Báo cáo "SỞ THÍCH, SỰ RÀNG BUỘC HAY MÔ HÌNH CỦA SỰ TẬN TỤY? KHẢO SÁT VIỆC CÁC BÀ MẸ NA UY RỜI KHỎI CON ĐƯỜNG CÔNG DANH ĐÒI HỎI SỰ TẬN TỤY CAO " docx

Sự thích nghi với gia đình và công việc của người mẹ: những cách lý giải xung khắc nhau Mặc dù các xã hội phương Tây trong suốt mấy thập kỷ gần đây đã chú ý ngày càng nhiều hơn đến bình

Norwegian mothers…

SỞ THÍCH, SỰ RÀNG BUỘC HAY MÔ HÌNH CỦA SỰ TẬN TỤY?

KHẢO SÁT VIỆC CÁC BÀ MẸ NA UY RỜI KHỎI CON ĐƯỜNG CÔNG DANH ĐÒI HỎI SỰ TẬN TỤY CAO

Sigtona Halryjno và Selam Therese Lyng

Tóm tắt

Dựa trên cơ sở phỏng vấn sâu những phụ nữ là nhà chuyên môn đã rời bỏ con đường công danh vốn đòi hỏi sự tận tụy cao để chăm sóc con nhỏ ở Na

Uy, một đất nước có chế độ phúc lợi dồi dào, bài viết đặt câu hỏi nghi ngờ

và bác bỏ những cách lý giải hiện hành về tình trạng này Các lý thuyết hiện hữu như Thuyết sở thích đã cho rằng sở dĩ phụ nữ làm như vậy vì sau khi sinh con, họ đã tìm ra sở thích thật sự của mình – đó là con cái, và bởi thế họ rời bỏ nghề nghiệp để chăm sóc con cái Bài viết cho rằng để hiểu đúng sự chuyển đổi này cần tìm hiểu điều được coi là tính hợp lý về mặt văn hóa liên quan đến công việc và gia đình, cũng như tác động và kể cả phản tác dụng của chế độ phúc lợi đối với bình đẳng giới

Sự thích nghi với gia đình và công việc của người mẹ: những cách lý giải xung khắc nhau

Mặc dù các xã hội phương Tây trong suốt mấy thập kỷ gần đây đã chú ý ngày càng nhiều hơn đến bình đẳng giới và sự cân bằng giữa công việc với gia đình, nhưng vai trò làm cha và làm mẹ vẫn tác động đến con đường công danh của người cha và người mẹ theo những cách rất khác nhau (ví dụ Acker 2006; Bryson 2007; Crompton 2006; Crompton, Lewis and Lyonette 2007; Dermott 2006; Ellingsater and Leira 2006; Hakim 2006; Hogsness, Penner and Petersen 2006; Perron 2006) Như Hakim (2002) đã vạch rõ, phụ

nữ có xu hướng bị hút vào nền học vấn và những việc làm có thù lao thấp hơn, ít cơ hội về công danh và ít giờ làm hơn nam giới Tuy nhiên, ngay trong những “nghề có vị thế cao”, nơi phụ nữ được đào tạo và tuyển mộ vào với số lượng ngày càng tăng, thì việc làm mẹ xem ra vẫn là một nhân tố trung tâm trong sự thu hẹp đường công danh của phụ nữ (ví dụ Acker 2006; Blair-Loy 2003; Crompton and Harris 1999; Guillaume and Pochic 2007; Hoschild 2000 [1997]; Padavic and Reskin 2002; Perrons 2003; Watt 2007; Wharton and Blair-Loy 2002)

Trong lĩnh vực nghiên cứu công việc và gia đình hiện đang có những cách lý giải xung khắc nhau về sự thích nghi của người mẹ với công việc và nhiệm

vụ chăm sóc Trong hai thập kỷ qua đã thành hình hai quan điểm đối lập

nhau: Lý thuyết về sở thích của Hakim tập trung vào sở thích và lựa chọn cá nhân (Hakim 1995, 2000, 2002, 2006, 2007), trái ngược với những nghiên cứu vốn nhấn mạnh tầm quan trọng của những ràng buộc đối với cơ hội về công ăn việc làm của phụ nữ (Charles and James 2003; Crompton and Harris

1998, 1999; Crompton and Lyonnette 2005; Ginn, et al., 1996; McRae 2003; Procter and Padfield 1999) Trong lý thuyết về sở thích, người ta coi khác biệt có hệ thống trong cách thích nghi với công việc và gia đình của phụ nữ

và nam giới là kết quả của sự lựa chọn cá nhân dựa trên cơ sở sở thích riêng

về phong cách sống của từng giới Hakim cho rằng phụ nữ được thực sự lựa chọn theo nghĩa rằng đại đa số phụ nữ ở các xã hội phương Tây, chứ không riêng một phân nhóm cụ thể nào, đều có cơ hội thực tế để chọn mức độ xây dựng cuộc sống lấy gia đình và/hay công ăn việc làm là trung tâm (Hakim

