Mặc dù nổi tiếng từ lâu như vậy nhưng trên thực tế không tồn tại một giống bưởi Đoan Hùng duy nhất với các đặc điểm đặc trưng cho giống cả về hình thái và phẩm vị mà hiện có một số dạng
Trang 1đăc điểm hình thái , đặc điểm sinh trưởng và phát triển của một
số giống bưởi đoan hùng
Morphological and biological characteristics of some derivatives originated from
Doan Hung Pummelo cultivar
Phạm Thị Hương!
SUMMARY
Pummelo Doan Hung cv.(Citrus grandis Osbeck) is famous all over the country for its high
quality and taste It had been grown for years in homestead garden mostly for family consumption
In recent years Doan Hung pummelo production has gained more and more popularity and become highly profitable enterprise This situation has led to a fast area expansion in the district However, there is a fact that several variegations of Doan Hung Pummelo are cultivated in the district and all
of them are locally called cultivars with different names This is the outcome of long lasted seed multiplication of this mono-embryonic shaddock Among Doan Hung Pummelo derivatives the most widely spread are King, Kha Linh and Suu Pummelo Existence of a number of local pummelo forms within a variety has caused a confusion to both consumers and growers in identification of true Doan Hung cultivar, especially when a trade name “Doan Hung pummelo” has recently been officially approved
Results from this study showed that Suu and Kha Linh pummelo have relatively high yields, good fruit quality and taste compared with Kinh and other pummelo being grown in the district Clonal selection among these two cultivars may be a good solution to find out the best ones for commercial production of high – value indigenous Doan Hung Pummelo
Key words: Doan Hung, Pummelo cultivar, Kha Linh Pummelo, Suu Pummelo, Kinh Pummelo
1 Đặt vấn đề
Cây bưởi là một trong những cây ăn quả quan trọng và có giá trị kinh tế cao ở nước ta Giống như các loại cây cam quýt khác cây bưởi có phổ thích nghi khá rộng, nhờ vậy có thể trồng từ Nam chí bắc Tuy nhiên, số lượng giống bưởi ngon, được người tiêu dùng ưa chuộng là ít Các giống bưởi ngon nổi tiếng trong cả nước có thể kể đến là: bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh), Bưởi Thanh Trà (Huế), bưởi Năm Roi (Vĩnh Long, Cần Thơ, Sóc Trăng), bưởi da xanh (Bến Tre, Tiền Giang) Huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ từ lâu nổi tiếng trong cả nước với giống bưởi đặc sản Đoan Hùng
Mặc dù nổi tiếng từ lâu như vậy nhưng trên thực tế không tồn tại một giống bưởi Đoan Hùng duy nhất với các đặc điểm đặc trưng cho giống cả về hình thái và phẩm vị mà hiện có một số dạng hình bưởi Đoan Hùng với một số đặc điểm khác biệt nhau Thực tế này đang gây khó khăn cho người tiêu dùng trong việc nhận biết sản phẩm mà họ muốn mua và khó khăn cho cả việc sản xuất hàng hóa và bảo vệ uy tín của thương hiệu bưởi Đoan Hùng vừa mới được nhà nước cấp chứng chỉ thương hiệu vô thời hạn trong tháng 4 năm 2006
Xuất phát từ lý do đó nghiên cứu này giới thiệu một số kết quả nghiên cứu bước đầu về hiện trạng sản xuất bưởi ở huyện Đoan Hùng, đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh trưởng và phẩm chất ba dạng hình bưởi trồng phổ biến vẫn được coi là giống bưởi đặc sản của Đoan Hùng
2 Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu được tiến hành trong năm 2005 tại 4 xã của huyện Đoan Hùng là Chí Đám, Vân
Du, Bằng Luân và Quế Lâm Mỗi xã tiến hành điều tra 20 hộ trồng nhiều bưởi theo phiếu điều tra
Trang 2thiết kế sẵn Các thí nghiệm khảo sát các chỉ tiêu về sinh trưởng, đặc điểm hình thái, chất lượng quả
được tiến hành tại 5 vườn bưởi ở mỗi xã điều tra theo phương pháp nghiên cứu đồng ruộng hiện hành áp dụng cho nghiên cứu cây ăn quả lâu năm Các số liệu được xử lý theo Collins C.A & Seeney F.M (1999) và phần mềm IRRISTAT
3 Kết quả và thảo luận
3.1 Một số thồng tin cơ bản về điều kiện tự nhiên của huyện Đoan Hùng đối với việc sản xuất bưởi
Đoan Hùng là một huyện miền núi của tỉnh Phú Thọ, cách thành phố Việt trì 56 km về phía Tây bắc Địa bàn huyện nằm trên trục quốc lộ 2 và quốc lộ 70, địa hình phức tạp, bao gồm đồi núi xen kẽ, đan xen giữa các cánh đồng lầy thụt Huyện được chia thành 3 tiểu vùng khác nhau, đó là:
- Tiểu vùng thượng huyện: gồm 9 xã vùng núi cao Xã Bằng Luân, Quế Lâm thuộc tiểu vùng này
- Vùng ven sông Lô và sông Chảy: gồm 13 xã trong đó có Chí Đám, Vân Du Vùng này là vùng có địa hình là đồi thấp xen kẽ các dải đồng bằng hẹp ven sông Lô và sông Chảy nên
đất chủ yếu là đất phù sa Đây cũng là nơi thích hợp cho trồng nhiều loại cây ăn quả, đặc biệt là cây bưởi
- Tiểu vùng hạ huyện: vùng này tiếp giáp với vùng trung du miền núi có thế mạnh về chăn nuôi và cây nguyên liệu giấy
Về đặc điểm khí hậu: Đoan Hùng có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm đặc trưng, Nhiệt độ trung bình/năm 23,20C Mùa hè trời nắng gắt, lượng mưa cao, cường độ mạnh, đôi khi có lốc xoáy cục bộ
và mưa đá ảnh hưởng xấu đến sinh trưởng và đậu quả của bưởi Mùa đông (tháng 11-3) trời rét, ít mưa, nhiệt độ thấp Lượng mưa trung bình 1641 mm/năm, phân bố không đều, tập trung chủ yếu vào các tháng 6,7 và 8 nhưng lại hạn vào các tháng mùa đông (12, 1 và 2) ẩm độ không khí trung bình khá cao (84%) Nhìn chung, tài nguyên khí hậu của Đoan Hùng thích hợp cho cây bưởi
Về thổ nhưỡng, bưởi ở Đoan Hùng chủ yếu được trồng trên nhóm đất phù sa và đất đỏ có chất lượng khá
Ngoài ra, Đoan Hùng có giao thông đường bộ và đường thủy thuận lợi, nằm trong vùng dự án quy hoạch phát triển cây ăn quả đặc sản của tỉnh và gần trung tâm nghiên cứu cây ăn quả Phú Hộ do vậy có điều kiện thuận lợi cho việc phát triển sản xuất, tiêu thụ sản phẩm bưởi Bên cạnh đó Đoan Hùng đang phải đối mặt với một loạt các khó khăn đối với việc phát triển sản xuất bưởi hàng hóa như: địa hình chia cắt, thời tiết biến đổi phức tạp (bão lũ vào mùa mưa, mưa phùn vào tháng 2-3 hạn chế sự đậu quả của bưởi), vườn manh mún, chủ yếu là vườn hộ, thiếu hệ thống cung cấp cây giống sạch bệnh chất lượng cao và các dịch vụ kỹ thuật cần thiết để tư vấn kịp thời cho các hộ trồng bưởi, thiếu kỹ thuật sau thu hoạch và bảo quản vv Những khó khăn này đang là các yếu tố hạn chế việc
mở rộng sản xuất bưởi ở Đoan Hùng
3.2 Tình hình phân bố và sản xuất bưởi
Bưởi là cây ăn quả đặc sản được trồng trọt hàng trăm năm ở Đoan Hùng Qua số liệu điều tra cho thấy bưởi được trồng ở tất cả các xã trong huyện với mức độ phổ biến khác nhau (bảng 1)
Vùng bưởi trọng điểm của huyện Đoan Hùng là 3 xã Bằng Luân (63,6 ha), Chí Đám (24,1 ha) và Đông Khê (23,9 ha) Các xã còn lại bưởi dược trồng rải rác trong các vườn hộ
Về giống: Bưởi Đoan Hùng thuộc nhóm đơn phôi (Citrus grandis Osbeck) vì vậy sau một
thời gian dài nhân giống bằng hạt đã phân ly thành các dòng khác nhau Các dòng này hiện được coi
