Nguyễn đình chiểu và công giáo hay sự đối mặt giữa văn hóa phương đông và phương tây ở việt nam cuối thế kỷ xix

Bdi viiit nghi€n ctru thdi aI6 cta g6c nhin vd s1r tllii m|t gita ven h6a phuong D6ng vd phuong Tdy trong mQt hodn canh lich su tl6c tht cu6i th6 ki xrx.. Ctng gi6ng nhu o c6c nuoc chdu

81{,t rt/ a-rL

pHLIoNG rAv o vrET NAM cu6l rnf ri xrx

o6 mu HtENt.r

Ttim dt: Ngu"ylr ointr Cliiiu le mQt t€n rudi ton.crla vdn hoc Vi€t Nam nta cutii thi5 ki xtx 6ng

dugc coi ld m6t bi0u tugng cta phong treo y6u nudc chdng thgc ddn d giai tlo4n nhimg ndm th6ng dau tiCn khi Viet Nam tung bu6c th6t bai trudc qu6n Ph6p xdm lugc S6ng tric ctng nhu cuQc ttdi 6ng ti€u bi€u cho c6ch img xt cta nhd nho ctng nhu nguoi ViCt trudc vnn h6a phuong T6y Bdi viiit nghi€n ctru thdi aI6 cta

g6c nhin vd s1r tllii m|t gita ven h6a phuong D6ng vd phuong Tdy trong mQt hodn canh lich su tl6c tht cu6i th6 ki xrx.

Tir khda: NguyEn Dinh Chiiau, chu nghia thuc dan, COng gi6o, Nho gi6o.

Abstract: NguyEn Dinh Chi6u was a great author of Vietnamese literature in the second half of the nineteenth century He is considered a symbol of the Metnamese patriotic anti-colonial movement in the early years of French colonialism in Vietnam, when Vietnam was gradually defeated by the French invadeis His compositions and his tife represented a way of behavior of Vietnamese Confucian as well

as Vietnamese people towards Western culture This article aims to study NguyEn Dinh Chi6u's attitude towards Catholicism expressed in his works to have a better understanding about the East - West Cultural encounters in Vietnam during the late l9th century.

Keyvords: Ngr.ryEr Dinh Chi6u, colonialism, Catholicism, Confucianism.

1 Dit vAn 116

Nguydn Dinh Chi6u (1822-1888) ld

nhd tho n6i ti6ng nhdt cria Nam 86 tru6c

the ki XX CuQc tl<vi vd su nghiOp srlng tdc

i 1

cli khi6n Viet Nam bu6c vio m6t thoi dai

hodn todn kh6c vdi lich st cd ngdn nim

tru6c d6 Ddy ctng h s6 phin chung cta

phuong Tdy cdn qu6t qua tgc dla chdu A.

Trong hodn cdnh 5y, Nguy6n Dinh Chi6u

chu nshia thuc ddn

Nghi6n ciru v0 Nguy6n Dinh Chi6u

ti6p cdn tu phuong diQn ti€p xric v5n h6a

D6ng - Tdy <ld iluoc nhi6u nhdL nghidn cuu

(')TS

- Truong Dei hgc Khoa hgc xd h6i vd Nh6n

v6n, DHQG Hd N0i Emait: dohien@ussh.edu.vn.

vi6t cua Trin Nggc Vuong: "'N6i soi' qua

cuQc ddi vd t6c phdm,.x6c clinh c6c lop vd

t6ng vdn h6a ctng m6i quan hQ gita c6c

thni tlpi" - d€u in trong Danh nhdn Nguyin

y€u hQi thdo qu6c ft (2022) Tuy nhi6n,

i i,

Chi6u d6i vd C6ng gi6o Bii vi6t ndy tlst

6ng Tri d6, bdi vi6t mu6n xem x6t m6i

D6ng vA phuong Tdy d giai <lop cu6i th6

ki XIX Cdu hoi tl{t ra la Nguy6n Dinh

tld tlua d6n nhirng k6t qud nhu th6 ndo?