2006, 2007) Sở thích về phong cách sống được phân chia thành ba loại: lấy gia đình làm trung tâm, lấy công việc làm trung tâm, và trung dung Theo Hakim, loại trung dung là sở thích phổ biến nhất của phụ nữ, và bao gồm những phụ nữ muốn kết hợp công việc với gia đình theo phương thức trôi nổi cũng như những người không lập kế hoạch về công danh của mình Trong khi đa số nam giới lấy công việc làm trung tâm và thật sự tận tụy với công việc, thì chỉ một thiểu số phụ nữ thật sự có sở thích về phong cách sống này (Hakim 2002)

Mặc dù thuyết sở thích tuyên bố rằng nó không phủ nhận tác động của các nhân tố kinh tế, xã hội và thể chế, nhưng nó vẫn nhấn mạnh động cơ và khát vọng của phụ nữ như là những nhân tố độc lập, có sức mạnh gây ra nhiều quyết định về công ăn việc làm và kiểu loại công việc được chọn của phụ

nữ Những người phê phán nó cho rằng khi bỏ không phân tích các nhân tố

về cấu trúc và thể chế, thì những lý thuyết vốn chỉ dừng ở sở thích và sự lựa chọn cá nhân sẽ có giá trị lý giải rất hạn chế xét về mặt tìm hiểu sự thích nghi của người mẹ với công việc và gia đình (ví dụ Barry 2002; Bruegel 1996; Crompton and Harris 1998; Crompton and Lyonette 2005; Ginn, et al 1996; McRaie 2003) Những nghiên cứu đi theo đường hướng coi trọng sự ràng buộc thì nhấn mạnh tác động của những câu thúc ràng buộc khách quan xét về mặt có ít những cơ sở trông trẻ, độ sẵn có và mức độ an toàn của công việc, các nguồn tài chính và chính sách liên quan đến công việc – gia đình đến các cấp độ thể chế và tổ chức (ví dụ Brandth and Kvande 2001; Bruegel 1996; Charles and Harris 2007; Charles and James 2003; Crompton and Harris 1998, 1999; Crompton and Le Feuvre 1996; Crompton and Lyonette 2005; Ellingsater 2006; Ellingsater and Leira 2006; Ginn, et al 1996; McRae 2003; Tomlinson 2003; Warren 2004)

Cấp độ thứ ba thì đi vượt ra khỏi sự đối lập này giữa sở thích và sự ràng buộc câu thúc này Nhãn quan phân tích văn hóa thì đặt câu hỏi nghi ngờ

tiên đề mặc định về sự lựa chọn tự do trong khuôn khổ những ràng buộc khách quan, và đúng hơn thì nó đã khảo sát xem sở thích cá nhân vừa được nhào nặn, tái tạo và câu thúc cả về văn hóa lẫn xã hội như thế nào Cách tiếp cận này nhấn mạnh rằng những khái niệm như kỳ vọng và sự thương thảo hàm chứa không chỉ những điều kỳ vọng của người khác và thương thảo với người khác (tức chủ thuê nhân công, khách hàng, đồng nghiệp và gia đình),

mà cả cái chúng ta kỳ vọng ở bản thân chúng ta và thương thảo với chính chúng ta (Blair-Loy 2003; Duncan 2005, 2006; Stone 2007) Trong một nghiên cứu về sự cân bằng công việc với cuộc sống của những bà mẹ người Anh, Duncan khảo sát khái niệm “những sự hợp lý về đạo đức mang giới tính”, tức kiến tạo văn hóa về sự lựa chọn và ràng buộc câu thúc liên quna đến làm mẹ (Duncan and Edward 1999; Duncan, et al 2003; Duncan 2005, 2006) Duncan vạch rõ cách thức khiến cuộc vận động cân bằng công việc với cuộc sống gia đình đã trở nên tự hạn hẹp như thế nào chính vì nó mặc định coi là đương nhiên cái ý tưởng về sự lựa chọn tự do trong khuôn khổ những ràng buộc thực tiễn Người ta coi sự cân bằng công việc với cuộc sống chỉ là một vấn đề về sự cân bằng về thì giờ và tiền bạc, mặc dù thực ra điều cần chính là một sự cân bằng cơ bản hơn của nền đạo đức thực tiễn hàng ngày: thương lượng cái gì là đúng và thích hợp theo những chuẩn mực làm mẹ vốn thay đổi từ không gian này sang không gian khác, từ xã hội này sang xã hội khác (Duncan 2006)

