy n6n sau khi
"thic", Ngdi cing ilugc xem ld m6t thu;/
thin ThAn Lring Ciu DAu Ddi cua ldng Xudn
Dinh (Khorii ChAu - Hung Y6n) tuy c6 mQt
danh xrmg kh6ng rd rdng, nhrmg hinh trang
cria ngdi cing chung cho Ngdi ld mQt "nguoi
anh em" trong gia ilinh nhirng thu! thin.
Thin tich cho bi6t, Ngdi lir tuong cia Hai Bir
Tnmg ttd m6t o utng s6ng niy hic cdn rdt
tr6 Tuong tg nhu thii, thin tich thdnh hoirng
ldng Ong Dinh (Khorii Chdu - Hrmg Ydn)
cho bi6t, Qu6ch Dai Dong cing ld tuong cria
Hai Bi Tnmg sau chi6n trin tli vd ctdy sinh
s6ng vd cdn nhdn ld "cha nu6i" cta L! Ngu
- thAn Cri ch6p Danlr tinh cria tluc thrinh
Trin o ldng Ph[ Hda (Khodi Chiu - Hrmg
Ydn) vn lang Tning Vt (Ydn M! - Hrmg Y€n)
dI qu6 16, kh6ng chi c6 m4t trong tlien thdn
Dpo gi6o Vi6t Nam, Ngdi duoc suy t6n ld
mQt vi tuong di tren c6c chien trudng vtng
cria s6ng - cta bi6n, hr Hdm Tt, Chuong
Duong, TAy Ktit d6n biin B4ch Ding Giang
Edi dign voi Khorii Chiu (Hung YEn) b6n
kia s6ng, din ldng GdilTu Nhi6n (Thuong
Tin - Hd NOi) tho Dio Thinh - m6t tuong
thin Hai Bd Tnmg Nhu viy, "gia dinh" thuy
thdn tr6n c6 r6t nhidu giic tich dugc nhin
h6a, lich st h6a o nhi6u thdi kj, khric nhau
vd duoc c6c nh6m cu dan ru6c d6n d6y tu ciic vtrng dir khric nlau Gia dinh thuy thin-ndy
tld trd thdnh mdt suc manh t6ng hqp h6 trg cho cgng ddng cric nh6m cu ddn noi ndy trong sg nghiQp khai ph6 tlAt dai vd ldp lang moi
Xem xdt dien tho md r6ng o vtng lan
tnrng tdm D6 h su hQi nhip o di6n thin ldng
Ydn Lac (Duy Ti6n - Hi Nam), giira Ti6n Dung (Cht Ddng Tt) voi mQt loat cric thuy
thAn (c6 truoc ho6c d6n sau) nhu Phuong Hoa phu nhdn (Nguy6n Thi Phuong,Nguy6t
Nga), Quan l6n Tudn Linh; hay voi Long
thin o <licn thd dinh ling Thuj Co (Duy
Ti6n - Hd Nam), miu Thodi o tlien tho ling
Duc Th6ng (Lf Nhan - Hd Nam), voi Ong C6c, Miu tam pht d tliQn tho lirng NguyQt Trung tY Ydn - Hi Nam) Su ph6i tho giria
Cht Ddng Tu v6i cdc thuj'thin cho th6y nhu cAu cin c6 m6t thui thin pht hgp voi m6i truong sinh thrii moi tr6n virng dit ven s6ng
niy vd xu huong ph6t tri6n n6ng nghi€p Theo tl6, ctng voi que trinh hinh thdnh vtng
d6t, tin ngu0ng Chri Ddng Tu da din bi n6ng nghiQp h6a cflng nhu dl di6n ra qud trinh
hinh thdnh c6c ling n6ng nghiQp
2.2 Sy rttn xen trong thd crtng ila thAn
vd viQc "Thinh hodng hda" Chii Ding T,h
thin b6o trg cOng d6ng, ten gQi "thenh tiCn"
vi nghi l5 ciu ti6n trudc day tai cAc ddn, ttinh
th6y, Ngdi ttmg li mQt vi thAn Dao gitio cta
ngudi Vi0t Din din, Cht Ddng Tu cdn dnm nhiQm ldm thdn Thdnh ho?rng ldng, ph6i tho vdi cric thAn Thdnh hodng tirac d m5i noi
thd, chuc danl ctra Chu D6ng Tu duo c gqi klrdc nlau nhmg nguoi ddn gqi chung lir 1E
hQi Chu D6ng Tt di cho th6y vai trd ld than
chir cta Chu D6ng Tt (mic dir d 16 hoi,
nhimg nghi thuc cing brii kh6ng chi ddnh cho ri€ng Ngdi) Tin ngudng Cht D6ng Tu
dl phir trum l6n hdu h6t cic hinh thuc thd
Trang 10rAP cHi HAN NdM s6 4 (113) - 2022 NGUYEN XUAN DIEN - D6 LAN PHUONG
cirng thin linh kh6c trong toim vimg tho nr
cira n6
Xem x6t f nghia cta nhtng thuc h?rnh
tin ngudng cr,r th6 d6i voi Th6nh Cht, trong
it6 <I{c biQt chri f toi nghi thric chinh, c6 thii
n6i d6 la tuc hdm tdn tai d6n nay d cac 16 h$i