D6 giai quy6t nhring ciu hoi d6 bdi vi6t

22 NGHTEN CLa V,4N HQC, SO tO-2022

vd su xung dot van h6a D6ng - Tdy trong

Chi6u tru6c C6ng girio hay phin img cria

ngudi ddn xri thuQc tlia vcri *k6 kh6c"

chri nghia thr;c dAn cuiii th6 ki XIX

C6ng gi6o duoc cho lA c6 m?t d ViCt

si ddng TOn 86 Edo Nha vi Y D6n gita

do H6i truy6n gido Hii ngoai Paris vi c6c

gi6o si ddng Da Minh TAy Ban Nha [7,

tr.29l dirm nhi6m Ctng gi6ng nhu o c6c

nuoc chdu A khic, C6ng girio de phai ftai

qua m$t qu6 trinh ddy gflp ghdnh, ch6ng

xu so ndy cho den truoc khi Ph6p chi€m

clugc ViQt Nam, C6ng gi6o lu6n lu6n ld kd

bdn 16, k6 ngodi ria, phai trai qua nhtng

chinh quydn tu thoi.Le Trinh - Nguy6n

ngudi Vigt ld ,6 Dai W(t su lq, toin thu vit

cuong mqc ch6p vi6c c6m rl4o xiy ra nim

nu6c hoc il4o Hoa Lang Trudc d6y c6

ngudi nuoc Hoa Lang vdo nuoc ta, l{p ra

tlqo l4,lta plinh din ngu, ddn 6ng, <ldn bd

ngudi o h5n t4p , trai gbi kh6ng phdn bi0t

Tru6c dE tlu6i ngudi gi6ng dao tli r6i, md

srich vd noi gidng hiycon th6i 16 chua tl6i

D6n tl6y lai nghi€m cAm" [9, fi.746-747]

"Truoc <l6y c6 nguoi Tdy Duong goi

ld Hoa Lang di, vdo nu6c ta, dem clao di

muQi ddn ching, nhirng ngudi que mta

n6ng ndi phdn nhiOu tin m6 dao 6y, h9

d[m tlu6i m6i ngdy cing rdng Tru6c di ha

Cu sau nhirng khoring thdi gian 6m

:.1,

ra lien ruc gAn nhu su6t cdc thd lo XVll,

XVIII vA nta tlAu thC ki XIX, cho d6n

Nguydn nh6n cria su cAm dlo cta chinh

quyOn cfing nhu sg bdi xich cua ngucri ViQt

dtii v6i C6ng giao tru6c h6t li sgphrin ung

m6t thri t6n gi6o d6n tu mot ndn vdn h6a

chua trmg du c bi6t d6n Edwward Said

khii niem tAp th6 xric dinh nhirng ngutri

chdu Au "chung ta" ct6i l6p voi tAt ci "bon

hq" nh&ng ngucri phi chdu Au Thuc th6

chit, phuong D6ng ld "kd khric" tl6i vcri phuong T6y, nhrmg chinh phuong TAy

cflng ld "kd kh6c" tl6i vdi ngudi phu<rng

D6ng Sg xudt hi0n cira C6ng girio d ViQt

Nam ngay tu bu6i d6u tI5 ld su kiQn tdn

kh6ng c6 m6i li6n hQ vcri vdn h6a truy6n th6ng cua ngudi Vi6t, cta vung vdn h6a

E6ng A n6i chung Kh6ng chi c6 thC, t6n

giSo niy cuong quydt kh6ng thria nhAn cic

t6n giiio c6 th€ coi ld "b6n ttia" tlang hi6n di6n, coi t& ci ld td gi6o, ld clao d6i C6 the

Nguyin Einh Chiiu vd C6ng gido 23

truong hqp Phat gi6o, m6t t6n girio cfrng

Viet Nam, ngay tu cliu dE lu6n sin ldng

A CuOc tlung d9 n6l titing nl6t giira C6ng

th6ng phuong D6ng n6i chung trong th6

ki XVII - XVIII de di6n ra d Trung Qu6c,

chu y6u xoay quanh vdn d€ rho cfng 16

din d6n mQt b6n ngh! quy6t cria tda Truy

td cta Tda th6nh Rome, dugc chip nhin

"l) Cdm dtng cht "Thi6n" ho4c "Thuong

thrinh cludng nhirng t6m bing c6 ghi hai

vi" (tablette des ancdtres) trong nhd ri6ng"