Trong khi Duncan tập trung vào những sự hợp lý về đạo đức và chuẩn mực

xã hội của việc làm mẹ, thì khái niệm “mô hình tận tụy với công việc và với gia đình” của Blair-Loy (2003) lại cho phép tìm hiểu các khía cạnh ấy của chính việc làm mẹ và của đường công danh Khảo sát sự thích nghi với công việc và với gia đình của những các ủy viên hội đồng quản trị nữ, Blair-Loy

đã phân tich xung đột giữa công việc với gia đình dưới góc độ cái gọi là “mô hình văn hóa”: tức những khuôn khổ để xem xét, sàng lọc, hiểu biết và đánh giá cái chúng ta coi là hiện thực Blair-Loy nhấn mạnh những cam kết về đạo đức và tình cảm khiến những khuôn khổ này thực sự trở thành những

“mô hình về sự tận tụy” có sức thuyết phục: mô hình tận tụy với công việc

đòi hỏi rằng người ta phải dành rất nhiều thì giờ, sự tận tụy và gắn bó về tình cảm với công ty hay đường công danh của người ta Cộng thêm vào với một khoản thu nhập cao, mô hình này hứa hẹn sẽ mang lại cho người ta cảm thức mạnh mẽ về sự thạo nghề của mình, bản ngã, sự sở thuộc và ý nghĩa cuộc

sống Mô hình tận tụy với gia đình đòi hỏi một kiểu làm mẹ rất sâu xa, thu

hút nhiều tình cảm và lấy con cái mình làm trung tâm Nó gán trách nhiệm chủ yếu về nếp nhà và gia đình cho phụ nữ, hứa hẹn sự thoả mãn, ý nghĩa cuộc sống, tính sáng tạo, sự thân tình và một sinh kế đảm bảo an toàn Đều ngầm đòi hỏi một sự trung thành và chuyên tâm vào một hướng đích duy

nhất, mỗi mô hình đều quan niệm công việc và gia đình như là những hoạt động cạnh tranh nhau và loại trừ lẫn nhau Được các xã hội kiến tạo nên qua hàng bao thời đại, chúng dần dần trở thành tự nhiên và người ta không bao giờ đặt câu hỏi nghi ngờ chúng

Sự thích nghi giữa gia đình với công việc trong một nhà nước phúc lợi thân thiện với gia đình

Khái niệm về những sự tận tụy cạnh tranh nhau của Blair-Loy đã được phát triển trong bối cảnh đời sống việc làm và đời sống gia đình Mỹ, nơi có ít các quy định, chính sách công và cách sắp xếp để tạo điều kiện dễ dàng cho sự cân bằng gia đình với công việc – và nơi mà nếu không dành 100% thì giờ cho con đường công danh và lòng tận tụy với công việc thì thường chỉ có một lựa chọn khác là làm việc nhà 100% thời gian (Blair-Loy 2003; Stone 2007) Rất có thể người ta cho rằng khái niệm về sự bất khả tương hợp giữa con đường công danh với việc chăm sóc người khác chẳng mấy liên quan đến nhà nước phúc lợi Na Uy, một nhà nước vốn được coi là vừa bình đẳng giới vừa thân thiện với gia đình và kết hợp được một tỉ suất sinh cao với mức độ tham gia cao của phụ nữ vào thị trường lao động Tiếp nữa Na Uy có đặc điểm nổi bật là cung ứng rất dồi dào sự chăm sóc trẻ em giá tương đối rẻ nhưng chất lượng cao cũng như những biện pháp hỗ trợ gia đình như chế độ nghỉ chăm con rất hào phóng cho cả mẹ lẫn bố (ví dụ Crompton and Lyonette 2005; Ellingsater 2003) Mỗi người cha người mẹ Na Uy có quyền được hưởng 6 tuần nghỉ việc sau khi sinh con, cộng thêm với 29 tuần mà cả hai người có thể chia sẻ với nhau mà vẫn hưởng nguyên lương Kể cả 3 tuần nghỉ trước khi sinh, thì tổng số thời gian nghỉ hưởng nguyên lương lên đến

44 tuần Nếu người cha người mẹ chọn chế độ nghỉ và hưởng 80% lương thì tổng độ dài cha mẹ được nghỉ việc chăm con lên tới 54 tuần Thêm vào đó, cha mẹ có quyền được nghỉ trông con kéo dài mà không hưởng lương cũng như chọn chế độ làm việc ngắn giờ