v,i Ngai cung t6n goi vi6c chon thoi gian t6
chtc 16 hQi, n6i dung ven t6, c6 th6 thiy
ttuqc d ddy ld sU thd ctng ilan xen c6c thin
linh Ching han, l5 trQi ldng Chri Xri ttusc
xem nhu 16 gi6 t6 h9 Ctui, tl6ng thdi, vi thin
t6 ndy cdn dugc ddn ldng goi ld ti6n thrinh,
ld thAn Thdnh hoing lang (duoc c6c tridu <t1i
hinh thuc, day ld 16 hQi Thdnh hoing ldng
nlung n$i dung l4i chira chmg ci viQc thd
phung t6 h9 vd t6 nghA chdi luoi vtng cta
s6ng - bi6n (khi ph6i tho voi Can H6i tlai
vuong vd Tu vi Th6nh nuong), ttuoc th6y o
tuc hdm cring mim cri Mdi vdo ngiy cutii
xua kia kh6ng chi dinh cho viQc thd cring
m6t phtic thin mri cdn li dip ctng t6 mdt vi
thin Dao gi6o pht tro cQng ddng
D6n Ea Hda, Chir D6ng Trl rluo c tho
Th6nh ti6n (Cht D6ng Tt - Ti6n Dung - Tdy
Sa), ten goi 16 hQi cing vdy, hodn todn mang
ch6t Dao girio DAn Da H6a tluoc xem li
Cht D6ng Tu o Da Hda kh6ng phii h la hQi
Thinh hodng ldne Co 16 kh6ng h5n vi do ld
d6n hdng tdng to vd dgp hon, le hQi o do
<luoc t6 chtc l6n hon 16 ctng tai tlinh Thanh
hodng ldng (vdo ngiy 2 th6ng nlm, dl.), hoec
vi thin Ri moi chi <lugc (tridu ttinh xua)
phong sic ld Trung tling thin n€n su tho
cung it du-o c quan t6m hon, kh6ng c6 quy
m6 nhu 16 h6i d dr5n Th6nh Cht Thuc t6, lE
thuc thd cring thAn Thdnh hodng o crlLc ldng
trong t6ng ME xua ili bi htt veo d6, nlu tuc
Rudc thdn Thdnh hoing trim lirng (MA Sd,
Da Hda, Nhan Thrip, Phri Thi, Bing Nha,
"brii y6t" Thrinh Chu t4i <tirn Da Hda Su dan xen gita thd phfc thAn hay m6t vi thin Eao
gi6o vri thd thin Thdnh hoing o ddy dugc
bidu hiQn klrrlc voi Chu Xd vir quy md t6 chuc lA hQi cring lon hon C6 thd n6i o Cht X6 vd Ea Hda d,iu ld hinh thuc tin ngu0ng
moi hQi nhip viQc thd cring Cht D6ng Tri
voi crlc thdn linh c6 tu truoc, nhung dugc th6 hi6n kh6c nhau gita cric noi
Sang th6n Y6n Vinh, vi6c tho cring Th6nh Cht vi thin Thdnh hodng lang duoc ldm cung noi (gi6ng Cht XA) nhrmg c6 su kh6c biOt trong bi6u hifn Ld hQi ddn H6a
khdng chi ld lA hQi Tam vi thinh ri6n cta
t6ng Vinh xua mi cdn ld la hQi Thirnh hodng ldng (mdc dt kh6ng c6 sic phong vd bdi vi
tho cring, chi tluo c xudng t6n trong vln t6)
E6n D4 Trach cing lir noi tho cric thin Thdnh hoing, tl6 ld cric ti6n c6ng - 6ng
D6ng (nhtng ngudi tlinh ddm c6 c6ng tr6n v6 sd, v6 6c driil d6u ranh gioi hng ), 86
ngu than/ thuy6n quan - thdn CrilRi duqc
"tuqng" h6a (ld thin Thdnh hodng ldng ci
Phong Hda), sau nh{p th6m cd TriQu Vi6t
quan - then R( kh6ng c6 ngdy cring ri6ng (nhu cung thin Ri bdn Da Hda) SU hQi nhap
hodng h6a" vh ctng "chia s€" ngdy ti6c ldng
voi cric vi thin Thdnh hoing khric M6t l;i do khric ld, vi sg chia cit Phong Hda thdnh hai ldng Da Hda vi Y€n Wnh, cl6n tho thdn Ri (cira chung hai ling) tli thuQc vd ldng Ea
hodng ldng n6n phii ruoc Thinh hodngvd dOn tho Chri D6ng Tt, duoi d4ng Bti Ngu
thdn /thuydn quan, tu d6 md c6 chung ngdy
16 v6i Thrinh Chu
Ngay hdi ttdn H6a cing li h6i cua ca r6ng Y6n Vinh ct, voi sU tham gia cta 9 ldng (Y6n
6ng Dinh, Binh Ki6u, An Cinh, Ninh Vi vd Phn Hda) mdt I,3 hoi li6n lirng gi6ng nhu h6i
d6n Da Hoa cua tong M6 Nhurng ld thuc chinh cta hai noi kh6ng gi6ng nhau: Da Hda