lQnh cua Tda th6nh dugc ti5p tuc ban hAnh

t6n that n{ng n6 cho C6ng gi6o d Trung

I CuQc tranh chip ndy xdy ra d th6 ki XVII - xvIII

gita c6c thi.ra sai ddngT€n vri c6c ddng Da Minh va

Phan Sini trong vin tl6 tlugc ph6p hay khdng dugc

ph6p cho cic girio d6.Ln Trung Hoa tAn tong gi& lE

nghi thd c0ng t6 ti6n Trong n6 lgc tim c6ch th6a

hi€p vi thu hirt nguoi Trung Qu6c gia nhqp Gi6o

hqi ciic gi6o si ddng T€n tld biOn minh ring ttdy ld

ct chi hi6u thdo d6i voi t6 ti€u o€n ddng i CAc tu

si dong Da Min} vi Phan Sinh lai cung rin hon.

vd pha lin m€ tin dl doau n€n cuong quy6t khdng

ddng ! (Theo Bti Drfc Sinh (20O9), Llch sri girio

hQi C6ng gido, Tap 2, Veritas Edition, Califomia

USA, tr.l50-l5l ).

Qu6c Vua Khang Hy coi vi6c bric bd l€

nghi niy ld mOt hdnh clQng nhgc ma qu6c

Trung Qu6c thgc thi l0nh cAm dao, truc

nguoi dan theo dao T6t ca nhimg di.u ndy

khi6n trong s6 300 nghin gi6o ddn, du<ri thdi Ung Chinh vd Cdn Long cim d4o chi

O ViQt Nam, nhirng va cham gita

C6ng girio vd Nho girio ctng d6 di6n ra

Crlc thu tich cria cd hai phia llru lai <l6n

phAn ndo bric tranh <16 Trong ghi ch6p cria

minh vC ViCt Nam d the ki Xvll, linh muc

thi ngdi phii biCt c6 mot Dric Chta Troi

thi sao c6 thd li thanh duo c; kh6ng bi6t

Chria cao c6" [1], tr.77] Ong nhin c6ch

ngudi Vi6t thd ctng cha m9: "Lqi ngudi

nhSo cha mq, khi d6 sinh thi, md dtng

nhirng gi6y lim nhd, cr)ng 6o, tiAn ving

ndo, khi hiy cdn sting, dAu rAt kh6, md

khiiin n6 dirng b5y giting 6y Mi sao ngudi

thi, nhirng cfra d6i 5y?" [12, tr.l2l-122).

girio si v6 Nho gi6o kh6ng tron ven, nhrmg

ho kh6ng hoin toirn pht nhin gi6 tri cta

Nho gi6o "Thuc ra nhi hi6n triCt Kh6ng

Tu

nhi6u gi6o hudn vd thudn phong mi tgc:

nhu khi 6ng n6i, tru6c het hay sua minh

24 NGHIEN CW I/,N HOC, SO I0-2022

bAy gid moi lo diu ddt vi cai tri qu6c gia"

ll2, tr.78l Tuy yiy, ho kh6ng d6ng 1i voi

f thric bd quyi:n coi phuong Tiy ld trung

h6a cta nguoi phuong D6ng nhu nhirng

C6ng gi6o xu6t phrit di6m lli t6n girio cua

binh cldng vd loi hua hgn v6 mQt tlAng t6i

.,4 , I

r6i lodi ngudi T6n gi6o niy <luo c truyiin

gi6ng boi nhirng girio si thria sai, nhirng

nguydn hi sinh sg an todn, tiQn nghi cria

cloi s6ng vdn minh chAu Au d6 tlem Tin

ndn, l3c hAu vd <liy niy hi€m nguy, thSm

chi tinh m4ng hg lu6n d trong tr4ng th6i bi

Trong khi d6, tinh ch6t t6n gi6o ci.ra

Nho giSo kh6ng thdt 16 rQt dir ring Nho

girio dd dung nap tin ngudng tho t6 ti6n

voi m6t ons troi tluoc div l6n vai trd li

t6 ti6n cao nhAt cia thi6n tu Nho gi6o o

tranh bi6n Trong mit cric nhd nho Vi6t

Nam, C6ng girio tru6c het la di doan nhu

"Dao Gia T6 nguy6n tu nguoi TAy Duong

dem vio truy€n bri tld ldu, dAn ngu phin

nhi6u bi md holc md kh6ng bi6t h6i Tht

nghi: C6i thuyiit thi6n duong, t6m l4i chi

bdng ch&ng Hon nta kh6ng kinh thin

minh, chdng thd tiCn t6, rAt tr6i vni chinh

6y m6t nguoi iim.Nhtng viQc tr6i ludn.li,

h4i phong h6a, tli6u iy kd ra cdn nhi6u,

tri" vi loi hich k6u ggi nhu sau:

"Than 6i, dao d6i Gi6 su tld x6m nhip

., I

vdo nuoc ta loi cdu nguydn cta h9 chi tin

Gi6o li cia hq d?y ring trdn tr6i dAt

Tu ciich ctia h9 dAy r6y sy ki6u ng4o H9 cuop do4t dAt <lai phi nhi6u cl6 xdy

V6 mdt dao li ho tim c6ch lim bdng hoai

nu6c ta d6 bi6n nudc ta thanh nudc C6ng

.LiQu chring ta c6 tlinh ldng cl6 ho

Dao hi6u l3i ld vAn dC cen c6t, s6ng

cdn cta viQc thgc thi girio li cua Nho gi6o

chic chi b6n d6, gi6o chi sd do sanh d5 Phuc

u sg thdn, trung, u su qudn, chung u l4p

sinh ra giiio h6a Hny ng6i xu6ng, ta n6i cho nguoi biCt: Than th€, t6c, da ld do cha

danh ti6ng cho doi sau ld di6u sau ctng

NguyAn Einh Chiiu vd C6ng giao 25

du&ng cha me ldm cliu, kii d6n tho, vua,

cu6i ctng h lip thaQ [7, tr.9-10] D6i voi

vi6c thi hinh d4o hi6u tl6, I(h6ng Tri n6i:

"Lirc cha me cdn s6ng, 6y l5 mn thd,kinh;

16 mn t6 ty" [5, tr21s] Cho n6n, viQc C6ng

vdn d6 h6t sric nh4y cdm cria nguoi ViQt

Nam Mi trong biiur ch6t, thgc ra Cdng

gi6o cfrng rdt coi trong cht hiOu Th6o

kinh cha m9 chinh li l0 <Ii0u rdn md Dric

Chta Troi di phrin brio trdn nti Sinai trong

Cw troc: "Hdy hi6u kinh cha mg nguoi,

hiu cho nguoi duo c s6ng ldu trdn dit md

[6, tr.70] C6 the thay rdng, nguoi ddn c6c

xung d6t vdn h6a D6ng - T6y d giai <lo4n

nhirng th6 ki dAu ti6n g6n nhu chi c6 khi

chtng nghdo kh6, nlat ld vtng duy6n hii,

d6, t6n gi6o niy de truyan dugc tinh thAn

lgi ich vdt chat vd ni6m tin vA tinh than

cho h9 Cho ndn, dt chiu sg gh6t b6 cta

ciic ting lop trCn thi C6ng girio vin din

Viet Nam

Mot li do quan trgng nta cta vi6c

cim dqo, bdch hai cl4o cing nhu su ki

n6i ri6ng <l6i v6i C6ng giSo chinh li qu6

trinh truy6n girio dt v6 tinh hay htu i da

kh6ng thd hoin todn v6 can trong c6ng

rrong th6 ki XVIII - XIX Thgc ra, ngay

tu nhirng ndm th6ng C6ng girio moi tldt

chAn toi Vigt Nam, nh&ng nghi k!, lo ng4i

niy sinh tu viQc C6ng gi6o tlugc cho Ii

mQt t6n gi6o cta ngudi nudc ngoii, cria

phuong Tdy Tuy viy, mdt khec, r6t kh6

phri nhin mtil llCn quan giira mQt s6 giao

thgc ddn Ph6p d ViQt Nam Trong c6ng

trinh Gido si thta sai vd chinh sdch thupc

muc Gu6briant, bd tr6n cta Nha Thira sai

Paris "TruyAn dgo Thi6n Chua Di6u

cl6 c6 li6n quan gi tl6n chinh s6ch thuQc

khai quan tli€m rlng, sU ph6t trien song

song cira hnnh <tQng thu6c tlia vi hdnh

d6ng truy6n gi6o trong lich su thuQc {lia cria chAu Au Cao Huy ThuAn cho ring,

gi6o c6 th6 thuc hion duoc.m6t cich hiQu

qu6 C6c thua sai thuc chit cing j, thtc

chinh tri vi t6n gi6o niy MQc dua vio

bin xri coi ld c6ng cg cta thgc ddn

Nhtng cli6u ndy qui thuc dd xiy ra d6i v6i trucrng hqp Vi6t Nam md theo Cao Huy

Thuin "ld vi du ti6u bi6u cta mOt m6 hinh

vria ldm criru canh cho th6ng tri" [ 7, tr.S]