Tuy nhiên, ngay cả khi những ràng buộc khách quan về công việc và gia đình được đề cập bằng những chính sách rất tốt về thể chế thì xem ra vai trò làm mẹ vẫn có tác động rất nghiêm trọng đến sự phát triển đường công danh của phụ nữ Na Uy (Crompton and Birkelund 2000; Ellingsater 2006; Halryno 2007; Halryno and Lyng 2008; Hogsnes, Penner and Peterson 2006; Skrede 2004) Mặc dù cả hai bố mẹ đều bình đẳng như nhau ở khả năng có thể nghỉ phép để trông con mà vẫn hưởng lương, nhưng các bà mẹ Na Uy vẫn chiếm số lớn trong những người vận dụng quyền nghỉ này: 80% các bà

mẹ Na Uy nghỉ cả năm, trong khi 82% các ông bố chỉ nghỉ 5 tuần lễ (tức là đúng hạn mức cho người cha) hay thậm chít ít hơn (NOU 2008) Thứ hai, so

với người cha, người mẹ có con trước tuổi học thường có xu hướng làm việc

ở những công việc và vị thế thân thiện với gia đình nhưng thù lao thấp hơn Khác biệt đáng kể nhất về thù lao và đường công danh giữa nam với nữ Na

Uy là ở những phụ nữ rời bỏ khu vực tư nhân và giảm giờ làm việc khi họ có con, do đó tạo nên những điều kiện bất bình đẳng cho sự phát triển con đường công danh tương lai của họ (Hogsnes, Penner and Petersen 2006; Hardoy and Schone 2008; NOU 2008) Chỉ vẻn vẹn 25% các cặp vợ chồng

Na Uy có con nhỏ (lứa tuổi 0-6) là kết hợp được cả hai công việc đầy đủ 100% thì giờ, và chỉ 5% được coi là những cặp có đôi đường công danh, với

cả hai vợ chồng đều làm việc hơn 45 giờ mỗi tuần (Kitterod 2005)

Mặc dù phụ nữ ở lứa tuổi 25-40 bây giờ có học vấn và trình độ chuyên môn chính thức cao hơn nam giới, nhưng mức độ hiện thực hóa đường công danh của phụ nữ có học vấn cao lại thấp hơn nam giới Khoảng cách theo giới về tiền thù lao và đường công danh có gia tăng theo đường đời (Barth and Schone 2006), và thậm chí ở phụ nữ có học vấn cao còn lớn hơn là phụ nữ

có học vấn thấp (NOU 2008) Nghiên cứu về những nhà chuyên môn ở Na

Uy không hề cho thấy có bất cứ khác biệt theo giới nào về sở thích giữ những cương vị quản lý (Andreassen and Folkenborg 2002; Halryjo and Lyng 2008) Tuy nhiên, sự tách biệt thực tế về tôn ti thứ bậc theo giới trong đời sống nghề nghiệp trước sau vẫn cao (Haland and Daugstad 2005; Haland and Glad 2005) và việc chăm sóc con nhỏ vẫn là một vấn đề then chốt đối với nhóm này (Halryjo 2008; Lyng 2008): sự không phù hợp với trách nhiệm gia đình là lý do thường được nêu ra nhất khiến các nhà chuyên môn

nữ không thể đảm nhận cương vị quản lý (Andreassen and Folkenborg 2002)

Bối cảnh sự thay đổi mang giới tính ở sự tận tụy trong các nhà chuyên môn nữ

Trong bài này chúng tôi đặt câu hỏi là những quá trình và cơ chế nào đã duy trì mẫu hình mang giới tính về sự thay đổi để cho công việc và gia đình thích nghi với nhau và sự tận tâm với con đường công danh ở những người mẹ mà không nghi ngờ gì nữa thường được kỳ vọng là đang ở những cương vị có học vấn cao và lương hậu hĩnh lại sống ở một nhà nước phúc lợi Nếu bất kỳ

ai có thể tiếp tục con đường công danh của mình và sự tận tụy với công việc ngay cả sau khi sinh con, thì những nhà chuyên môn nữ người Na Uy này có thể được coi là có lợi thế nhất để làm việc đó Như thế, một cách tiếp cận vốn nhấn mạnh những ràng buộc câu thúc thực tế và khách quan sẽ không lý giải được đầy đủ sự thay đổi lòng tận tụy ở các nhà chuyên môn nữ này Thật vậy, ngay ở nhà nước phúc lợi của Na Uy thì mẫu hình thịnh hành

mang giới tính về sự thích nghi giữa công việc với gia đình cũng ăn khớp với hơn là bác bỏ luận đề của Hakim rằng “phong cách sống thích ứng” nổi trội nhất ngay ở những nhà chuyên môn nữ, và sự chuyển đổi sự tận tụy xem

ra là thông lệ hơn là ngoại lệ (Hakim 200, 2002, 2006) Do vậy bài viết này

không đặt câu hỏi nghi ngờ sự mô tả của Hakim về mẫu hình tiêu biểu ấy Tuy nhiên, cái chúng tôi đặt câu hỏi nghi ngờ là cách bà lý giải sự chuyển

