Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức và vận dụng vào công cuộc đồi mới ở nước ta hiện nay

môc lôc TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ =====000===== TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯ[.]

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

=====000=====

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Sinh viên thực hiện :

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

LỜI NÓI ĐẦU 2

NỘI DUNG 3

I Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức: 3

1 Vật chất: 3

a Định nghĩa vật chất: 3

b Các đặc tính của vật chất: 4

2 Ý thức: 5

a Nguồn gốc của ý thức: 5

b Bản chất của ý thức: 6

c Kết cấu của ý thức: 7

3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức: 8

a Vật chất quyết định ý thức: 8

b Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động ngược trở lại vật chất: 8

II Vận dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong việc xây dựng nền kinh tế nước ta hiện nay: 9

1 Vận dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức vào mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị: 9

2 Vận dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong việc xây dựng nền kinh tế mới ở nước ta hiện nay: 10

a Hoàn cảnh xã hội: 10

b Đường lối, chính sách của Đảng: 10

KẾT LUẬN 15

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

LỜI NÓI ĐẦU

Những thành tựu trong công cuộc đổi mới trong thời gian qua đã và đang tạo ramột động lực mới để nước ta bước vào một thời kì phát triển mới Nhiều tiền đề cầnthiết về cuộc công nghiệp hoá và hiện đại hoá đã được tạo ra, quan hệ giữa nước ta vàcác nước trên thế giới ngày càng được mở rộng Khả năng giữ vững độc lập trong hộinhập với cộng đồng thế giới được tăng thêm Cách mạng khoa học và công nghệ tiếptục phát triển với trình độ ngày càng cao, thúc đẩy quá trình chuyển dịch kinh tế, từ đónâng cao đời sống xã hội

Các nước đều có cơ hội phát triển Tuy nhiên, do ưu thế công nghệ và thịtrường thuộc về các nước phát triển khiến cho các nước chậm phát triển đứng trướcmột thách thức to lớn Nguy cơ tụt hậu ngày càng cao, mà điểm xuất phát của nước taquá thấp, lại phải đi lên từ môi trường cạnh tranh quyết liệt

Trước tình hình đó, cũng với xu thế phát triển của thời đại, Đảng và nhà nướccần tiếp tục tiến hành đẩy mạnh công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, trong đó đổimới kinh tế đóng vai trò then chốt, giữ vai trò chủ đạo Đồng thời đổi mới kinh tế làmột vấn đề cấp bách, bởi giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị có mối quan hệgiữa vật chất và ý thức sẽ cho phép chúng ta vận dụng vào mối quan hệ giữa kinh tế vàchính trị, giúp cho công cuộc đổi mới của đất nước ngày càng giàu mạnh

Với ý nghĩa đó em đã chọn đề tài "Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức và vận dụng vào công cuộc đồi mới ở nước ta hiện nay".

Như vậy định nghĩa vậy chất của Lênin nổi lên một số nội dung cơ bản sau: Thứnhất, vật chất là thực tại khách quan – cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không

lệ thuộc vào ý thức V.I.Lênin nhấn mạnh rằng, phạm trù triết học này dùng để chỉ cái

““đặc tính” duy nhất của vật chất – mà chủ nghĩa duy vật triết học là gắn liền với việcthừa nhận đặc tính này – là cái đặc tính tồn tại với tư cách là thwucj tại khách quan ,tồn tại ở ngoài ý thức của chúng ta” Thứ hai, vật chất là cái gây nên cảm giác của conngười khi bằng cách nào đó (trực tiếp hay gián tiếp) tác động lên các giác quan củacon người rái với quan niệm "khách quan” mang tính chất duy tâm về sự tồn tại củavật chất, V.I Lênin khẳng định rằng, vật chất luôn biểu hiện đặc tính hiện thực kháchquan của mình thông qua sự tồn tại không lệ thuộc vào ý thức của các sự vật, hiệntượng cụ thể, tức là luôn biểu hiện sự tồn tại hiện thực của mình dưới dạng các thựcthể Thứ ba, vật chất cái mà cảm giác, tư duy, ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của

nó Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất Trong thế giới ấy, theo quy luậtvốn có của nó mà đến một thời điểm nhất định sẽ cùng một lúc tồn tại hai hiện tượng –hiện tượng vật chất và hiện tượng tinh thần

