TRƯỜNG BỒI DƯỠNG CÁN BỘ GIÁO DỤC HÀ NỘI LỤC THỊ MINH TRANG MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ KHI DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN NGẮN CHO HỌC SINH LỚP 2 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC VĨNH HƯNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM LỚP 2
Mục đích nghiên cứu
Đánh giá thực trạng và đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy học viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu họcVĩnh Hưng.
Khách thể và đối tượng nghiên cứu
- Khách thể nghiên cứu: Phương pháp dạy học Tập làm văn ở tiểu học
- Đối tượng nghiên cứu : Biện pháp phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy học viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng.
Giả thuyết khoa học
Nếu đưa được các biện pháp hợp lý để phát triển NLNN cho HS lớp 2 thì sẽ giúp HS viết được đoạn văn đúng chủ đề, nâng cao kĩ năng diễn đạt và vận dụng tốt các nội dung bài đã học vào học tập và cuộc sống Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học môn Tiếng Việt cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng.
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2.
- Nghiên cứu thực trạng của việc dạy viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng.
- Đề xuất và thực nghiệm một số biện pháp phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng.
Phương pháp nghiên cứu
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận:
+ Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Nhóm phương pháp hỗ trợ:
+ Phương pháp thống kê toán học
CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ KHI DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN NGẮN CHO HỌC SINH LỚP 2
Căn cứ nghiên cứu của đề bài
1.1.1 Đặc điểm tâm lý của học sinh đầu cấp tiểu học
Lứa tuổi của học sinh tiểu học là lứa tuổi còn biến đổi về tâm sinh lý và hoạt động của trẻ Đối với học sinh tiểu học ở những lớp đầu cấp (lớp 1 đến lớp
3), tri giác của các em còn mang nhiều màu sắc của cảm xúc Các em dễ bị hấp dẫn bởi hình thức bên ngoài, khả năng phân tích tổng hợp, quan sát kém Tư duy của các em chủ yếu là tư duy trực quan cụ thể, chưa hướng tới các dấu hiệu bản chất của sự vật hiện tượng Do vậy, đối với mỗi nhóm lứa tuổi này, nội dung chương trình Tiếng Việt nói chung cũng như nội dung rèn kĩ năng viết văn nói riêng cần có những đặc điểm, yêu cầu khác nhau để có thể tận dụng những kinh nghiệm của HS trong việc dạy sử dụng và phát triển lời nói cho các em, từ đó phát triển được NLNN cho HS.
1.1.2 Mục tiêu dạy học Tiếng Việt ở tiểu học
Theo Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn ban hành năm 2018, đối với cấp tiểu học, việc dạy học Tiếng Việt nhằm đảm bảo những mục tiêu sau:
- Giúp HS hình thành và phát triển những phẩm chất chủ yếu với các biểu hiện cụ thể: yêu thiên nhiên, gia đình, quê hương; có ý thức đối với cội nguồn; yêu thích cái đẹp, cái thiện và có cảm xúc lành mạnh; có hứng thú học tập, ham thích lao động; thật thà, ngay thẳng trong học tập và đời sống; có ý thức thực hiện trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, xã hội và môi trường xung quanh.
- Giúp HS bước đầu hình thành các năng lực chung, phát triển năng lực ngôn ngữ ở tất cả các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe với mức độ căn bản: đọc đúng, trôi chảy văn bản; hiểu được nội dung, thông tin chính của văn bản; liên hệ, so sánh ngoài văn bản; viết đúng chính tả, ngữ pháp; viết được một số câu, đoạn, bài văn ngắn (chủ yếu là bài văn kể và tả); phát biểu rõ ràng; nghe hiểu ý kiến người nói.
- Phát triển năng lực văn học với yêu cầu phân biệt được thơ và truyện, biết cách đọc thơ và truyện; nhận biết được vẻ đẹp của ngôn từ nghệ thuật; có trí tưởng tượng, hiểu và biết xúc động trước cái đẹp, cái thiện của con người và thế giới xung quanh được thể hiện trong các văn bản văn học.