là giống và được đặt tên theo địa danh hoặc theo tên người có công chọn lọc và duy trì giống Có 3 dòng được coi là bưởi đặc sản của Đoan Hùng, đó là bưởi Khả Lĩnh, bưởi Sửu và bưởi Kinh
Trang 3- Bưởi Khả Lĩnh có nguồn gốc ở thôn Khả Lĩnh xã Đại Minh (nay thuộc tỉnh Yên Bái) vì vậy có tên
là Khả Lĩnh Đây là giống bưởi ngon của vùng này Hiện nay bưởi Khả lĩnh được trồng phổ biến nhất, có mặt ở 21/28 xã trong huyện, nhưng tập trung chủ yếu ở vùng thượng huyện (xã Bằng Luân, Quế Lâm vv ) Tỉ lệ diện tích bưởi Khả lĩnh chiếm 60- 70% tổng diện tích trồng bưởi của các xã này
- Bưởi Sửu: là giống có diện tích đứng sau bưởi Khả Lĩnh, được trồng ở tất cả các xã, nhưng tập trung ở vùng đất phù sa ven sông Nguồn gốc của giống này là do một lão nông tên là Tộc Sửu sống tại xã Chí Đám chọn lọc và nhân ra cách đây khoảng 200 năm
- Bưởi Kinh: giống này được gia đình bà Tiến Kinh làng Chí Đám, xã Chí Đám chọn lọc và trồng cách đây khoảng 150 năm nên được gọi là bưởi Kinh.Giống này trước đây được ưa chuộng, bán
được giá nên nông dân trong vùng trồng nhiều Hiện nay bưởi Kinh đã bị thoái hóa nên diện tích thu hẹp còn 29,7 ha trồng ở 14 xã ở vùng ven sông và một phần của vùng thượng huyện
Bảng 1 Diện tích trồng bưởi ở huyện Đoan Hùng
(ha)
(ha)
(ha)
Nguồn: Phòng NN&PTNT huyện Đoan Hùng, 2000
Ngoài 3 giống bưởi nêu trên ở Đoan Hùng còn có một số giống bưởi khác được trồng rải rác như bưởi chua trắng, bưởi chua đào, bưởi chua cơm, bưởi đường đào, bưởi đường sen, bưởi đỏ, bưởi
đại Diện tích các giống bưởi này chỉ chiếm 9,7% diện tích trồng bưởi của huyện
3.3 Tình hình sinh trưởng, phát triển của một số giống bưởi chính ở Đoan Hùng
Bảng 2 Một số đặc điểm sinh trưởng và hình thái của các giống bưởi phổ biến ở Đoan Hùng
(cây ghép15 tuổi)
Giống
bưởi
Chiều cao cây (m)
Đường kính tán (m)
Hình dạng lá
Màu sắc lá
thìa
Xanh tối
Về kích thước tán bưởi Sửu có tán lớn nhất, còn bưởi Kinh có tán thấp và gọn hơn Về đặc
điểm hình thái lá có sự khác biệt khá rõ giữa 3 giống bưởi này cả về kích thước, hình dạng và màu sắc lá Có thể dễ dàng nhận biết bưởi Sửu qua các đặc điểm đặc trưng của lá như: lá dài, hình ô van, phiến lá hơi gợn sóng, màu xanh tối, lá dày và phiến lá rộng hơn 2 giống còn lại Lá bưởi Kinh cũng
Trang 4có hình thìa, màu xanh tối, nhưng phiến lá phẳng Lá bưởi Khả Lĩnh hình ô van, gợn sóng, màu xanh nhạt và phiến lá mỏng (hình 1)
Bảng 3 Thời gian ra lộc và chiều dài lộc ở các giống nghiên cứu
Giống bưởi
Thời gian
ra lộc
Chiều dài (cm)
Thời gian ra lộc
Chiều dài (cm)
Thời gian ra lộc
Chiều dài (cm)
Các giống bưởi trồng Đoan Hùng thường có 3 - 4 đợt lộc /năm, tập trung chủ yếu là lộc xuân, lộc hè và lộc thu (bảng 3) Về thời gian ra lộc, lộc xuân ở bưởi Sửu ra muộn hơn bưởi Khả Lĩnh và bưởi Kinh khoảng 1 tháng, do vậy lộc gặp thời tiết ấm hơn nên sinh trưởng khỏe hơn Không có sự khác biệt về thời gian ra lộc hè và lộc thu giữa 3 giống Lộc hè gặp thời tiết thuận lợi nên sinh trưởng khỏe, là đợt lộc có kích thước lớn nhất ở cả 3 giống Trong 3 giống nghiên cứu thì lộc của bưởi Sửu ra nhiều và sinh trưởng khỏe nhất, còn lộc bưởi Kinh ra ít hơn về số lượng, kích
thước nhỏ nhất Đây cũng là những đặc điểm giúp dễ dàng phân biệt giống
Bảng 4 Một số đặc điểm về quả các giống bưởi nghiên cứu
Giống
bưởi
Hình dạng quả
Màu sắc vỏ khi chín
Màu sắc con tép
Độ mềm con tép
Khả
Lĩnh
đậm
Không
đắng
Đối với bưởi Đoan Hùng dễ dàng nhận biết giống qua các đặc điểm về quả Mỗi giống có các đặc trưng riêng về hình dạng bên ngoài, cấu tạo quả và phẩm vị Các giống bưởi đều có hình cầu ( Kinh và Khả Lĩnh) hoặc cầu lồi (Sửu), mã quả khi chín có màu vàng xen lẫn màu nâu hoặc xám, kém hấp dẫn đối với người tiêu dùng (bảng 4, hình 2) Để có mẫu quả đẹp cần tiến hành chọn lọc cây đầu dòng có mã quả đẹp, đồng thời áp dụng biện pháp bao quả, phòng trừ sâu bệnh
Màu sắc, độ mềm con tép, độ mọng nước cũng có sự khác biệt giữa các giống Bưởi Sửu có tép vàng, trong, mềm, mọng nước, con tép dễ tách ra khỏi múi, múi tương đối to, ngọt mát, ít đắng Bưởi Kinh tép nát, khó tách khỏi múi, vị ngọt nhưng có dư vị đắng sau khi ăn Bưởi Khả Lĩnh có tép màu vàng trong, hơi khô, dễ tách khỏi múi, hạt khó tách khỏi múi, ngọt đậm, tép dai, không có vị
đắng
Bảng 5 Đặc điểm cấu tạo quả và năng suất các giống bưởi nghiên cứu (cây ghép 15 tuổi)
Trang 5Hình 1 Hình thái lá Hình 2 Hình thái quả
Không có sự khác biệt lớn giữa 2 giống bưởi Kinh và Khả Lĩnh về các chỉ tiêu trọng lượng, kích thước quả, số múi/quả (bảng 5) Tuy nhiên, có thể dễ dàng nhận biết bưởi Sửu nhờ quả to hơn, nặng hơn và vỏ dày hơn (1,74 cm) và số hạt cũng nhiều hơn Bưởi Đoan Hùng có nhược điểm nổi bật là nhiều hạt hơn hẳn các giống bưởi khác Trong 3 giống bưởi đặc sản thì bưởi Khả Lĩnh có ít hạt nhất nhưng số hạt vẫn cao (107,5 hạt/ quả)
Về năng suất, bưởi Khả Lĩnh có số quả đậu cao nhất (92,2 quả/cây) nên năng suất cá thể đạt cao nhất, sau đó đến bưởi Sửu Mặc dù số quả đậu trên cây như nhau nhưng nhờ trọng lượng quả cao
Trang 6hơn nên năng suất bưởi Sửu cao hơn bưởi Kinh Qua điều tra cho thấy cây bưởi Đoan Hùng cho năng suất cao và ổn định ở độ tuổi 10-20 Sau độ tuổi này trọng lượng trung bình quả giảm mặc dù
số quả/ cây không giảm nên năng suất giảm
Thành phần dinh dưỡng của quả: trong 3 giống bưởi Đoan Hùng đặc sản bưởi Khả Lĩnh có
độ ngọt đậm, không chua nhờ độ Brix cao, axit thấp Bưởi Kinh có vị hơi chua, bưởi Sửu ngọt mát
Nếu đánh giá một cách tổng thể các chỉ tiêu về quả thì bưởi Sửu được người tiêu dùng ưa thích nhất nhờ vị ngọt mát, thơm, róc múi, tép mịn mềm, không nát, quả to Bưởi Khả Lĩnh được xếp
vị trí thứ 2, sau đó đến bưởi Kinh
Bảng 6 Hàm lượng một số chất dinh dưỡng trong quả
Kinh 84,5 0,25 12,1 48,0
4 Kết luận
Từ những kết quả trên có thể rút ra một số kết luận sau:
1 Bưởi là cây ăn quả nổi tiếng từ lâu của Đoan Hùng với sự đa dạng về giống, trong đó 3 giống được trồng phổ biến là bưởi Sửu, bưởi Kinh và bưởi Khả Lĩnh Bưởi Sửu và bưởi Khả Lĩnh có các chỉ tiêu vượt trội về năng suất, phẩm vị, đặc điểm cấu tạo của quả, vì vậy có thể tiến hành tuyển chọn cây đầu dòng để nhân giống và phổ biến ra sản xuất
2 Sản xuất bưởi ở Đoan Hùng vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, trồng rải rác ở các vườn
hộ, chưa hình thành vùng sản xuất tập trung, kỹ thuật thâm canh còn tùy tiện Vì vậy cần quy hoạch và tổ chức lại sản xuất để thuận lợi cho việc thâm canh, tạo nguồn hàng hóa tập trung, tạo điều kiện cho nông hộ cải thiện thu nhập từ nghề trồng bưởi truyền thống của địa phương
Tài liệu tham khảo
Trần Thế Tục, Vũ Mạnh Hải, Đỗ Đình Ca, các vùng trồng cam quýt ở Việt Nam Trung tâm thông
tin Viện nghiên cứu Rau-Quả, Hà Nội Việt Nam, 1995
Trần Thế Tục, Kết quả nghiên cứu bước đầu về bưởi (Citrus grandis Osbeck) ở một số tỉnh Báo cáo
KHKT, NXB Nông nghiệp, 1997, tr 67-74