đổi lòng tận tụy của phụ nữ từ con đường công danh sang chăm sóc con cái chỉ đơn thuần là chuyện họ “không tận tâm lắm” khi tìm ra sở thích thật sự của họ, bất kể đã đầu tư ra sao vào nền giáo dục thượng lưu và con đường công danh đầy uy tín

Xem ra lý thuyết sở thích đã cho rằng sự tận tụy với công việc và với gia đình đương nhiên là trái ngược hẳn nhau, và khẳng định rằng những phụ nữ lấy “công việc làm trung tâm” cũng sinh con đẻ cái theo cùng một cách như nam giới: tức là như một hoạt động ưa thích vào dịp cuối tuần (Hakim 2000:164) Trái lại, chúng tôi dựa vào cách tiếp cận thứ ba, một cách tiếp

cận làm sáng tỏ những khía cạnh chuẩn mực và văn hóa để tìm hiểu xem vì sao và bằng cách nào mà mà sự tận tụy với công việc và với gia đình lại

được kiến tạo và trải nghiệm như là xung đột nhau và không thể dung hòa Tuy nhiên, khi lý giải vì sao những phụ nữ khác nhau đã làm cho công việc

và gia đình thích nghi với nhau theo những cách không giống nhau, Loy và Duncan tập trung vào những nhân tố hình thành bên ngoài và trước khi người phụ nữ bước vào thời kỳ làm mẹ và cố gắng kết hợp công việc với chăm sóc con cái, như mức độ tận tụy với công việc (Blair-Loy 2003) và bản sắc con đường công danh trên cơ sở giai cấp khác nhau do tiểu sử cá nhân và mạng lưới xã hội khác nhau (Duncan 2005, 2006) Trong bài viết này, tuy không bác bỏ tầm quan trọng của giai cấp và sự xã hội hóa ban đầu, nhưng

Blair-chúng tôi muốn lưu ý đến những quá trình và hoàn cảnh trực tiếp nhưng

chưa được tìm hiểu vốn xảy ra trước khi họ rời bỏ một con đường công danh

mà họ từng hết sức gắn bó

So với các nhóm khác, những người làm việc đầy tận tụy trong các nghề đòi hỏi chiều sâu tri thức có những ưu thế nhất định trong việc duy trì và phát triển một bản sắc công việc mang tính tích cực: học vấn, địa vị, lương cao và công việc lý thú Tuy nhiên, mặc dù địa vị tương đối cao, không thể coi cảm thức tự tôn của họ là đương nhiên Các nhà chuyên môn ở những tổ chức đòi hỏi sự tận tâm cao thường đặc biệt dễ bị thất vọng gắn liền với tình trạng thực thi nghề nghiệp và sự khẳng định không rõ ràng Khi công việc là trung tâm thì điều đó có nghĩa là rất nhiều thứ bị đe dọa, và người ta hết sức nhạy cảm với tình trạng không thừa nhận họ (Alvesson 2001:877) Phân tích của chúug tôi cho thấy rằng khi đối mặt sự xung khắc không thể dung hòa giữa

sự tận tụy với công việc và tận tụy với gia đình, các bà mẹ cảm thấy thiếu

hụt và bắt đầu đặt câu hỏi mình là ai và nghi ngờ năng lực, định hướng của chính mình và sau đó đi tìm những vị trí phù hợp với việc chăm sóc con cái

Sự chuyển đổi lòng tận tụy này và làm cho công việc và gia đình thích nghi với nhau giúp ta vượt qua những ràng buộc câu thúc trực tiếp khi kết hợp công việc với gia đình, nhưng nó cũng hàm nghĩa rằng có một nguy cơ đáng

kể là người ta sẽ mất đi những thành công, ý nghĩa và bản sắc đã có về công việc Bằng việc khảo sát những bước đi trong sự chuyển đổi lòng tận tụy, bài viết này nhằm góp phần vào một cách hiểu phức hợp hơn về các quá trình và

cơ chế (tái) tạo mẫu hình chủ yếu về mặt thống kê về sự chuyển đổi để gia đình và công việc thích nghi với nhau ở những phụ nữ có học vấn cao và sống ở một nhà nước phúc lợi cực kỳ phát triển