THỰC TRẠNG CỦA VIỆC DẠY VIẾT ĐOẠN VĂN NGẮN
Thực trạng của việc dạy viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường tiểu học Vĩnh Hưng
2.2 Thực trạng của việc dạy viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường tiểu học Vĩnh Hưng
GV hiện đang tổ chức dạy học viết đoạn văn ngắn trên lớp theo các bước:
- HS hệ thống hóa vốn từ, chuẩn bị nguồn từ vựng phù hợp với nội dung viết thông qua việc các bài tập như quan sát tranh và kể lại các sự việc trong tranh, đặt câu với mỗi tranh, kể tên các đồ dùng, tìm từ chỉ đặc điểm phù hợp với các đồ vậy,…
- HS đọc đề bài, GV đưa ra gợi ý (thường là các câu hỏi trong sách giao khoa).
- GV hướng dẫn kể và cho HS kể miệng trong nhóm đôi/nhôm 4.
- 2 – 3 HS kể lại trước lớp.
- HS viết bài vào vở.
- HS và GV chữa bài.
Như vậy có thể thấy, mặc dù đã thực hiện theo CTGDPT mới nhưng việc dạy học vẫn còn theo kiểu truyền thống, hầu như chưa sinh động và cuốn hút được học sinh Bên cạnh đó, việc sử dụng hệ thống câu hỏi gợi ý trong sách giáo khoa để hướng dẫn HS sẽ tạo ra các bài văn na ná giống nhau, chưa phát triển được năng lực của HS.
Trên thực tế, với số lượng HS trong lớp đông, để viết được đoạn văn ngắn theo yêu cầu ngay tại lại đối với HS đôi khi rất khó Khó khăn lớn nhất của GV khi dạy viết đoạn văn ngắn trên lớp là nhiều HS lúng túng, thiếu kĩ năng quan
10/27 sát, kĩ năng miêu tả, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ,… chưa biết cần viết gì và viết như thế nào dù đã được hướng dẫn Có GV chọn giải pháp yêu cầu HS chuẩn bị trước ở nhà với sự hướng dẫn của phụ huynh nhưng lại thiếu sự định hướng, dẫn đến tình huống phụ huynh đọc bài cho con viết, cho con chép văn mẫu nên khi gặp các bài tương tự thì HS không viết được.
Vào đầu năm học 2022 - 2023, khi mới nhận lớp, tôi đã chú ý đến kết quả học tập môn Tiếng Việt của các em học sinh ở năm học lớp 1 Kết quả thu được như sau:
Bảng 1 Kết quả học tập môn Tiếng Việt vào cuối năm học lớp 1
Học sinh Số lượng Tỉ lệ (%)
Tôi cũng đã thực hiện khảo sát dựa trên bài “Viết 2-3 câu kể về việc em làm ở nhà” (Tuần 2, SGK trang 23 tập 1) trên 47 học sinh của lớp 2A11 để xác định tần suất lỗi mà HS thường mắc phải khi viết đoạn văn Kết quả thu được như sau:
Bảng 2 Tần suất những lỗi mà HS thường mắc phải khi viết đoạn văn
Những lỗi mà HS thường mắc phải khi viết đoạn văn
Số lượng (Học sinh) Tỉ lệ (%)
4 Thiếu liên kết giữa các câu 28 59.6
Qua bảng trên, ta có thể thấy: lỗi phổ biến của HS khi viết đoạn văn ngắn đó là lỗi chinh tả (34/47), Ngoài ra, các lỗi về dấu câu, dùng từ và liên kết câu cũng xuất hiện với tần suất phổ biến (hơn 50% HS trong lớp) Mặc dùng nội dung các đoạn văn trong chương trình đều xoay quanh các chủ đề thân thuộc nhưng HS vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc quan sát, tìm kiếm thông tin để viết HS viết các câu trả lời theo gợi ý dẫn đến đoạn văn rời rạc, thiếu liền mạch. Các từ ngữ được sử dụng chưa phù hợp với đối tượng và văn cảnh Các câu văn thiếu hình ảnh, đôi khi còn bị nhầm giữa văn nói và văn viết.
