CHỦ ĐỀ 1 BẠN HÃY CHO BIẾT SUY NGHĨ CỦA BẢN THÂN TRƯỚC KHI TIẾP CẬN HỌC PHẦN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC? I TỔNG QUAN VỀ MÔN CNXHKH Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói “Không có lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa[.]
Trang 1CHỦ ĐỀ 1 BẠN HÃY CHO BIẾT SUY NGHĨ CỦA BẢN THÂN
TRƯỚC KHI TIẾP CẬN HỌC PHẦN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA
HỌC?
I TỔNG QUAN VỀ MÔN CNXHKH
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Không có lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa học thì không thể có lập trường giai cấp vững vàng”
(Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, H, 2011, t.15, tr.113.)
Trang 2lực lượng xã hội ưu tú, hình thành ở đội ngũ trí thức tương lai nhận thức chính trị đúng đắn, bản lĩnh vững vàng, phẩm chất chính trị góp phần hình thành thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng và phương pháp luận khoa học
Giáo dục lý tưởng cách mạng cho sinh viên tại các trường cao đẳng, đại học, học viện luôn được Đảng, Nhà nước, Đoàn Thanh niên Cộng sản
Hồ Chí Minh (Đoàn), Hội Sinh viên Việt Nam (Hội), gia đình, nhà trường
và toàn xã hội quan tâm, nhất là trong bối cảnh đất nước đổi mới và hội nhập sâu rộng
Thông qua các hình thức giáo dục tại các nhà trường, góp phần xây dựng những thế hệ sinh viên có đạo đức, nhân cách, tri thức, sức khoẻ,
tư duy năng động và hành động sáng tạo; tiếp nối truyền thống hào hùng của Đảng và dân tộc, nêu cao lòng yêu nước, ý thức xây dựng và bảo vệ
Tổ quốc; không ngại khó khăn, gian khổ, tình nguyện vì cộng đồng; có trách nhiệm với gia đình, xã hội; có ý thức vươn lên trong học tập, lao động, lập thân, lập nghiệp, làm giàu chính đáng, vì một nước Việt Nam
“dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”
Học phần Chủ nghĩa xã hội khoa học giúp sinh viên tiếp thu tri thức khoa học, hình thành thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng; có lý tưởng, tư duy khoa học, đạo đức cách mạng, năng lực sáng tạo trong hoạt động thực tiễn; nắm được những kiến thức căn bản, cốt lõi, quan trọng để xây dựng cơ sở khoa học cho nhận thức và niềm tin vững chắc vào sự nghiệp cách mạng, vào sự lựa chọn và con đường độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Cũng như triết học và kinh tế chính trị học Mác- Lênin, chủ nghĩa xã hội khoa học không che giải thích thế giới mà căn bản
Trang 3là ở chỗ cải tạo thế giới theo quy luật tự nhiên, phù hợp với tiến bộ, văn minh
Nghiên cứu, học tập chủ nghĩa xã hội khoa học góp phần định hướng chính trị xã hội cho hoạt động thực tiễn của Đảng Cộng sản, Nhà nước xã hội chủ nghĩa và nhân dân trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa
Nghiên cứu, học tập chủ nghĩa xã hội khoa học giúp chúng ta có căn cứ nhận thức khoa học để luôn cảnh giác, phân tích đúng và đấu tranh chống lại những nhận thức sai lệch, những tuyên truyền chống phá của chủ nghĩa đế quốc và bọn phản động đối với Đảng ta, Nhà nước, chế độ ta; chống chủ nghĩa xã hội, đi ngược lại xu thế và lợi ích của nhân dân, dân tộc và nhân loại tiến bộ
=> Chủ nghĩa xã hội khoa học góp phần quan trọng việc giáo dục niềm tin khoa học cho nhân dân vào mục tiêu, lý tưởng xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội
Bên cạnh những thành tích nêu trên, vấn đề giáo dục lý tưởng cách mạng cho sinh viên vẫn còn những hạn chế, bất cập
Đó là, việc học tập các môn LLCT còn nặng về lý thuyết, thiếu thực tiễn, chưa phù hợp với yêu cầu phát triển hiện đại của xã hội Đặc biệt, các môn LLCT cần phải điều chenh gọn, nhẹ và tăng cường nội dung ứng dụng thực tiễn, để tạo sự yêu thích, hứng thú cho sinh viên khi học các môn này
Trong bối cảnh những biến động lớn về chính trị - xã hội đang tác động không nhỏ đến sinh viên; nhất là, những tác động tiêu cực từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, sự suy thoái về đạo đức, lối sống chạy theo lợi ích
Trang 4cách mạng, thiếu bản lĩnh chính trị đang diễn ra trong một bộ phận sinh viên
Do đó, vấn đề giáo dục lý tưởng cách mạng cho sinh viên càng trở nên cần thiết và có ý nghĩa quan trọng
Khái niệm Chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học được hiểu là một thuật ngữ nêu ra để mô tả
các lý thuyết về kinh tế, chính trị, xã hội và nó đối lập với chủ nghĩa xã hội không tưởng
Vì nó trình bày một cách có hệ thống và nêu lên được những điều kiện và tiền đề cho việc xây dựng Chủ Nghĩa Xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học là một học phần kinh tế chính trị khó tiếp
cận vì có nhiều định nghĩa, khái niệm, nội dung đều quá trừu tượng, mang tính lý thuyết rất nhiều
Nghiên cứu, học tập CNXH khoa học trang bị những nhận thức chính trị -
xã hội cho đảng cộng sản, nhà nước và nhân dân lao động trong quá trình bảo vệ và xây dựng chủ nghĩa xã hội… Theo nghĩa rộng Chủ nghĩa
xã hội khoa học là chủ nghĩa Mác – Lênin
Theo nghĩa hẹp Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác – Lênin
Về lý luận Trang bị nhận thức chính trị - xã hội và phương pháp luận
khoa học, Góp phần định hướng chính trị - xã hội, Có căn cứ nhận thức khoa học
Về thực tiễn Củng cố niềm tin khoa học, củng cố bản lĩnh vững vàng,
sáng suốt, kiên định, Thấy được những thời cơ và nguy cơ của công cuộc đổi mới và xây dựng CNXH ở nước ta, Xây dựng Đảng, chống mọi biểu hiện cơ hội chủ nghĩa, dao
Trang 5động, thoái hóa, biến chất, Có nhận thức khoa học, hình thành niềm tin khoa học và hoạt động thực tiễn
Sự ra đời của Chủ nghĩa xã hội khoa học
- Theo tác phẩm “Chống Đuyrinh” của Ăngghen đã viết ba phần “Triết học”,
“kinh tế chính trị”, “Chủ nghĩa xã hội khoa học”
- Lênin khi viết tác phẩm “Ba nguồn gốc và ba bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác” khẳng định nó là người thừa kế chính đáng của tất cả những cái tốt đẹp nhất mà loài người đã tạo ra hồi thế kỷ XIX, đó là triết học Đức, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xã hội Pháp
Hoàn cảnh lịch sử ra đời Chủ nghĩa xã hội khoa học A) Điều
kiện kinh tế - xã hội
Những năm 40 của thế kỷ XIX, một lực lượng sản xuất mới xuất hiện ở Anh, Đức, pháp đó là nền đại công nghiệp Lực lượng sản này làm cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa có bước phát triển vượt bậc Cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp, là sự ra đời của hai giai
cấp có lịch ích đối lập nhau: “Vô sản” và “Tư sản” Từ đây cũng xuất hiện nhiều mâu thuẫn giữa hai giai cấp dẫn đến quá trình đấu tranh mạnh mẽ
như:
- Phong trào hiến chương (1836 - 1848) ở Anh
- Phong trào Xi-lê-di ở (1844) ở Đức
- Phong trào công nhân dệt thành phố Li-on (1831 - 1834) ở Pháp
Theo Ăngghen trong tác phẩm “Tuyên ngôn của đảng cộng sản”, Mác và Ăngghen đánh giá: chưa đầy 1 thế kỷ giai cấp tư sản đã tạo ra một lực lượng sản xuát nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thệ trước cộng lại.
Trang 6Sự phát triển nhanh chóng về chính trị công khai của phong trào công nhân đã chứng minh, lần đầu tiên, giai cấp công nhân đã xuất hiện như một lực lượng chính trị động lập; với những yêu sách kinh tế, chính trị của mình và xác định kẻ thù chính của mình là Tư sản
B) Tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng lý luận.
Tiền đề khoa học tự nhiên
Cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX, nhân loại đã đạt nhiều thành tựu to lớn trên lĩnh vực khoa học tự nhiên và xã hội tạo nên tảng cho phát triển
tư duy lý luận Như những phát minh vạch thời đại trong vật lý học và sinh học đã tạo ra bước phát triển đột phá có thính cách mang:
+ Học thuyết tiến hóa
+ Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng + Học
thuyết tế bào
Chúng là tiền đề khoa học cho sự ra đời của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, cơ sở phương pháp luận cho các nhà sáng lập Chủ nghĩa xã hội khoa học nghiên cứu những vấn đề lý luận chính trị - xã hội đương thời
Tiền đề tư tưởng lý luận
Song song với khoa học tự nhiên, khoa học xã hội cũng có những thành tựu đáng ghi nhận như:
Triết học cổ điển Đức: Ph Hêghen và L.Phoiơbắc
Kinh tế chính trị học cổ điển Anh với A.Smith và D.Ricardo
Chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán mà đại biểu là Xanh Ximông, S.Phuriê và R.Oen
Những tư tưởng xã hội chủ nghĩa không tưởng Pháp đã có những giá trị nhất định:
Trang 7Thể hiện tinh thần phê phán, lên án chế độ quân chủ chuyên chế và chế
độ tư bản chủ nghĩa đầy bất công, xung đột, của cải khánh kiệt, đạo đức đảo lộn, tội ác gia tăng
Đưa ra những luận điểm có giá trị về xã hội tương lai: về tổ chức sản xuất và phân phối sản xuất hội; vai trò của công nghiệp và khoa học – kỹ thuật; yêu cầu xóa bỏ sự đối lập giữa lao động chân tay và lao động trí óc; về sự nghiệp giải phóng phụ nữ và về vai trò lịch sử của nhà nước…
Chính những tư tưởng có tính phê phán và sự dấn thân trong thực tiễn của các nhà xã hội trong chừng mực, đã thức tenh giai cấp công nhân và người lao động trong cuộc đấu tranh chống chế độ quân chủ chuyên chế
và chế độ tư bản chủ nghĩa đầy bất công, xung đột
Tuy nhiên tư tưởng xã hội chủ nghĩa xã hội không tưởng còn không ít hạn chế hoặc là do điều kiện lịch sử, hoặc do chính sự hạn chế về tầm nhìn và thế giới quan của các nhà tư tưởng chẳng hạn, không phát hiện được quy luật vận động và phát triển xã hội loài người nói chung; bản chất và quy luật vận động phát triển chủ nghĩa tư bản nói riêng Không phát hiện lực lượng xã hội tiên phong thực hiện việc chuyển biến các mạng từ chủ nghĩa xã hội đi lên chủ nghĩa cộng sản, giai cấp công nhân Chưa có biện pháp cải tạo xã hội bất công, áp bức, xây dựng xã hội tốt đẹp
Lênin đã nhận xét “Chủ nghĩa xã hội không tưởng không thể vạch ra được lối thoát thật sự Nó không giải thích được bản chất của chế độ làm thuê trong chế độ tư bản, cũng không phát hiện ra được những quy luật phát triển của chủ nghĩa tư bản, và
Trang 8cũng không tìm được lực lượng xã hội có khả năng trở thành người sáng tạo ra xã hội mới”
Vai trò của Mác và Ăngghen
Những điều kiện kinh tế - xã hội và những tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng lý luận là điều kiện cần cho một học thuyết ra đời, song điều kiện
đủ để học thuyết khoa học, cách mạng và sáng tạo ra đời chính là vai trò của C.Mác và Ăngghen
Sự chuyển biến lập trường triết học và lập trường chính trị
Khi là thành viên của câu lạc bộ Hêghen trẻ và chịu ảnh hưởng của quan điểm triết học của V.Ph.Hêghen và L.Phoiơbắc Cả hai đã sớm nhận ra những mặt tích cực và hạn chế trong triết học của V.Ph.Hêghen và L.Phoiơbắc
Với C.Mác từ cuối nằm 1843 đến 1844, thông qua tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen – Lời nói đầu(1844)” thể hiện
sự chuyển biến từ thế giới quan duy tâm sang duy vật, lập trường dân chủ cách mạng sang lập trường cộng sản chủ nghĩa
Với Ăngghen từ năm 1843 với tác phẩm “Tình cảnh nước anh”; “Lược khỏa khoa học kinh tế - chính trị” đã thể hiện rõ sự chuyển biết thế giới quan duy tâm sang thế giới quan duy vật, lập trường dân chủ cách mạng sang lập trường cộng sản chủ nghĩa
Nếu không có sự chuyển biến này thì chắc chắn sẽ không có Chủ nghĩa xã hội khoa học
B) Ba phát kiến vĩ đại của C.Mác và Ph.Ăngghen - Chủ
nghĩa duy vật lịch sử
- Học thuyết về giá trị thặng dư
Trang 9- Học thuyết về sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp công nhân
c) Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đánh dấu sự ra đời của Chủ
nghĩa xã hội khoa học
Được sự ủy nhiệm của những người cộng sản và công nhân quốc tế, 2/1848 tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” do C.Mác và Ph
Ăngghen soạn thảo được công bố trước toàn thế giới Bản tuyên ngôn ra đời đánh dấu sự hình thành vê cơ bản lý luận của chủ nghĩa Mác bao gồm ba bộ phận hợp thành: Triết học, Kinh tế chính trị và Chủ nghĩa xã hội khoa học
Tuyên ngôn là cương lĩnh chính trị, là kim che nam hoạt động của toàn bộ phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Là cơ dẫn dắt giai cấp công nhân và nhân dân lao động toàn thế giới trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản, giải phóng loài người
Chính bản tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã nêu và phân tích một cách
có hệ thống lịch sử và logic hoàn chenh và những vấn đề cơ bản nhất, đầy đủ, xúc tích và chặt chẽ nhất những luận điểm chủ nghĩa xã hội khoa học; tiêu biểu là những luận điểm sau:
1 Đấu tranh giai cấp không thể tự giải phóng mình nếu khong đồng thời giải phóng vĩnh viễn xã hội ra khỏi tình trạng phân chia giai cấp, áp bức, bóc lột và đấu tranh giai cấp Giai cấp vô sản không thể hoàn thành sứ mệnh lịch
sử nếu không tổ chức ra chính đảng của giai câp
2 Logic phát triển tất yếu của xã hội tư sản và cũng là của thời đại tư bản chủ nghĩa đó là sự sụp đổ của chủ nghĩa tư
Trang 10bản và sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội là tât yếu như nhau.
3 Giai cấp công nhân, do có vai trò địa vị kinh tế xã hội đại diện cho lực lượng sản xuất tiên tiến, có sứ mệnh lịch sử thủ tiêu chủ nghĩa tư bản, tiên phong trong xây dựng chủ nghĩa xa hội, chủ nghĩa cộng sản
4 Những người cộng sản chống lại chủ nghĩa tư bản cần thiết phải thiết lập sự liên minh và các lực lượng dân chủ để
đánh đổ chế độ phông kiên chuyên chế, đồng thời không quên đấu tranh với Tư bản
Các giai đoạn phát triển cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học
A) C Mác và Ph.Ăngghen phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học.
- Điều kiện kinh tế xã hội và những tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng
lý luận là điều kiện cần cho một học thuyết ra đời, song điều kiện đủ để học thuyết khoa học, cách mạng và sáng tạo ra đời chính là vai trò của C.Mác và Ph.Angghen
- Với C.Mác từ cuối 1843 đến tháng 4/1844 thông qua tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp truyền của Heghen – Lời nói đầu (1844)”,
đã thể hiện rõ sự chuyển biến từ thế giới quan duy vật, từ lập trường dân chủ cách mạng sang lập trường cộng sản chủ nghĩa
Với Ph.Angghen từ 1843 với tác phẩm “Tình cảnh nước Anh”, “Lượt khảo khoa kinh tế - chính trị”, đã chuyển biến rõ thế giới quan duy tâm sang thế giới quan duy vật từ lập trường dân chủ cách mạng sang lập trưởng cộng sản chủ nghĩa
=> Từ 1843 – 1844 C.Mác và Ph.Angghen hoạt động chung
Trang 11- Thời kỳ sau Công xã pari đến 1895
Hai ông tổng kết kinh nghiệm Công xã Paris và tiếp tục phát triển toàn diện chủ nghĩa xã hội:
• Tư tưởng bổ sung phát triển:
Giai cấp công nhân che đập tan bộ máy quan liêu, không đập tan toàn bộ bộ máy nhà nước tư sản
Khẳng định chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác
Dự đoán về tương lai của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa
cộng sản
Các nguyên lý của CNXHKH thông qua các tác phẩm tiêu
biểu:
“Nội chiến ở Pháp” (1871)
“Phê phán cương lĩnh Gô ta” (1875)
“Chống Đuy rinh” (1878)
“Nguồn gốc của gia đình của sở hữu tư nhân và của nhà nước” (1884)
“Hoàn tất bộ “Tư bản”” (1885)
Thời kỳ sau Công xã pari đến 1895
C.Mác và Ph.Angghen đã nêu ra nhiệm vụ nghiên cứu của
CNXHKH: “Nghiên cứu những điều kiện lịch sử và do đó, nghiên cứu của chính ngay bản chất của sự biến đổi ấy và bằng cách ấy làm cho giai cấp hiện nay đang bị áp bức và có sứ mệnh hoàn thành sự nghiệp ấy hiểu rõ được những điều kiện và bản chất của
sự nghiệp của chính họ - đó là nhiệm vụ của Chủ nghĩa xã hội khoa học, sự thể hiện về lý luận của phong trào vô sản”
Trang 12B) Lênin vận dụng và phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học trong điều kiên mới
- Thời kỳ trước cách mạng Tháng Mười Nga
Đấu tranh chống lại các trào lưu phi mác – xít: Nhằm bảo vệ chủ nghĩa Mác, mở đường cho chủ nghĩa Mác thâm nhập mạnh mẽ vào Nga
Về Đảng kiểu mới của các gia cấp công nhân: Kế thừa những di sản lý luận của C.Mác và Ph.Angghen về chính đảng, V.L.Lenin đã xây dựng lý luận về cách mạng kiểu mới của giai cấp công nhân,
về các nguyên tố tổ chức, cương lĩnh, sách lược trong nội dung hoạt động của đảng
Kế thừa, phát triển tư tưởng cách mạng không ngừng của
C.Mác và Angghen, V.L.Lenin đã hoàn chenh lý luận về cách
mạng xã hội chủ nghĩa và chuyên chính vô sản về:
Lý luận về dân chủ cách mạng kiểu mới
Diễn biến của cách mạng xã hội chủ nghĩa
- Thời kỳ sau Cách mạng Tháng Mười Nga đến 1924 (Lênin mất)
Ngay sau khi cách mạng Tháng Mười Nga thắng lợi, V.L.Lenin đã viết nhiều tác phẩm quan trọng bàn về những nguyên lý của Chủ nghĩa xã hội khoa học trong thời kỳ mới, tiêu biểu là những luận điểm:
Chính trị: vấn đề dân chủ và chuyên chính vô sản, vể thời ỳ quá độ chính trị từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản… Kinh tế: Các thành phàn kinh tế, kinh nghiệm quản lý kinh tế…
Văn hóa, giáo dục…
Biện pháp xây dựng CNXH