Tiếp nữa, bài viết cũng chú ý đến tính hợp lý xung khắc nhau giữa nghề nghiệp đòi hỏi sự tận tụy cao với việc nghỉ phép để trông con Chúng tôi nêu

rõ rằng khi đối mặt những tiền đề cấu trúc và văn hóa của những nghề nghiệp đòi hỏi sự tận tâm cao hiện nay, thì cách sắp xếp dù rất hào phóng để cha mẹ nghỉ phép chăm con của Na Uy không chỉ tự giới hạn mình mà còn

có thể phản tác dụng như thế nào xét về mặt đạt được bình đẳng giới và đạt điều kiện cho sự kết hợp giữa thành công trên đường công danh với việc làm

mẹ tận tụy Sự “hợp lý đạo đức mang giới tính” vốn sản sinh ra chế độ nghỉ phép theo giới tính để trông con không chỉ bắt các nhà chuyên môn nữ phải nghỉ nhiều hơn hẳn nam giới để “tận tâm” với gia đình (vốn là một nguồn gốc tạo nên lòng tận tụy, thành công, mục đích ý nghĩa và bản ngã, mang tính chất loại trừ và cạnh tranh nhau), mà còn giúp che giấu đi nguy cơ rủi ro trả giá lâu dài về đường công danh Mặc dù chế độ nghỉ phép trông con có đền bù cho những mất mát trực tiếp của tình trạng vắng mặt ở nơi làm việc, nhưng sự sử dụng những chính sách như thế ở các nghề đòi hỏi sự tận tụy cao cũng gây tác hại đến lòng tận tụy với con đường công danh, và do đó kéo theo những chi phí cơ hội dài hạn đối với con đường công danh tương lai của người mẹ Để kết luận, chúng tôi cho rằng cần phải đặt câu hỏi nghi ngờ những đòi hỏi và những kỳ vọng hiển hiện cũng như ngầm ẩn đối với việc làm mẹ, với đường công danh và các biện pháp chính sách – và những cách thức khiến cho những điều trên mang tính chất giới – để hiểu rõ và cải thiện những điều kiện nhằm dung hòa công việc với gia đình cũng như vì sự bình đẳng giới ở những nghề nghiệp đòi hỏi sự tận tụy cao

Dữ liệu và phương pháp

Để khảo sát các quá trình, hoàn cảnh và ngôn từ bàn về sự chuyển đổi từ đường công danh đòi hỏi sự tận tụy cao đến những công việc thân thiện với gia đình, bài viết này dựa trên cơ sở một phép phân tích mang tính chất thăm

dò, định tính về các cuộc phỏng vấn sâu với 14 luật sư và nhà tư vấn nữ, những người đã rõ ràng coi mình là đã rời bỏ con đường công danh đầy hứa hẹn sau khi có con Khoảng tuổi của họ từ 30 đến 43, và đa số những người được phỏng vấn đang ở độ giữa tuổi 30 Những người trả lời phỏng vấn được chọn chính thức từ các công ty cũng như không chính thức thông qua mạng lưới xã hội Để ngăn ngừa khả năng có thể xảy ra những sai lệch trong một mẫu nghiên cứu nhỏ mà bao gồm nhiều nền tiểu văn hóa khác nhau trong những môi trường xã hội và tổ chức công việc cụ thể như thế, những người trả lời phỏng vấn đã được chọn từ dăm bảy công ty khác nhau và từ những mạng lưới xã hội khác biệt, không liên quan với nhau Năm trong số những người trả lời đã được phỏng vấn trong thời kỳ họ đang nghỉ phép trông đứa con thứ hai, và những cuộc phỏng vấn đó diễn ra tại nhà riêng của

họ Còn những người khác được phỏng vấn tại nơi làm việc

Những người trả lời phỏng vấn được chọn mẫu có mục đích để khám phá những khía cạnh trong quá trình họ cố gắng làm cho công việc và gia đình thích nghi với nhau, sự cố gắng vốn nổi trội về thống kê nhưng còn ít được tìm hiểu ở các nhà chuyên môn có con nhỏ Việc nhấn mạnh những khả năng tiếp cận trực tiếp và “khép kín” đối với các quá trình như vậy đòi hỏi phảỉ có một thiết kế nghiên cứu “theo chiều sâu” (Duncan and Edwwards 1999; Sayer 1984) Mặc dù cách tiếp cận theo chiều sâu như vậy khi sử dụng một bộ dữ liệu nhỏ nhưng mang tính chiến lược rất cao đã không cho phép

ta khái quát hóa hay so sánh các kiểu thực tiễn công việc-gia đình khác nhau, nhưng nó rất hợp với việc khảo sát có chiều sâu những hoàn cảnh, cảm nghiệm và ngôn từ cụ thể của những người mẹ đang chuyển đổi sự tận tụy cuả mình và rời khỏi con đường công danh đòi hỏi sự tận tụy cao

Các cuộc phỏng vấn kéo dài từ 1,5 đến 2,5 tiếng đồng hồ, được ghi băng rồi

gỡ băng Về mặt đề tài, các cuộc phỏng vấn bao quát tiểu sử học đường và tiểu sử con đường công danh, bối cảnh và nền văn hóa trong công việc, bối cảnh gia đình, cách sử dụng thì giờ và mô tả chi tiết “một ngày bình thường