trd kh6ng thii phi nhan trong cuQc chinh

c6 chidn lu c vd hinh dQng l6i k6o chinh

26 NGHTEN cw viy nec, s6 ro-zozz

ngt <I4c bigt vd nhftng hi6u biiit siu sic vd

Ph6p Francois Pallu ( 1626-1684), dai di6n

T6ng tda cho c6c xr? truydn girio d Trung

nguoi Ph6p voi HQi Thta sai Paris Giiim

t6t n6i.Nguy6n Anh v<ri chinh phu Ph6p

<16 ki k6t HiQp udc Versailles 1787 voi cam

vi C6n L6n cung quydn tg do bu6n brin

ri€ng cho nguoi Ph6p Tuy hiQp u9c niy

thdt b3i vi chinh pht Phrip ttr ch6i cung

Nguytn Anh trong cuQc chi€n vdi T6y Son

<16 lip ra nhd Nguydn Sau khi l6n ng6i,

Gia Long hCt suc than trong trong quan

hQ vdi c6c nudc phuong Tdy Sau khi Gia

Long qua doi ndm 1820 thai dQ cta tridu

Nguy6n cl6i voi C6ng gi6o dd hodn todn

xuat phet fi li do t6n gi6o, hodc Li dtng

VE phia.nguoi C6ng girio, linh muc

Truong 86 Cdn m6 te: "Canh tdn set C6ng

gi6o hiru bi ph6 huy; hdng chuc ngdn tin

trong c6ng trinh Ntoc Dai Nam a6i aien

I ^ ., : : :

vC tdn gieo vd t6 qu6c lin voi nlau, thi

ai ld nguoi dI lin l$n t6n girio voi chinh

tri? Trong trudng hqp ViCt Nam, chinh ld

3 Nguy6n Dinh Chi6u vi Cdng girio

hay phin rimg ciia nguM dAn xri thuQc

dla vriti "k6 khic"

C6c nhi nho Vi6t Nam dd trii qua cir

cho Ph6p (Hi$p udc Bonard" 1862),.tu ring

tri6u tlinh Hq dn di tu trang thrli bi rip dAt,

a6i Urang o giai do4n dAu d6n dAn dung

budc sang diu th6 ki XX Tri thfc Vigt

Nam ltc ndy kh6ng chi thudn Nho.girio

trong 8a th, hQ tri thtic ngtoi ViQt

ndy ra ldm ba th6hQ: th6 h0 nem 1862 ln

thr,rc Au h6a Nguydn Dinh Chi6u thuQc vt

dAu ti6n, ti6p nhfn nhirng y6u t6 m<ri dAu

ti6n, ndn cing tro thdnh noi xung il6t c[ -moi ctng diSn ra tliu ti6n Phong.trdo d6u

tranh ch6ng thuc din n[ra sau thd ki XIX

dI di6n ra m4nh mE tliu ti6n d vung d6t

niy Trong thgc te, bei tru C6ng girio cing

li con dudng duy nh6t cua t6t cd tri thuc

trudng hqp nhu Truong Vinh Kj', Hulnh

NguyAn Dinh Chidu vd C6ng girio 27

gi6o, th6ng thao ti6ng Ph6p, c6 co h$i

du-o c ra nu6c ngodi, duo c ti6p cfn voi ndn

vin minh phuong TAy, nhirng lga chon vd

voi thoi dai

trinh Nam ti6n cua ngudi ViQt, vd nhAt ld

voi qu6 trinh hinh thdnh cta nhi Nguy6n

Ngodi khi6n tinh chinh th6ng bi lung lay,

ni6m tin cira c6c nhd nho vdo nhirng tli6u

mang tinh thi6n kinh tlia ngh-ia cta Nho

gi6o ild it nhi6u phai nh4t, m6u hinh nhi

b6ng Trong 9i aV,

.o Ddng Trong, Nho girio v6i su h6 trg tl[c lgc cua Ph{t gi6o

trong th6 'Nho Thich song hdnh" dd din

ctng c6 duoc vi th6 cho cdc chria Nguy6n

Di ld Nho hay Ph|t hay ci hai thi c6c chria

Nguy6n cfrng ilI thdnh c6ng trong vi$c

lft d6 Tny Son dpg n6n vuong tri6u nhi

Nguy6n, Nho giSo tld cluoc tri6u Nguy€n

tht Cic vi rua s6ng nghiQp vd thrl thdnh

vdo thdi ki clAu cta tri€u Nguy0n d6u c6 j'

vd vdn h6a l6n manh, mu6n dat ddn dinh

cao "vin tri" trong lich sri d€ "v6 t6n Hoa

Ha", hu6ng t<ri m6 hinh Trung Hoa, l6y d6

cr,r th€ Voi hoin cAnh lich sir tt6, c6 thd

n6i nhu Trin Ngoc Vuong: "Ctng trong

nhirng nhd nho tli6n hinh, s6ng vi hdnh

th6ng, tu Mac Thi6n Tich, qua V6 TAnh,

tinh thin 'srit thdn thdnh nhdn, xi thAn tht

nghia' crla hq dd hi6n hi6n m6t cSch ch6i

loi, gdy n€n nhirng xirc cim c6ng ddng

Sinh ra 6 Gia Dinh trong mQt gia <linh

vdn thdn gtic Huli, 6ng .da tung c6 qudng

HuO (1833-1840) Ndm 1843, 6ng thi il6

chu6n bi du thi thi nhfn tlugc tin d nhd

chiu tang m9, gita tludng vi thuong kh6c

chiu tang me, 6ng bi vi h6n th€ bQi udc, gia ciinh sa sirt Ndm 1851, mdn tang m9,

Nguy6n Dinh Chiilu md truong day hoc

6ng chay vC qu6 vg d0 ti6p tqc d4y hoc

Tri D6n nam I 867, ba tinh midn Tdy cing

th6t thri, Nguy6n Dinh Chi6u kh6ng cdn

vdn chuong vd tich cuc tham gia phorlg

tuong cho chri nghia din tQc cua cti m6t vung cldt, mQt giai ilogn C6 th6 n6i nhu Trinh Vdn Thrio rIng, Nguy€n Dinh.Chi6u

"chinh ld bi6u tuqng cia khiing chi€n nho

si, cho du cq chi€n ddu theo con tlucrng

28 NGHTEN CW V,{N HQC,56 to-2022

kh6ng vfr trang" [15] t6t ci nhirng hodn

khi6n Nguy6n Dinh-Chidu trd thanh m$t

tlao tlilin hinh trong mQt b6i canh lich su

Nguy6n Dinh Chi6u hin dn nOm trdi

tu mQt thanh ni6n dAy nhiQt huytit voi li

tudng trung quAn cho toi mQt 6ng gid dau

d6u n6i ni6m trung qudn 6i qu6c Nhrmg

tu c16u cho d6n cu6i, chua khi ndo 6ng t6

cta Nho girio Thgc ra Nho gi6o tld timg

thorii cira.n6 nr nhtng thC ki XVII-XVIII.

Nho gi6o dudng nhu tld duoc phr,rc.sinh

Tuy vgy, ct6n khi trieu dinh Hue that bai

ni6m tin Ay m6t lin nia din d6 vd vd lAn

niy ld vinh viSn kh6ngtao gid kh6i phgc

ngay o truong hoo Nguyen Dinh Chi6u

Chinh vi v{y, c6 th6 n6i dt cu6c tldi vd

thdnh hai giai tlogn khric nhau, nhrmg t6ng

th-6 nguy6n t5c xuy6n su6t tu tlAu tl6n cu6i

Ngay c6 o nhtrng t6c ph6m c6 gi6 tri cao

nh6t cira Nguy6n Dinh Chitiu ld tho vdn

^a yeu nuoc nguy6n tdc ndy vdn kldng bi tu

b6 Theo crich n6i cua Trin Nggc Vuong

vdn xuy6n su6t ld theo hai tuy6n chu y6u,

hi6n m6t ciich mgch lac, minh li6t trong

v6 itao, bio ddn, trung quAn, 6i qu6c, vd

mit bdn kia ld t6t ci nhring gi ch6ng lai

timg ndm d ngoai vi so voi miOn Bic thi

cl6n Nguy6n Dinh Chi6u, n6 t16 di chuy6n

nhirng ti6ng n6i quan trong nhat cira v5n

hoc Vi0t Nam thoi ki nay C6 th6 khing

dinh, thnnh Lru lon nhat trong cu6c doi

6ng dd mo cldu cho trdo luu vdn hoc ch6ng

ngo4i xdm, nhim mgc dich gidnh dQc lpp

nhin danh todn b0 din tQc chu kh6ng phii

Hay n6i cg th6 hon, "clinh danh Nguy6n

Dini Chi6u ld nhd vdn ch6ng thuc ddn sd

6ng" [16]

Trong cu6c tloi minh, NguyEn Dini

di phdi d6i m4t v6i nhirng trrii nghiQm

chua tung c6 ti6n 16, kh6ng thd tim thAy

bdi hgc trong c6c sich vd cria cil nhan dii rut kinh nghi6m DiAu chua c6 tiAn l0 d6

bi6t, tlOn tu mQt phuong trdi mi ho chua

tirng hinh dung d6n, vd bi chinh n6n vdn

h6a d6, bing sring,dan, bing sric manh

nghin.ndm, 6p tlat l6n thii gi6i cua ho m6t

he th6ng nguyCn li hodn todn ld "ti dao"

ho cho "td clao" <16 chinh ld C6ng gi6o,

dt ring t6n girio ndy dd dat nhtng budc

nim truoc

<IQ ung xu-v6i C6ng gi6o nhu th6 ndo?

Nguy6n Dinh Chi6u it6 cfp d6n C6ng

gi6o d kh6 nhi6u ch6 trong cic tric phAm

cira minh Dac biQt, 6ng li" mQt nhd nho

hi6m hoi ddnh m6t t6c phdm truydn tho

C6ng gi6o vd Phdt eido Tinh thin xuy6n

Dinh Chi€u phO phtu C6ng gi6o chinh ld

Ddnh ldng cdt hAt tic rdu,

.', .l

Voi ni6m tin vdo nh&ng <li6u md 6ng

NguyEn Dinh Chi6u k}6ng ch6p nhan

Ciir c,iu 16 nghia mu6n nhd diu vui

12,tr.484)

"nhdn ludn" md cfing ld "thi6n luAn" d6:

thd t6 tien, git gin th6n thd cha me ban

Dil itui m.d giir dqo nhd, Cdn hon c6 mdt 6ng cha chdng thd Thd dui md khdi danh nfut,

Thd dui md dfing trqn minh,

Lung l6ng nhdn d4c, chu6c tai h1a trni.

[2, rr.800-801] Qua nhtng t6c phAm cua Nguy6n

NguySn Dinh Chid;u ch6 tr6ch, ph6 ph6n

tip trung tl6i voi C6ng giSo nIm d binh diQn 'nhdn ludn"' [20] Trudc sau nhu m6t, Nguy6n Dinh,Chi6u ld mQt nhd nho

:.

xi h6i mi m6i con nguoi phni grlnlr vric

X6t v6 phuong diQn tlao li thudn tuy,

Nguydn Dinh ChiAu vd C6ng giao

o phuong di€n gi6o li Trong tric phAm

Dwng Tt - Hd Mqu, 6ng tli climg tr€n

cd C6ng vdo vd Phft girio vdo mQt nh6m

chuyQn hu cdu v6 con dudng truy tim chinh

i14o cira hai nhin vat chinh ld Duong Tir

vd Hd Miu Hd Mfu theo d4o Hoa Lang,

Du<rng Tt theo clao Phit, trii qua At nhiAu

tr[c tr6, hai ngudi 9E nhin ra ra 16 chinl ta

vd <lao Phat dd quay tro vd voi dqo Nho,

Phft gi6o vd C6ng gi6o ctng t.u nguyQn tu

b6 di <loan <16 theo Nho gi6o Trudc hdt ld

vi6c tu b6 thd cing t6 ti6n DAy ld tloan

Di6m Vuong phrln xir m6t nhdn vdt theo

dao Thi6n Chua:

Ddnh ldng ching dodn m6 phin t6 tiln,

Minh sanh d c6i Trung nguyAn,

[2, tr.385]

D6 ctng chinh le diAu mA Phat gi6o da

lu6n bi ch6 trich, dt rlng Phat gi6o lu6n

dd ddng chAp nl6n vi dung hda c6c tin

ngudng vd t6n gi6o ban dia kh6c O do4n

ndy bi quy t6i cfing chinh ld chuyQn Phat

girio di mic kQ nhfng di6u md Nho gi6o

coi ldL "l€ cang thudng", tl6 ld "thio cha,

- i -l ,.1

I4€c nhd viQc nuttc"ich gi tni ai

Ldm nguni sao chdng theo lodi,

30 NGHTEN Cw V,{N HQC, SO tO-2022

n6u nhin tu quan ni6m cta nhi nho, Phdt

gi6o 16 ra cflng "tling ch6 tnich" kh6ng

k6m gi C6ng girio, ctng "tdt triilu", "t6t

nho x6t tu quan ni6m chinh th6ng di ph€

ph:i,n Pi6t giSo tu thoi Lj Trdn Nhung trdn

th,rc t€, Phit vd Dao tl6u rdt d6 dung hda

voi cic hQ tu tu0ng vd t6n gi6o kh5c cl6 t4o

:- , ,l

lich sir tri6t hgc phuong D6ng tu tru6c d6

Tlong Duong Ti - Hd Mdu,619vi6t, di

ring <16 chi ld loi cta mQt nhan vat:

Eqo TiAn, dqo Phdt, dqo Nho,

Dd kdu rdng d*c Chtia Trai,

Trni sao nd dO cdc noi tranh gidnh

12,tr.2981

Chi6u, tlao Ti6n - D4o gi6o, <lu.c uu 6i

Dao TiAn citng o trong ldng dqo Nho

Dqo ch<ri non nubc trim phit c6ng danh

Dqo Nho lo viAc kinh doanh,

12,tr.4071

Cho n6n, viQc Nguy6n Einh Chi6u

trong vi6c t6 th6i d0 vni gi6o li cria C6ng

tlon thu6n ld gi6o li?

Theo chirng t6i, li do thri hai khi6n

Nguy6n Dinh Chi6u di phri C6ng gi6o

Ti - HA M4u ld tinh thdn y6u nuoc:

" Dunng Tn - Hd.Mdu ld mQt t6c phdm

l6n ra m6t tinh thdn y€u nudc vd cdm tht

ting tlao tlric c6 hfru do f d6 cua quan

tht xdm lugc, Drong Tti - Hd Mdu nhu

chinh ttao, dri t4o ra m$t sirc manh ch6ng

-,i i

gi6c cftu nguy cho T6 qudc" [2, tr.35]

lqr dung t6n gi6o: "Nguy6n Dinh Chiiiu

chri truong mgi hgc thuy0t, mgi t6n gi6o

d6u phdi ilugc xem x6t di6u chinh theo

hu6ng tich cltc g6p phin.vdo s1r nghiQp

dd dAu tranh chdng gini phap cit d6t cau

hda" [8] Rd rdng, cfic tbc giir tr6n du]ng

thlrc ra dd kh6ng ph6t bi6u v6 vdn <16 ddn

t6c m6t cich that renh mach vir lon ti6ng

L4c Vdn 7idn, Nguy6n Dinh Chi6u lua

Dmrng Ti - Hd Mdu, viet ve nhimg n1lan

vft hu cAu d m$t kh6ng gian vd thdi gian

"c6i Nam" bi Tdy Chiu ciu viQn nu6c Nt

Lilc niy n6i chuy€n Tdy Chdu, C6 npai Yuong Bdo l6ng du phdn thin.

Tdn Khanh ldm ch*c nguydn nhung,

Ra ngdn Vwtng Bdo dy.cilng Ntt Chdn

Nguy\n nhung.danh dgp dd gin hai ndm

nhirng 6n j'gi khi chon t6n nu6c giic ld

MQu dn c6 vAn <td ddn t6c, thi vin phdi