Khi định nghĩa vật chất là một phạm trù triết học, Lênin một mặt muốn chỉ rõ vậtchất là khái niệm rộng nhất, muốn phân biệt tư cách là một phạm trù triết học, là kếtquả của sự khái quát và trừu tượng với những dạng vật chất cụ thể, với những “hạtnhân cảm tính” Lênin cho rằng vật chất vốn tự nó có, không thể tiêu diệt được, nó tồntạo bên ngoài và không lệ thuộc vào cảm giác, ý thức con người, vật chất là một thựctại khách quan Chúng ta thấy rằng định nghĩa vật chất của Lênin là hoàn toàn triệt để,

nó giúp chúng ta xác định được nhân tố vật chất trong đời sống xã hội, có ý nghĩa trực

tiếp định hướng cho khoa học tự nhiên, giúp chúng ta có thái độ khách quan trong suynghĩ và hành động.

hệ chặt chẽ với nhau, một hình thức vận động này thực hiện là tác động qua lại vớinhững hình thức vận động khác, trong đó vận động cao bao gồm vận thấp nhưngkhông thể coi hình thưc vận cao là tổng số đơn giản các hình thức vận động thấp.Thế giới khách quan bao giờ cũng tồn tại không ngừng không thể có vật chấtkhông vận động, tức vật chất tồn tại Vật chất thông qua vận động mà biểu hiện sự tồntại của mình Ăngghen nhận định rằng các hình thức và các dạng khác nhau của vậtchất, chỉ có thể nhận thức được thông qua vận động mới có thể thấy được thuộc tínhcủa nó Trong thế giới vật chất từ các hạt cơ bản trong vi mô trong hệ thống hành tinhkhổng lồ

Bất cứ một dạng vật chất nào cũng là một thể thống nhất có kết cấu xác định gồmnhững bộ phận nhân tố khác nhau, cùng tồn tại ảnh hưởng và tác động lẫn nhau gây ranhiều biến đổi Nguồn gốc vận động do những nguyên nhân bên trong, vận động vậtchất là tự thân vận động

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất, không thể có vận động bên ngoài vậtchất Nó không do ai sáng tạo ra và không thể tiêu diệt được do đó nó dược bảo toàn

cả số lượng lẫn chất lượng Khoa học đã chứng minh rằng nếu một hình thức vận độngnào dó của sự vật mất đi thì tất yếu nó nảy sinh một hình thức vận động khác thay thế.Các hình thức vận động chuyển hoá lẫn nhau còn vận động của vật chất thì vĩnh viễntồn tại

Mặc dù vận động luôn ở trong quá trình không ngừng, nhưng điều đó không loạitrừ mà còn bao hàm cả hiện tượng đứng im tương đối, không có nó thì không có sựphân hoá thế giới vật chất thành các sự vật, hiện tượng phong phú và đa dạng

Ăngghen khẳng định rằng khả năng đứng im tượng đối của các vật thể, khả năng cânbằng tạm thời là những điều kiện chủ yếu của sự phân hoá vật chất Nếu vận động làbiến đổi của các sự vật hiện tượng thì đứng im là sự ổn định, là sự bảo toàn tính quyđịnh sự vật hiện tượng Đứng im chỉ một trạng thái vận động, vận động trong thăngbằng, trong sự ổn định tương đối Trạng thái đứng im còn được biểu hiện như là mộtquá trình vận động trong phạm vi sự vật ổn định, chưa biến đổi, chỉ là tạm thời vì nóchỉ xẩy ra trong một thời gian nhất định Vận động riêng biệt có xu hương phá hoại sựcân bằng còn vận động toàn thể lại phá hoại sự cân bằng riêng biệt làm cho các sự vậtluôn biến đổi, chuyển hoá nhau.

 Không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất:

Không gian phản ánh thuộc tính của các đối tượng vật chất có vị trí, có hình thứckết cấu, có độ dài ngắn cao thấp Không gian biểu hiện sự tồn tại và tách biệt của các

sự vật với nhau, biểu hiện qua tính chất và trật tự của chúng còn thời gian phản ánhthuộc tính của các qúa trình vật chất diễn ra nhanh hay chậm, kế tiếp nhau theo mộttrình tự nhất định Thời gian biểu hiện trình độ tốc độ của quá trình vật chất, tính táchbiệt giữa các giai đoạn khác nhau của qúa trình đó, trình tự xuất hiện và mất đi của các

 Tính thống nhất vật chất của thế giới:

CNDT coi ý thức, tinh thần có trước, quyết đinh vật chất, còn CNDV thì ngượclại Triết học Mác-Lênin khẳng định rằng chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vậtchất đồng thời còn khẳng định rằng thế giới đều là những dạng cụ thể của vật chất, cóliên hệ vật chất thống nhất với nhau như liên hệ về cơ cấu tổ chức, lịch sử phát triển vàđều phải tuân thủ theo quy luật khách quan của thế giới vật chất, do đó nó tồn tại vĩnhcửu, không do ai sinh ra và cũng không mất đi trong thế giới đó, không có gì khácngoài những quá trình vật chất đang biến đổi là chuyển hoá lẫn nhau, là nguyên nhân

và kết quả của nhau

ý thức Sự phụ thuộc ý thức vào hoạt động bộ não thể hiện khi bộ não bị tổn thương thìhoạt động ý thức sẽ bị rối loạn Tuy nhiên không thể quy một cách đơn giản ý thức vềquá trình sinh lý bởi vì óc chỉ là cơ quan phản ánh Sự xuất hiện của ý thức gắn liền sựphát triển đặc tính phản ánh, nó phát triển cùng với sự phát triển của tự nhiên Sự xuấthiện của xã hộ loài người đưa lại hình thức cao nhất của sự phản ánh, đó là sự phảnánh ý thức luôn gắn liền với việc làm cho tự nhiên thích nghi với nhu cầu phát triểncủa xã hội.

ra cảm giác Nhờ có nó mà con người có thể giao tiếp, trao đổi, truyền đạt kinh nghiệmcho nhau, thông qua đó mà ý thức cá nhân trở thành ý thức xã hội, và ngược lại Chínhnhờ trừu tượng hoá và khái quát hoá tức là quá trình hình thành thực hiện ý thức, chínhnhờ nó mà con người có thể đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng đồng thời tổngkết hoạt động của mình trong toàn bộ quá trình phát triển lịch sử

Ý thức ngay từ đầu đã gắn liền với lao động, trong hoạt động sáng tạo cải biến vàthống trị tự nhiên của con người và đã trở thành mặt không thể thiếu của hoạt động đó.Tính sáng tạo của ý thức thể hiện ở chỗ nó không chụp lại một cách thụ động nguyên

xi mà gắn liền với cải biến, quá trình thu nhập thông tin gắn liền với quá trình xử lýthông tin Tính sáng tạo của ý thức còn thể hiện ở khả năng gián tiếp kháI quát thế giớikhách quan ở quá trình chủ động, tác động vào thế giới đó

Phản ánh và sáng tạo liên quan chặt chẽ với nhau, không thể tách rời, không cóphản ánh thì không có sáng tạo vì phản ánh là điểm xuất phát là cơ sở của sáng tạo Đó

là MQHBC giữa thu nhận xử lý thông tin, là sự thống nhất mặt khách quan chủ quancủa ý thức

Ý thức chỉ được nảy sinh trong lao động, hoạt động cải tạo thế giới của conngười Hoạt động đó không thể là hoạt động đơn lẻ mà là hoạt động xã hội Ý thứctrước hết là thức của con người về xã hội và hoàn cảnh và những gì đang diễn ra ở thếgiới khách quan về mối liên hệ giữa người và người trong quan hệ xã hội Do đó ýthức xã hội hình thành và bị chi phối bởi tồn tại xã hội và các quy luật của tồn tại xãhội đó… ý thức của mỗi cá nhân mang trong lòng nó ý thức xã hội Bản tính xã hộicủa ý thức cũng thống nhất với bản tính phản ánh trong sáng tạo Sự thống nhất đó thểhiện ở tính năng động chủ quan của ý thức, ở quan hệ giữa nhân tố vật chất và nhân tố

ý thức trong hoạt động cải tạo thế giới quan của con người

c Kết cấu của ý thức:

Cũng như vật chất có rất nhiều quan niệm về ý thưc theo các trường phái khác nhau.Theo quan điểm của CNDVBC khẳng định rằng ý thức là đặc tính và là sản phẩm của vậtchất, là sự phản ánh khách quan vào bộ óc con người thông qua lao động và ngôn ngữ Mácnhấn mạnh rằng tinh thần ý thức là chẳng qua chỉ là cái vật chất được di chuyển vào bộ óc conngười và được cải biến trong đó ý thức là một hiện tượng tâm lý xã hội có kết cấu phức tạp

gồm ý thức tri thức, tình cảm, ý chí trong đó tri thức là quan trọng nhất, là phương thức tồn tạicủa ý thức,vì sự hình thành và phát triển của ý thức có liên quan mật thiết với quá trình conngười nhận thức và cải biến giới tự nhiên Tri thức càng được tích luỹ con người càng đi sâuvào bản chất của sự vật và cải tạo sự vật có hiệu quả hơn, tính năng động của ý thức nhờ đó

mà tăng hơn Việc nhấn mạnh tri thức là yếu tố cơ bản quan trọng có ý nghĩa chống quanđiểm đơn giản coi ý thức là tình cảm, niềm tin … quan điểm đó chính là bệnh chủ quan duy ýchí của niềm tin mù quáng Tuy nhiên việc nhấn mạnh yếu tố tri thức cũng không đồng nghĩavới việc phủ nhận coi nhẹ yếu tố vai trò tình cảm ý chí

3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức:

a Vật chất quyết định ý thức:

Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức: vật chất có trước, ý thức có sau Ví dụ:

Bộ óc người là cơ quan phản ánh, cơ quan sản sinh ra ý thức, vì vậy chỉ khi tồn tại conngười thì ý thức mới tồn tại Vật chất quyết định nội dung của ý thức: vì ý thức phảnánh hiện thực khách quan trong khi tự thân ý thức không thể gây ra sự biến đổi nàotrong đời sống hiện thực Vật chất quyết định sự biến đổi của ý thức: thế giới vật chấtluôn vận động và biến đổi không ngừng vì vậy khi vật chất thay đổi dẫn tới ý thứccũng thay đổi theo Ví dụ: Thế giới đang đi theo xu hướng toàn cầu hóa kinh tế, đươngnhiên nước ta phải đổi mới tư duy phát triển kinh tế mở cửa hội nhập

b Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động ngược trở lại vật chất:

 Ý thức có tính độc lập tương đối:

Ý thức có thể lạc hậu so với sự biến đổi của đối tượng trong thế giới vật chất Vídụ: Mặc dù chế độ phong kiến đã được xóa bỏ từ rất lâu nhưng hiện nay vẫn còn rấtnhiều tư tưởng lạc hậu còn tồn tại như: “Trọng nam, khinh nữ”, “Cha mẹ đặt đâu conngồi đấy”, Ý thức có thể vượt trước so với sự biến đổi của đối tượng trong thế giớivật chất Ví dụ: Ý tưởng về xe ô tô hay kỹ thuật in 3D có thể vượt xa hơn sự phát triểncủa thế giới Ý thức có khả năng kế thừa tri thức từ thế hệ trước cho thế hệ sau Ví dụ:Định lý Pytago vẫn được chúng ta sử dụng rộng rãi hiện nay

 Ý thức tác động ngược trở lại vật chất:

Ý thức có thể tác động ngược trở lại vật chất theo hai hướng Tác động tích cực:khi đó là ý thức đúng, phản ánh đúng hiện thực thì sẽ thúc đẩy quá trình phát triển củavật chất VD: Việc áp dụng chủ trương phát triển kinh tế theo mô hình kinh tế thịtrường, mở cửa hội nhập đã thúc đẩy nền kinh tế phát triển với 1 tốc độ nhanh chóng.Tác động tiêu cực: khi đó là ý thức sai, phản ánh sai hiện thực thì sẽ ngăn cản quá trình

phát triển của vật chất Ví dụ: Chủ trương phát triển nền kinh tế theo mô hình kế hoạchhóa tập trung bao cấp đã khiến cho nền kinh tế phát triển một cách trì trệ, chậm chạp.

II Vận dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong việc xây dựng nền kinh tế nước ta hiện nay:

1 Vận dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức vào mối quan hệ biện chứng

giữa kinh tế và chính trị:

Như chúng ta đã biết, giữa vật chất và ý thức có mối quan hệ biện chứng lẫn nhau.Nhân tố vật chất giữ vai trò quyết định còn nhân tố ý thức có tác động trở lại nhân tố ýthức Nhân tố vật chất trong nhiều trường hợp ý thức có tác dụng quyết định đến sựthành bại của con người Điều này thể hiện rõ trong các đường lối chủ trường, chínhsách đổi mới kinh tế của Đảng Vai trò tích cực của ý thức chỉ được trong một thờigian nhất định và điều kiện cụ thể vì thế giới vẫn tồn tại khách quan và vận động, theo

đó ý thức phải biến đổi phù hợp với nó, nếu tiêu cực thì sớm muộn cũng bị đào thải,nhưng xét đén cùng thì ý thức vẫn là nhân tố thứ hai quyết định Và ta thấy nếu kinh tếcủa một nước giàu, xã hội phát triển cao nhưng chính trị mất ổn định, luôn đấu tranhgiai cấp… thì đất nước đó không thể yên ấm hoà bình được và cuộc sống người dântuy đầy đủ, sung túc nhưng sẽ luôn lo âu Do đó nếu chính trị ổn định thì dân mới yêntâm làm ăn và xây dựng một xã hội phát triển, dân giàu nước mạnh

Sản xuất vật chất hay kinh tế là cơ sở đầu tiên quan trọng nhất khi tham gia vàoquá trình phân hoá và hoàn thiện các chức năng của con người, thoả mãn các nhu cầucủa con người và xã hội Sản xuất vật chất môi trường tự nhiên, điều kiện xã hội… đòihỏi thể lực, trí tuệ và nhân cách con người phải phát triển thích ứng với nó Yêu cầukhách quan của việc phát triển kinh tế, sản xuất cho khoa học kĩ thuật và điều kiệnsinh hoạt xã hội ngày càng phát triển hoàn thiện Đó chính là cơ sở quyết định sự hoànthiện của con người, chính trị, xã hội, là nhân tố qaun trọng hàng đầu của LLSX Sựphong phú đa dạng của vật chất sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật và đờisống tinh thần trong quá trình sản xuất là cơ sở nảy sinh sự phát triển năng lực tinhthần của con người Nói cho cùng nhu cầu của con người về vật chất bao giờ cũng giữvai trò quyết định vì con người trước hết phải ăn mặc, ở rồi đến vui chơi giải trí Hoạtđộng nhận thức của con người trước hết hướng tới mục tiêu cải biến tự nhiên nhằm