ở nơi làm việc và ở nhà”, những chủ đề liên quan đến công việc và gia đình

và kế hoạch tương lai Phương pháp tìm hiểu và chiến lược phân tích đều lấy cảm hứng từ lý thuyết nền tảng, và được xây dựng theo tinh thần kiến tạo chủ nghĩa hơn là khách quan chủ nghĩa Điều này hàm nghĩa rằng chúng tôi tập trung vào mục đích ý nghĩa và các quá trình, xem xét các cấp độ chủ quan, tình huống và xã hội cũng như nhằm phát triển những ý tưởng ngày càng phức tạp trong một phép diễn giải mang tính phân tích đối với những mục đích ý nghĩa, hành động và thế giới của những người tham gia cuộc nghiên cứu và đối với những quá trình tạo nên thế giới này (Charmaz 2005:508) Lúc đầu trong quá trình mã hóa chúng tôi đã nhận thấy những miêu thuật lặp đi lặp lại của những người mẹ đã rời bỏ con đường công danh

đòi hỏi sự tận tụy cao rằng họ đã nếm trải sự bất lực và không thể kết hợp việc chăm con với thành công trên đường công danh và phải chuyển từ công danh sang chăm con Về sau, chúng tôi nhận ra và mã hóa những yếu tố của cuộc phỏng vấn nào có thể mô tả chi tiết cũng như đưa ra cách lý giải và cách hiểu những cảm nghiệm này Dựa trên cơ sở những mã hóa này chúng tôi phát triển những khái niệm trừu tượng hơn để vạch ra những yếu tố, đề tài và phạm trù chung trong những câu chuyện mà người trả lời phỏng vấn

đã kể Những trích đoạn phỏng vấn dẫn ra trong bài này đã được chọn vì đã làm hết sức sáng tỏ các yếu tố chung như vậy

Tiến hành sự chuyển đổi lòng tận tụy: những câu chuyện về sở thích thay đổi

Với tư cách là những luật sư và nhà tư vấn đã có con đường công danh ở những hãng đầy uy tín, các nhà chuyên môn nữ trong mẫu phỏng vấn của chúng tôi có thể coi là đã lấy công việc làm trung tâm ít nhất ngang với đồng nghiệp nam của họ, vì tất cả bọn họ đều đã đầu tư rất nhiều vào quá trình học vấn kéo dài, vào con đường công danh ở những nghề mà nam giới chiếm đa số và đòi hỏi mức độ gắn bó cao với công việc và sự tận tụy nghề nghiệp Không phải một sự điều chỉnh “tự nhiên”, theo kế hoạch và phù hợp với một định hướng gia đình ổn định hay một định hướng “không tận tâm lắm” với công việc, các luật sư và nhà tư vấn nữ trong mẫu phỏng vấn của chúng tôi mô tả sự chuyển đổi bất ngờ từ sự tận tụy với con đường công danh sang tận tụy với gia đình sau khi có con như sau:

* Chị biết không, tôi từng coi mình là một phụ nữ theo con đường công danh điển hình, một người có thể làm việc, rằng tôi sẽ làm việc rất nhiều, và tôi đoán dần dà chính bản thân tôi sẽ tiến tới môt vị trí lãnh đạo Đó là điều tôi nghĩ Một cách nào đấy tôi nghĩ tôi sẽ là một trong số những cô gái Na Uy dành hầu hết thì giờ cho công việc

* Tôi đã từng nghĩ tôi sẽ có con đường công danh ít nhất ngang hàng với những bạn học nam của tôi Tôi nghĩ có lẽ đó là điều chính yếu với tôi Đúng, và tôi từng nghĩ rằng tôi muốn trở thành luật sư

(…)

Ồ, tôi không cảm thấy rằng thực sự tôi đã vứt bỏ khi tôi có khả năng tạo lập con đường công danh, nhưng dĩ nhiên nó không phải một phần của con đường công danh rạng ngời trong nghề luật, thật ra tôi không chắc rằng tôi muốn hành nghề luật sư

* Và khi ấy tôi nhớ lại khi tôi bắt đầu làm việc và thấy đồng nghiệp của mình có mang, tôi đã nghĩ, “Tôi không được có mang bây giờ; làm việc vui và hay biết bao!” Tôi vẫn nhớ mình từng nhìn họ và nghĩ thầm, “Những phụ nữ đáng thương, họ không thể làm việc được nữa!”