2.3 Nguyên nhân của thực trạng
Từ thực trạng trên chúng tôi nhận thấy: Sự hạn chế về kĩ năng viết đoạn văn của HS lớp 2 chủ yếu là do vốn từ của các em còn ít, chưa hiểu rõ nghĩa của từ ngữ phù hợp trong từng ngữ cảnh Bên cạnh đó, HS viết ý trả lời theo các câu hỏi trong SGK hoặc hướng dẫn của GV nên chưa có sáng tạo trong khi làm bài.
HS chưa biết liên kết các câu trong đoạn, lặp từ, lặp ý khi viết
Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên cũng xuất phát từ phía GV Sự thay đổi của chương trình và sách giáo khoa đã tác động đến quá trình dạy – học của
GV và HS GV đã có ý thức đổi mới phương pháp dạy học tuy nhiên chưa có hệ thống.
Như vậy, khi thực hiện mục tiêu dạy học phát triển NLNN cho HS theo CTGDPT năm 2018, GV đã lúng túng trong việc đổi mới phương pháp dạy học viết đoạn văn sao cho sinh động và cuốn hút HS hơn Bên cạnh đó, vốn từ còn ít, chưa phong phú của HS cũng là nguyên nhân dẫn đến hiệu quả và chất lượng dạy viết đoạn văn ngắn cho HS lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng chưa được như mong muốn
Từ cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn đã phân tích, việc phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy học viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 là cấp thiết và quan trọng.
CHƯƠNG 3 ĐỀ XUẤT VÀ THỰC NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ KHI DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN NGẮN CHO
HỌC SINH LỚP 2 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC VĨNH HƯNG
3.1 Một số biện pháp phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy học viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng
Muốn phát triển NLNN cho HS thông qua dạy học viết đoạn văn, GV cần có những biện pháp dạy học phù hợp và được triển khai một cách có hệ thống để khai thác được vốn ngôn ngữ sẵn có của HS, cung cấp cho các em những kiến thức và cách vận dụng những kiến thức đó vào quá trình tạo lập văn bản.Việc phát triển NLNN khi dạy học học viết đoạn văn mới cho HS lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng nói riêng và HS lớp 2 ở các trường tiểu học nói chung phải dựa vào những điều HS đã có, đã biết để từ đó giúp HS phát triển và tiếp nhận những tri thức, kĩ năng mới Tổ chức dạy học viết đoạn văn theo hướng phát triển NLNN nhằm thực hiện các hoạt động để giúp HS phát triển tư duy NLNN và rèn kĩ năng viết đoạn cho HS, hướng tới hình thành và phát triển các năng lực sử dụng tiếng Việt cho người học trong môi trường học tập và đời sống.
Theo phần cơ sở lí luận và thực trạng phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy học viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng đã trình bày ở trên, tôi đề xuất một số biện pháp như sau:
- Biện pháp 1: Hệ thống hóa vốn từ, chuẩn bị nguồn từ vựng phù hợp với nội dung viết cho HS.
- Biện pháp 2: Hướng dẫn HS xác định nội dung chính của đoạn văn ngắn.
- Biện pháp 3: Xây dựng hệ thống bài tập rèn kĩ năng viết đoạn văn ngắn cho HS lớp 2
- Biện pháp 4: Hướng dẫn HS chỉnh sửa, hoàn thiện đoạn văn.
3.1.1 Biện pháp 1: Hệ thống hóa vốn từ, chuẩn bị nguồn từ vựng phù hợp với nội dung viết cho học sinh
Biện pháp này nhằm giúp HS chuẩn bị nguồn tự vựng phù hợp với nội dung viết, giúp HS thoát khỏi tình trạng “nghèo từ”, “bí từ”.
Một trong những cách để HS có vốn từ phù hợp với nội dung viết đó là GV phải hướng dẫn HS biết cách quan sát và chọn lọc các chi tiết quan sát được.
Các kết quả quan sát được đó chinh là “vốn từ” của HS Quan sát tinh vi, thấu đáo sẽ khiến tìm được nhiều từ hay, hấp dẫn Quan sát hời hợt, phiến diện sẽ chỉ có những từ ngữ diễn tả chung chung, khiến câu văn khô khan Khó khăn lớn nhất của HS khi quan sát đó là quan sát một cách không chủ định nên không thể diễn đạt mạch lạc điều muốn nói Vì vậy, nhiệm vụ rèn luyện kĩ năng quan sát, thông qua đó hệ thống vốn từ ngữ cho HS cần phải được dạy một cách thường xuyên thông qua cách thức: Sử dụng các giác quan vào quan sát, quan sát theo một trình tự hợp lí, ghi chép lại các ý đã quan sát được.
Ví dụ 1: Để rèn cho HS kĩ năng quan sát, GV tổ chức cho HS thực hiện các bài tập sau:
Bài 1 Đọc đoạn văn sau:
Thực nghiệm sư phạm
- Thực hiện một trong những nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định tính khả thi của các biện pháp phát triển năng lực ngôn ngữ khi dạy học viết đoạn văn ngắn cho học sinh lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng.
- Kiểm chứng tính đúng đắn của giả thuyết khoa học của đề tài và rút ra bài học kinh nghiệm, lưu ý khi vận dụng các biện pháp đã đề xuất.
Trong quá trình thực nghiệm, chúng tôi đã lựa chọn dạy bài “Tả đồ dùng học tập” (tuần 8) Sơ lược về các hoạt động như sau:
+ Hoạt động khởi động: Khai thác hiểu biết của HS về đồ dùng học tập thông qua một bức tranh.
+ Hệ thống hóa vốn từ chỉ đặc điểm của đồ dùng học tập.
+ Hướng dẫn HS xác định nội dung chính đoạn văn.
+ Hướng dẫn HS chỉnh sửa, hoàn thiện đoạn văn.
Tôi lựa chọn ngẫu nhiên 2 lớp Hai có trình độ tương đương, sĩ số HS của các lớp tương đương nhau.
- Lớp thực nghiệm: 2A11 (sĩ số: 47 HS)
- Lớp đối chứng: 2A12 (sĩ số 47 HS)
Với lớp thực nghiệm: GV tiến hành thực hiện tổ chức dạy học cho HS theo các hoạt động đã nêu ở trên Với lớp đối chứng: GV tiến hành dạy học theo sách giáo viên.
Sau khi tiến hành thực nghiệm, tôi thu được kết quả như sau:
Bảng 3 Kết quả thu được sau khi thực nghiệm
Những lỗi mà HS thường mắc phải khi viết đoạn văn
4 Thiếu liên kết giữa các câu 12 25,5 28 59,6
Qua bảng kết quả trên, tôi nhận thấy bằng việc vận dụng các biện pháp đã đề xuất, tần suất mắc lỗi sai khi viết đoạn văn ngắn của lớp 2A11 nhìn chung thấp hơn so với lớp 2A12 (khoảng hơn 30% - 40%) Tôi nhận thấy, khi thực hiện theo các biện pháp này, HS lớp tôi đã rất hứng thú hơn với các tiết học luyên viết đoạn văn Các em tích cực hoạt động trong các tiết học, tiết học có chất lượng và hiệu quả hơn.
NLNN chỉ được hình thành và phát triển thông qua các hoạt động đọc, viết,nói, nghe, không chỉ thông qua việc nắm các kiến thức lý thuyết về ngôn ngữ.Phát triển NLNN của HS khi dạy học viết đoạn văn là quá trình giáo viên tổ chức hướng dẫn HS vận dụng và phát triển khả năng ngôn ngữ nền tảng của bản
24/27 thân để tạo lập đoạn văn theo các chủ đề khác nhau; bày tỏ tình cảm, suy nghĩ của cá nhân trước những vấn đề thực tế của cuộc sống khi viết Ở quá trình rèn kĩ năng viết đoạn văn, GV hướng dẫn HS tạo lập văn bản thông qua việc tổ chức các hoạt động dạy học phù hợp với tâm lý lứa tuổi và các bối cảnh cụ thể.
Theo phần cơ sở lí luận và thực tiễn, tôi đề xuất một số biện pháp như sau:
- Biện pháp 1: Hệ thống hóa vốn từ, chuẩn bị nguồn từ vựng phù hợp với nội dung viết cho HS.
- Biện pháp 2: Hướng dẫn HS xác định nội dung chính của đoạn văn ngắn.
- Biện pháp 3: Xây dựng hệ thống bài tập rèn kĩ năng viết đoạn văn ngắn cho HS lớp 2
- Biện pháp 4: Hướng dẫn HS chỉnh sửa, hoàn thiện đoạn văn.
Khi vận dụng các biện pháp trên vào các tiết dạy viết đoạn văn ngắn, tôi nhận thấy HS hào hứng, hứng thú với bài học Tần suất mắc lỗi sai khi viết đoạn văn ngắn cũng giảm đi, chứng minh rằng các biện pháp kể trên đã hiệu quả với việc phát triển NLNN cho HS lớp 2 trường Tiểu học Vĩnh Hưng.
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
Tiểu luận đã hệ thống một số vấn đề lý luận về dạy học viết đoạn văn, làm rõ quan điểm về NLNN để làm căn cứ lí luận cho việc dạy học viết đoạn văn theo hướng phát triển NLNN.
Phân tích khó khăn của giáo viên và học sinh trong dạy học viết đoạn văn và chỉ ra những nguyên nhân làm hạn chế sự phát triển NLNN của HS. Đề xuất các biện pháp góp phần thực hiện dạy học viết đoạn văn cho HS lớp 2 ở trường Tiểu học Vĩnh Hưng theo hướng phát triển NLNN.
Khi GV vận dụng các biện pháp trên vào các tiết dạy viết đoạn văn ngắn,
HS hào hứng, hứng thú với bài học Tần suất mắc lỗi sai khi viết đoạn văn ngắn của HS cũng giảm đi, chứng minh rằng các biện pháp kể trên đã hiệu quả với việc phát triển NLNN cho HS.
2.1 Đối với phòng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Mai
- Tổ chức thêm các tiết chuyên đề dạy học môn Tiếng Việt ở lớp 2.
- Tổ chức các buổi tập huấn, tọa đàm chia sẻ về kinh nghiệm dạy học viết đoạn văn cho HS.
2.2 Đối với trường Bồi dưỡng Cán bộ Giáo dục Hà Nội
- Tổ chức thêm các đợt tập huấn về dạy học môn Tiếng Việt ở tiểu học theo CTGDPT năm 2018.
- Biên soạn, xuất bản các tài liệu về dạy học phát triển năng lực học sinh nói chung và dành cho môn Tiếng Việt nói riêng.
2.3 Đối với trường Tiểu học Vĩnh Hưng
2.3.1 Đối với tổ chuyên môn
Cần có các buổi sinh hoạt chuyên môn có chất lượng để giáo viên có thể học hỏi, trao đổi kinh nghiệm, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ.
- GV phải nắm vững mục tiêu đầu ra và nội dung chương trình để xây dựng kế hoạch dạy học phân môn TLV một cách khoa học, tập trung vào học sinh và thực hiện dạy học theo hướng cá thể hóa Từ đó chủ động thiết kế các bài dạy nhằm tạo hứng thú học tập và tạo điều kiện cho HS phát triển NLNN của bản thân.
- Giáo viên cần có ý thức nghiên cứu, tìm hiểu, vận dụng nhiều biện pháp,phương pháp, thủ thuật để nâng cao hiệu quả học tập, phát triển NLNN cho học sinh.