(…)

Bây giờ tôi nghĩ một trong những thời điểm tuyệt vời nhất trong một ngày là khi tôi đón con trai tôi ở nhà trẻ về Giồng như là tôi đã nói ở nơi làm việc rằng tôi muốn trở thành nhà quản lý, rằng tôi muốn một vai trò mà tôi có thể chứng tỏ rằng tôi đủ khả năng làm tròn, và đúng, tôi muốn được coi trọng, và thỏa mãn cái tôi của bản thân tôi, tôi muốn được đề bạt lên làm nhà quản lý Song tôi không biết tôi sẽ ở cương vị đó bao lâu nếu nó tác động đến thì giờ tôi ở bên con tôi

Ba trích đoạn phỏng vấn này minh họa một sự chuyển đổi trong cái mà Blair-Loy (2003) gọi là mô hình về lòng tận tụy: từ chỗ tập trung vào công việc và con đường công danh sang tập trung vào gia đình và con cái Những câu chuyện kể về sự chuyển đổi lòng tận tụy nhấn mạnh rằng việc thay thế một con đường công danh đầy hứa hẹn bằng một việc làm phù hợp với gia đình là kết quả của sự cải biến sở thích cá nhân Nếu chỉ nhìn lời giải thích của những người trả lời phỏng vấn ở bề ngoài của nó, thì người ta có thể dừng sự phân tích ở đây và bằng lòng với việc diễn giải những tuyên bố này của phụ nữ một cách phù hợp với lý thuyết sở thích: việc sinh con đã thúc đẩy phụ nữ tìm ra sở thích đích thực và “mới mẻ” của mình (Caven 2006; Hakim 2000) Tuy nhiên, những người mẹ vừa rời khỏi con đường công danh vốn đòi hỏi sự tận tụy cao đã trải qua một quá trình nỗ lực tìm mọi

cách để dung hòa đường công danh với việc chăm sóc con cái Khi khảo sát những câu chuyện mà người trả lời kể, chúng tôi đã tìm thấy có những mẫu hình chung nhất định và thúc đẩy các mô hình khác nhau và sự chuyển đổi lòng tận tụy Trong khi phân tích quá trình này, chúng tôi sử dụng phần nào bảng chia loại hình về sự điều chỉnh để dung hòa công việc với gia đình mà Crompton và Harris (1999) đưa ra trong một nghiên cứu về những người mẹ

ở những nghề nghiệp được coi là thượng lưu: những người coi “đời sống gia đình trên hết” (tức là có ý thức ưu tiên đời sống gia đình), người “thỏa đáng” (cố gắng đạt được thành công trong công ăn việc làm và đời sống gia đình

mà không coi bất kỳ mục tiêu là là tối cao), người “tối đa hóa” (tức cố gắng đạt được mục tiêu tối đa cả trên con đường công danh nghề nghiệp lẫn trong đời sống gia đình) và những người chủ định “chọn lựa theo con đường công danh” (có ý thức quyết định ưu tiên con đường công danh của mình) Trong nghiên cứu của Crompton và Harris, đây là những kiểu khác nhau để làm cho công việc và gia đình thích nghi với nhau Trong phần tiếp theo đây, chúng tôi sẽ nêu rõ bảng loại hình này cũng có thể bổ ích như thế nào đối với việc nhận diện và mô tả ba bước đi trong một quá trình chung để rời khỏi con đường công danh, bắt đầu từ kỳ nghỉ phép dài để trông con Một kỳ nghỉ đã đưa ngay cả những phụ nữ vốn hết sức tận tụy với con đường công danh đến với sơ đồ toàn tâm toàn ý cho gia đình

Bước một: Mẹ nghỉ phép trông con – khi “những người chủ định chọn lựa theo con đường công danh” nếm trải cảm nghiệm “đời sống gia đình trên hết”

Chế độ nghỉ phép dài hạn mà vẫn hưởng lương ở Na Uy đã đảm bảo an toàn cho người cha người mẹ trên thị trường lao động khi chăm con nhỏ Tuy nhiên, trong thực tế, chính sách cho cha mẹ nghỉ phép tạm thời chỉ tạo khả năng để các bà mẹ tiếp cận đầy đủ với thế giới gia đình – kể cả những phụ

nữ hết sức tận tụy với con đường công danh Mặc dù những người mẹ trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi đã khởi đầu với tư cách là “những người chủ định chọn lựa theo con đường công danh”, nhưng họ đã nếm trải cảm nghiệm của những người coi “đời sống gia đình là trên hết” trong những năm tháng nghỉ phép dài chăm con Do đấy, không giống như các ông chồng, họ có được một ô cửa sổ để phát hiện ra nhiều niềm vui (bất ngờ) của cảnh làm cha làm mẹ toàn bộ thời gian (Stone 2007), niềm vui tạo ra trong

cả quan hệ mẹ con lẫn trong cộng đồng với những người mẹ khác cũng đang nghỉ phép trông con: