Luận Văn Lấy Lời Khai Bị Hại Là Người Dưới 18 Tuổi Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam.pdf

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH LÝ SINH ĐẠI LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI LÀ NGƢỜI DƢỚI 18 TUỔI THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự

Định hướng nghiên cứu

Mã số: 60380104

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Huỳnh Tân Duy

Học viên: Lý Sinh Đại

Lớp: Cao học Luật hình sự – Khóa 32

TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2022

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân Mọi lý luận, nghiên cứu trong luận văn do tôi tự tìm hiểu, phân tích dưới sự hướng dẫn của TS

Lê Huỳnh Tấn Duy Các số liệu, trích dẫn, ví dụ có nguồn gốc rõ ràng, đảm bảo độ tin cậy, khách quan và chính xác Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan trên của mình

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm

2022

Người cam đoan

Lý Sinh Đại

BLTTHS : Bộ Luật Tố tụng hình sự ĐTV : Điều tra viên

THTT : Tiến hành tố tụng TTHS : Tố tụng hình sự

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 10

1.1 Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự 10

1.1.1 Khái niệm lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 10

1.1.2 Đặc điểm của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 15

1.1.3 Ý nghĩa của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 18

1.2 Cơ sở của việc quy định về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự 19

1.2.1 Cơ sở lý luận 20

1.2.2 Cơ sở thực tiễn 23

1.3 Nguyên tắc lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự 26

1.3.1 Những nguyên tắc chung 26

1.3.2 Những nguyên tắc đặc thù 28

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 32

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN 33

2.1 Sơ lược lịch sử các quy định về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự 33

2.2 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 37

2.2.1 Quy định về triệu tập bị hại là người dưới 18 tuổi để lấy lời khai 37

2.2.2 Quy định về trình tự, thủ tục lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 40

2.3 Thực tiễn lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 48

2.3.2 Những hạn chế trong lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi và nguyên nhân 52

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 68 CHƯƠNG 3 NHU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN 69 3.1 Nhu cầu hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi và nâng cao hiệu quả thực hiện 69 3.2 Giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 71 3.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi 78 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 84 KẾT LUẬN 85 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Người dưới 18 tuổi là đối tượng được pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia đặc biệt quan tâm bảo vệ Đảng và Nhà nước ta cũng luôn xây dựng một đường lối nhất quán, xuyên suốt trong vấn đề bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên, gần đây nhất, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị 20/CT-TW ngày 5-11-2012 về việc “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em trong tình hình mới” xác định đây là vấn đề có tính chiến lược, lâu dài, góp phần quan trọng vào việc chuẩn bị và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế

Hiện nay, chúng ta đang đứng trước một thực trạng đáng báo động là khi kinh tế, xã hội và đất nước ngày càng phát triển thì ngày càng nhiều những tiêu cực

và tác động xấu ảnh hưởng đến sự phát triển của người dưới 18 tuổi Đó là sự gia tăng về các tệ nạn như ma túy, mại dâm trẻ em, buôn bán trẻ em và người chưa thành niên hay thậm chí là những tội phạm về xâm phạm tình dục đối với người dưới 16 tuổi, Đây là những hành vi trái với luân thường đạo lý, trái với các nguyên tắc, chủ trương và đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước Thêm vào

đó, khi những trẻ em nói trên tham gia vào quá trình tố tụng, với tư cách là bị hại chúng hoàn toàn có thể phải chịu những tác động tiêu cực từ phía các cơ quan THTT, báo chí, dư luận xã hội, Có thể kể đến một số hoạt động tố tụng như giám định pháp y, việc lấy lời khai của cơ quan điều tra hay thủ tục xét hỏi tại phiên tòa, Những hoạt động tố tụng ấy sẽ tác động nhiều đến tinh thần, tâm trạng của đứa trẻ chưa kể đến sự tham gia của báo chí, sự bình phẩm của dư luận xã hội cũng có thể khiến cho bị hại là người dưới 18 tuổi bị tổn thương nghiêm trọng Vì thế, để bảo vệ

bị hại là người dưới 18 tuổi khỏi những tổn thương bởi tội phạm gây ra và chính từ quá trình tham gia tố tụng, chúng ta cần có một thiết chế mạnh mẽ, một sự quan tâm đúng mực đối với đối tượng này

Ở Việt Nam, với tính chất nghiêm trọng và ngày càng phức tạp của tình hình tội phạm liên quan đến người dưới 18 tuổi trong những năm gần đây đòi hỏi phải có một khung pháp lý hoàn thiện, xử lý khéo léo để ngăn ngừa, giảm thiểu những tác hại xấu đối với xã hội nhưng vẫn đảm bảo quyền tố tụng cơ bản, quyền con người

và quyền công dân của người dưới 18 tuổi Đều này góp phần giúp nước ta có thể hoàn thành mục tiêu xây dựng một nền tư pháp hiện đại, nhân văn theo hướng bảo

vệ quyền con người, quyền công dân, vấn đề bảo vệ bị hại – người trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần và tài sản là người dưới 18 tuổi nói riêng trong pháp luật luôn luôn cần phải được đề cao và tôn trọng

Tuy nhiên, trên thực tế hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi vẫn còn nhiều những vướng mắc, bất cập Bất cập trong chính những nguyên tắc THTT; vẫn chưa có một đạo luật riêng về tư pháp người chưa thành niên; bất cập trong việc xác định và đảm bảo những quyền đặc thù của bị hại nhất là trong hoạt động điều tra, xét xử của các cơ quan THTT Việc thu thập chứng cứ và hoạt động lấy lời khai còn chưa hiệu quả, việc xác định bị hại và độ tuổi của bị hại còn nhiều những khó khăn, việc chưa đồng bộ hóa các cơ quan chuyên trách đối với người dưới 18 tuổi cũng là một rào cản lớn cho việc tiến hành các hoạt động tố tụng, Thêm vào đó, các quy định bảo vệ bị hại là người dưới 18 tuổi còn quy định sơ sài, chưa được chú trọng và quan tâm đúng mức Do đó, pháp luật TTHS phải có những quy định, thủ tục riêng để áp dụng đối với người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng Pháp luật Việt Nam luôn chú trọng đảm bảo thực hiện các quyền của người dưới 18 tuổi trong quá trình TTHS, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế mà Việt Nam đã cam kết Vì thế, cần có những nghiên cứu bổ sung nhằm hoàn thiện cơ chế thực thi trong hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi nhằm bảo đảm thực hiện việc bảo vệ quyền bị hại là người dưới 18 tuổi ngày một tốt hơn, vững chắc hơn

Chính vì vậy, nhận thấy được những khó khăn cần tháo gỡ của pháp luật Việt Nam nói chung và pháp luật TTHS Việt Nam nói riêng về vấn đề bảo vệ bị hại là người dưới 18 tuổi, cùng với đó cần trau dồi thêm việc nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của BLTTHS hiện hành trong mối tương quan, so sánh với một số chuẩn mực quốc tế cũng như pháp luật một số nước để từ đó đưa ra kiến nghị sửa đổi, bổ sung chế định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi một cách hoàn thiện nhất, bảo đảm thực thi các ngh a vụ quốc tế mà Việt Nam đã cam kết Với những lý do

đó, học viên quyết định chọn đề tài “Lấy lời khai bị hại là người ư i tu i t o

luật tố tụng hình sự Việt Nam” để làm Luận văn thạc s luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi là một hoạt động quan trọng trong TTHS Trong những năm qua, ở các mức độ khác nhau đã có những công trình khoa học đề cập trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài này hoặc trong các giáo trình, sách chuyên khảo, bình luận khi nghiên cứu vấn đề lấy lời khai bị hại là người dưới

18 tuổi Tiêu biểu, có các công trình nghiên cứu sau đây:

Nhóm sách, giáo trình, sách bình luận chuyên khảo tiêu biểu liên quan đến đề tài nghiên cứu n ư:

- Nguyễn Ngọc Diệp (2019), “Bình luận các tội phạm có bị hại là người dưới

18 tuổi trong Bộ luật hình sự năm 2015 và sự tham gia tố tụng của họ”, sách

chuyên khảo, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội Công trình phân tích, bình luận và đánh giá những quy định của Bộ luật hình sự liên quan đến người bị hại dưới 18 tuổi và các quy định về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi

- Lê Huỳnh Tấn Duy (2018), “Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

đối với người dưới 18 tuổi trên cơ sở khung pháp lý của Liên hợp quốc”, Nhà xuất

bản Đại học Quốc gia Cuốn sách này trình bày và phân tích chuyên sâu về khung pháp lý tư pháp hình sự người chưa thành niên của Liên hợp quốc và Việt Nam, trong đó tập trung chủ yếu vào những quy định của pháp luật TTHS điều chỉnh về người bị buộc tội dưới 18 tuổi

- Lê Huỳnh Tấn Duy (2017), “Tài liệu hướng dẫn học tập chuyên đề thủ tục

giải quyết vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi trên cơ sở khung pháp lý của Liên Hợp Quốc”, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

- Đinh Thị Mai (2014), “Quyền của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam”, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Cuốn sách nghiên cứu chung về lý luận,

quyền của người bị hại trong TTHS Việt Nam, nghiên cứu so sánh lịch sử hình thành và phát triển quyền của người bị hại trong hệ thống tư pháp hình sự thế giới

và Việt Nam; Đánh giá về thực trạng các quy định của pháp luật về quyền của người bị hại và thực trạng thực hiện quyền của người bị hại ở Việt Nam từ đó đưa

ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp thúc đẩy, bảo đảm quyền của người bị hại Tuy nhiên tác giả nghiên cứu chung về quyền của người bị hại theo luật TTHS năm 2003

Các công trình nghiên cứu trên chỉ mới dừng lại ở việc phân tích, bình luận các quy định của BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015 về lấy lời khai người

bị hại mà chưa đề cập đến thực tiễn thi hành các quy định đó cũng như chưa giải quyết các vấn đề mang tính lý luận về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Nhóm luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp cử nhân tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh tiêu biểu có liên quan đến đề tài:

- Lê Nguyên Thanh (2012), “Người bị thiệt hại do tội phạm gây ra trong tố tụng hình sự Việt Nam”, Luận án tiến s Luật học, Trường Đại học Luật Thành

phố Hồ Chí Minh Công trình nghiên cứu đã phân tích những vấn đề lý luận chung

về người bị thiệt hại do tội phạm gây ra theo quy định của BLTTHS Quyền và ngh a vụ của người bị thiệt hại do tội phạm gây ra theo quy định của BLTTHS năm 2003 Thực trạng áp dụng pháp luật và kiến nghị hoàn thiện

- Nguyễn Đức Thái (2015), “Khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam”, Luận án tiến s Luật học, Trường Đại học Luật

Thành phố Hồ Chí Minh Công trình nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu những vấn đề lý luận về khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại Thực tiễn áp dụng

và giải pháp hoàn thiện quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong TTHS Việt Nam Chứ không nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động lấy lời khai người bị hại dưới 18 tuổi

- Huỳnh Thị Trúc Mai (2014), “Bảo đảm quyền con người của người bị hại chưa thành niên trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự”, Luận văn thạc s

Luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh Công trình đã nghiên cứu những vấn đề lý luận và pháp lý về quyền con người của người bị hại chưa thành niên trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự và kiến nghị

- Nguyễn Thị Thanh Hương (2020), “Xác định tuổi của người bị buộc tội, người bị hại dưới 18 tuổi theo luật Tố tụng hình sự Việt Nam”, Luận văn Thạc s Luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh Công trình nghiên cứu

phân tích các quy định về xác định tuổi của người bị hại theo luật TTHS Việt Nam

Nhóm nghiên cứu khoa học tiêu biểu có liên quan đến đề tài:

- Cao Thị Hiền (2013), “Người bị hại trong tố tụng hình sự”, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

- Phạm Thị Nguyên (2012), “Bảo vệ quyền con người của người bị hại trong

tố tụng hình sự”, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí

Minh

- Phạm Thị Xuân (2001), “Địa vị pháp lý của người bị hại trong tố tụng hình sự”, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

Nhóm các bài báo, bài viết tạp chí chuyên ngành luật, tham luận hội thảo

có liên quan đến đề tài:

Võ Thị Kim Oanh, Đinh Văn Đoàn (2015), “Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 về bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, người bị hại”, Tạp chí khoa học pháp lý (8); Đinh Văn Đoàn (2017), “Thủ tục đối với bị hại là người dưới 18 tuổi trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật (06); Trương Hồ Hải (2015), “Hoàn thiện quy định của Bộ

luật Tố tụng hình sự liên quan đến bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo và quyền tự bảo vệ của bị hại tại phiên toà hình sự”, Tạp chí Luật học (2); Phạm Thanh Tú (2017), “Một số ý kiến nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại dưới 18 tuổi trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (8); Nguyễn Đức Thái (2015), “Vai trò của người bị hại trong lịch sử Tố tụng hình sự Việt Nam”, Tạp chí Kiểm sát (23); Trần Quang Tiệp (2006), “Một số vấn đề

về người bị hại, nguyên đơn dân sự trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003”, Tạp

chí Kiểm sát (4); Vũ Gia Lâm (2011), “Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của

Tiến Châu (2007), “Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam”, Tạp chí Khoa học pháp lý (1); Nguyễn

Phương Thảo (2020), “Hướng dẫn của Liên hợp quốc về bảo vệ bị hại dưới 18 tuổi

trong giai đoạn điều tra, xét xử và kinh nghiệm cho Việt Nam”, Tạp chí khoa học

pháp lý (05); Lại Kiên Cương (2020), “Lấy lời khai bị hại là phụ nữ và trẻ em trong

các vụ án hiếp dâm – những khó khăn, vướng mắc và giải pháp khắc phục”, Tạp chí

Khoa học kiểm sát (2); Nguyễn Cao Cường (2018), “Lấy lời khai và kiểm sát lấy lời

khai bị hại là người dưới 18 tuổi theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam”, Tạp chí Kiểm sát, Viện kiểm sát nhân dân tối cao (06); Vũ Thị Quyên,

Nguyễn Thị Kiều Anh (2017), “Thủ tục tố tụng đối với bị hại là người dưới 18 tuổi

theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật,

Viện nhà nước và Pháp luật (01); Trần Minh Hưởng (2007), “Nâng cao hiệu quả

pháp lý lấy lời khai bị hại trong điều tra các vụ án mua bán phụ nữ, trẻ em”, Tạp

chí Kiểm sát (21); Phạm Ngọc Cường, Trần Nguyên Quân (2001), “Phương pháp

tác động tâm lý để lấy lời khai người bị hại trong các vụ án hình sự”, Tạp chí Kiểm

sát (06)

Phan Trung Pháp, Chế Việt Hải, Nguyễn Hoàng Trúc Nhi, Trần Thị Thảo

Nhi (2019), “Trợ giúp pháp lý đối với bị hại là người dưới 18 tuổi theo Luật Tố

tụng hình sự Việt Nam”, Công trình dự thi nghiên cứu khoa học sinh viên cấp

trường lần thứ XXIII năm học 2018 – 2019; Trương Nhật Minh, Nguyễn Hoài Thương, Trần Thị Hường (2018), “Bảo vệ người bị hại dưới 18 tuổi theo hướng

dẫn của Liên hợp quốc và kinh nghiệm cho Việt Nam”, Công trình dự thi nghiên

cứu khoa học sinh viên cấp trường lần thứ XXIII năm học 2018 – 2019; Lê Huỳnh

Tấn Duy (2017), “Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đối với người bị

hại dưới 18 tuổi trên cơ sở khung pháp lý của Liên hợp quốc”, Báo cáo tổng kết đề

tài nghiên cứu khoa học và công nghệ cấp trường; Võ Thị Kim Oanh, Trịnh Duy

Thuyên (2015), “Một số vấn đề về lấy lời khai bị hại”, Tài liệu hội thảo, Trường

Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

Nhìn chung các công trình thuộc nhóm trên đã nghiên cứu về hoạt động lấy lời khai bị hại trên nhiều góc độ và nhiều phạm vi khác nhau Những giải pháp mà các tác giả đưa ra chủ yếu là những giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật, nhưng do mỗi một công trình nghiên cứu một khía cạnh khác nhau nên các giải pháp không mang tính tổng thể, toàn diện về hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi mà chỉ đề cập đến những quy định về nguyên tắc đối với bị hại là người dưới 18 tuổi một cách khái quát, chỉ ra một số vướng mắc và nêu ra một số giải pháp về nội dung mà tác giả muốn nói đến chứ chưa đi sâu vào phân tích các biện pháp cụ thể đối với hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi Các công trình nghiên cứu sâu về vấn đề lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi chủ yếu nghiên cứu ở dưới dạng bài báo, có rất ít bài nghiên cứu về các quy định đối với hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi theo BLTTHS 2015

Tuy nhiên, các bài viết, tạp chí trên cũng có nhiều nội dung để tác giả nghiên cứu phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận văn của mình Chính vì vậy, việc

nghiên cứu, phân tích các vấn đề về “Lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi theo

luật TTHS Việt Nam” dưới góc độ nghiên cứu các quy định của BLTTHS Việt Nam

là hoàn toàn mới trong sự tương quan với các chế tài khác của pháp luật là một vấn

đề hoàn toàn mới Việc nghiên cứu vấn đề này có giá trị tham khảo về mặt lý luận cũng như thực tiễn để góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật TTHS Việt Nam liên quan đến bảo vệ quyền của bị hại là người dưới 18 tuổi một cách tốt nhất, phù hợp với thông lệ và các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã phê chuẩn

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

ục đ c ng iên cứu

Luận văn được thực hiện với mục đích chính là tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhằm hoàn thiện pháp luật TTHS về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi và nâng cao hiệu quả thực hiện

iệm vụ ng iên cứu

Phân tích và làm sáng tỏ những vấn đề nhận thức về bị hại là người dưới 18 tuổi ở khía cạnh lý luận và pháp lý; tìm hiểu lịch sử hình thành TTHS về bị hại là

người dưới 18 tuổi đồng thời tham khảo xu hướng lập pháp và pháp luật TTHS hiện nay của một số quốc gia trên thế giới để có thể nhận thức đúng về bản chất, vị trí, vai trò của chủ thể này trong TTHS Việt Nam

Tìm hiểu các quy phạm pháp luật về chế định bảo vệ bị hại là người dưới 18 tuổi trong các hướng dẫn, văn bản pháp lý của Việt Nam và của cả Liên Hợp Quốc Đồng thời đánh giá thực trạng áp dụng chế định trên để tìm hiểu mức độ đảm bảo quyền của người chưa thành niên nói chung và bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích, đánh giá, tác giả đưa ra đề kiến nghị sửa đổi, bổ sung một số quy định của BLTTHS 2015 và xây dựng được các giải pháp để hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về chế định này

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là một số vấn đề lý luận, các quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về hoạt động lấy lời khai bị hại dưới 18 tuổi và thực tiễn hoạt động lấy lời khai bị hại dưới 18 tuổi trong quá trình giải quyết vụ án hình sự thời gian qua

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Luận văn tập trung làm rõ quy định của BLTTHS 2015 và các

văn bản có liên quan về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Luận văn không đi sâu vào nghiên cứu các phương pháp, chiến thuật lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

- Về không gian và thời gian: Việc khảo sát thực tiễn của luận văn được thực

hiện trên phạm vi cả nước trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2021, trong đó các

số liệu thu thập phục vụ chứng minh cho nghiên cứu chủ yếu kể từ khi BLTTHS

2015 có hiệu lực thi hành đến thời điểm hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Để thực hiện luận văn này, tác giả đã vận dụng quan điểm của chủ ngh a duy vật biện chứng và lý luận về nhận thức của triết học Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, về quyền con người Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền

5.2 P ương p áp ng iên cứu

Để giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu mà đề tài đặt ra, tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết luật học được sử dụng ở các chương của luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khái quát hóa, đánh giá thực trạng và đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền của bị hại dưới 18 tuổi

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử được sử dụng để phân tích một cách có hệ thống, đánh giá quá trình phát triển, thực trạng áp dụng pháp luật về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

- Phương pháp so sánh được sử dụng trong việc xác định quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền của bị hại dưới 18 tuổi có tính đến kinh nghiệm quốc tế về vấn đề này

- Phương pháp nghiên cứu tình huống được sử dụng để phân tích, đánh giá các vụ việc, vụ án hình sự để minh chứng cho những kết quả đạt được, hạn chế trong thực tiễn lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

6 Những đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu một cách toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi Luận văn góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động lấy lời khai bị hại dưới 18 tuổi trong thực tiễn điều tra vụ án hình sự, thông qua việc đưa ra những khái niệm cũng như phân tích những vấn đề liên quan đến lấy lời khai bị hại dưới 18 tuổi nhằm tác động đến nhận thức của ĐTV về việc tuân thủ các trình tự, yêu cầu của pháp luật TTHS trong hoạt động lấy lời khai bị hại dưới 18 tuổi Qua đó đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho người dưới 18 tuổi, nhằm nâng cao hiệu quả của việc vận dụng các quy định của pháp luật về lấy lời khai bị hại dưới 18 tuổi trong thực tiễn Ngoài ra, luận văn còn tìm hiểu, nghiên cứu thực tiễn lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi để thấy được những điểm hạn chế, tồn tại của việc sử dụng biện pháp này, từ đó đề xuất những kiến nghị sát thực nhằm đảm bảo hơn nữa quyền con người nói chung và quyền của người bị hại dưới 18 tuổi một cách tốt nhất

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

C ương : Những vấn đề lý luận về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

trong tố tụng hình sự

C ương : Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về lấy lời khai bị hại là

người dưới 18 tuổi và thực tiễn thực hiện

C ương : Nhu cầu, giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng

hình sự về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi và nâng cao hiệu quả thực hiện

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI

LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1.1 Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự

1.1.1 Khái niệm lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Khi nghiên cứu hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi, tác giả thấy rằng, hiện nay, một số thuật ngữ pháp lý liên quan đến bị hại là người dưới 18 tuổi vẫn chưa có sự thống nhất trong cách hiểu Do đó, để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận văn, tác giả xin đưa ra và phân tích một số khái niệm để làm rõ hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Bị hại là một khái niệm mang tính tương đối trong khoa học pháp lý về TTHS Tùy theo quan điểm của nhà làm luật qua các thời kỳ mà pháp luật TTHS sẽ quy định khác nhau về khái niệm bị hại Có thể nói, bị hại chỉ là một trong số những chủ thể bị thiệt hại trong TTHS bởi có rất nhiều chủ thể bị thiệt hại về vật chất lẫn phi vật chất do tội phạm gây ra Ngoài ra, chính khái niệm bị hại cũng có những quan điểm khác nhau như có những quan điểm chỉ coi bị hại là cá nhân nhưng cũng

có nhiều quan điểm cho rằng bị hại gồm cả tổ chức, pháp nhân

Người bị hại là thuật ngữ pháp lý sử dụng đối với cá nhân bị thiệt hại về sức khỏe, tính mạng hoặc về tài sản gây ra bởi một tội phạm Từ điển Tiếng Việt giải

thích thuật ngữ người bị hại là “người bị thiệt hại về thể chất, vật chất hoặc tinh

thần do tội phạm gây ra”1, còn theo từ điển giải thích thuật ngữ luật học pháp lý

người bị hại là “người bị thiệt hại về thể chất, về tinh thần hoặc về tài sản do tội

phạm gây ra Người bị hại chỉ có thể là thể nhân, bị người phạm tội làm thiệt hại về thể chất, về tinh thần hoặc về tài sản chứ không thể là pháp nhân”2

Thuật ngữ “bị hại” dùng để chỉ một sự thiệt hại, mất mát, có thể là thiệt hại

về thể chất như tính mạng, sức khoẻ của một người; tài sản thuộc quyền quản lý, sử dụng, định đoạt của cá nhân hay tổ chức; cũng có thể là bị thiệt hại về tinh thần hoặc thiệt hại về các quyền và lợi ích hợp pháp khác theo quy định của pháp luật Với việc dùng thuật ngữ “bị” thể hiện những tác động gây ra thiệt hại phải mang

tính tiêu cực từ bên ngoài mà cá nhân hay tổ chức không mong muốn tiếp nhận nó

Trong khoa học pháp lý hình sự trước đây chỉ đề cập bị hại là con người cụ thể, là người bị thiệt hại trực tiếp từ hành vi phạm tội của tội phạm Điều 51

BLTTHS năm 2003 quy định “Người bị hại là người bị thiệt hại về thể chất, tinh

trọng như: thiệt hại do tội phạm gây ra có bao hàm những thiệt hại gián tiếp? Có được xem là người bị hại trong những trường hợp phạm tội chưa đạt? Vấn đề này cần căn cứ vào các loại cấu thành tội phạm cũng như tính chất của sự thiệt hại để xác định người bị hại Trong khoa học luật hình sự: Đối với các loại tội phạm có cấu thành vật chất bắt buộc phải có hậu quả xảy ra và hậu quả đó thường là thiệt hại

về thể chất và vật chất Trong trường hợp này sự thiệt hại gây ra cho người bị hại phải là thiệt hại trực tiếp do tội phạm gây ra, những thiệt hại cụ thể và xác định, thiệt hại đó có mối quan hệ nhân quả với hành vi phạm tội Đối với các tội có cấu thành hình thức thì thiệt hại gây ra cho người bị hại thường là thiệt hại về tinh thần,

vì vậy thiệt hại đó có thể không cụ thể, khó định lượng Ở nội dung này Ts Lê

Nguyên Thanh trong luận án tiến s luật học của mình với đề tài “Người bị thiệt hại

điểm khác nhau xác định người bị hại trong trường hợp người đã bị tội phạm đe dọa gây ra thiệt hại nhưng thiệt hại chưa xảy ra Tác giả đồng tình với TS Lê Nguyên Thanh khi cho rằng dấu hiệu “đã thực tế bị thiệt hại” không phải là dấu hiệu bắt buộc của người bị hại Chỉ cần có hành vi phạm tội đe dọa gây ra thiệt hại cho một người được xác định thì người đó là người bị hại mà không nhất thiết đã bị thiệt hại hay chưa và tội phạm đó có cấu thành vật chất hay cấu thành hình thức5

BLTTHS năm 2015 ra đời là một bước tiến mới trong công tác lập pháp, đã

có những quy định hợp lý, toàn diện và phù hợp với pháp luật quốc tế về quyền con người Đặc biệt đối với bị hại, BLTTHS năm 2015 quy định không chỉ bao gồm cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản như quy định tại BLTTHS năm 2003 mà còn bao gồm cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra Điều này giúp khắc phục hạn chế của BLTTHS

3 Điều 51 BLTTHS năm 2003

4

Lê Nguyên Thanh (2012), Người bị thiệt hại do tội phạm gây ra trong tố tụng hình sự Việt Nam, luận án

tiến s luật học, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.28 – 31

5 Nguyễn Thế Thắng (2019), Lấy lời khai của bị hại theo luật tố tụng hình sự Việt Nam, luận văn thạc s luật

học, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.9

năm 2003, tạo sự công bằng về địa vị pháp lý cho cá nhân, cơ quan và tổ chức bị tội phạm gây thiệt hại6 Khoản 1 Điều 62 BLTTHS năm 2015 quy định “Bị hại là cá

nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra”7 Trong phạm vi của đề tài nghiên cứu, tác giả xin được nhắc đến thuật ngữ “bị hại” dưới góc độ là

cá nhân (người bị hại)

Sau khi nghiên cứu các quan điểm và nhận thức về bị hại theo quy định của

pháp luật hiện hành, tác giả đưa ra khái niệm về bị hại như sau: “Bị hại là cá nhân

trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra Nếu bị hại là dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần thì cha, mẹ, người giám hộ của họ tham gia tố tụng với tư cách là người đại diện hợp pháp của bị hại Trong trường hợp bị hại chết thì cha, mẹ, vợ, chồng, con của

bị hại tham gia tố tụng với tư cách là người đại diện hợp pháp của bị hại và có những quyền của bị hại”

Cùng với khái niệm bị hại, tác giả đi sâu vào tìm hiểu thuật ngữ “người dưới

18 tuổi” để làm rõ hơn chủ thể của đề tài nghiên cứu Điều 1 Công ước quốc tế về

quyền trẻ em năm 1989 quy định: “Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em là

người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó có quy định tuổi thành niên sớm hơn” Quy tắc của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người chưa thành

niên bị tước quyền tự do năm 1990 (Quy tắc Havana) lại định ngh a một cách đơn

giản hơn: “người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi”8 Ủy ban Quyền con người nhấn mạnh rằng trong Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR), giới hạn độ tuổi chưa thành niên được xác định bởi từng quốc gia thành viên phụ thuộc vào yếu tố xã hội, văn hóa và những điều kiện khác nhưng theo quan điểm của cơ quan này thì tất cả những người dưới 18 tuổi nên được đối xử như người chưa thành niên ít nhất trong các vấn đề liên quan đến tư pháp hình sự9 Như vậy, có thể từ lúc đầu thuật ngữ người chưa thành niên trong khung pháp lý của Liên Hợp Quốc bao gồm cả nhóm người nhất định trên 18 tuổi nhưng về sau dựa

6 Lê Huỳnh Tấn Duy, Một số nội dung sửa đổi, bổ sung cơ bản trong phần thứ nhất: “Những quy định

chung” của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, bài viết trong Võ Thị Kim Oanh (Chủ biên, 2016), Bình luận

những điểm mới cơ bản của Bộ luật TTHS năm 2015, Nxb Hồng Đức, tr.17

7

Khoản 1 điều 62 BLTTHS năm 2015

8 The UN Rules for the Protection of Juveniles Deprived of their Liberty (“Havana Rules”), adopted by the

General Assembly resolution 45/113 of 14 December 1990, A/RES/45/113, Article 11.a

9 UN Human Rights Committee (HRC), CCPR General Comment No.21: Replaces general comment 9

concerning humane treatment of persons deprived of liberty (Artcle 10), 10 April 1992, paragraph 13

trên khái niệm trẻ em trong Công ước về Quyền trẻ em, các cơ quan của Liên Hợp Quốc đã sử dụng thuật ngữ trẻ em phổ biến hơn và có phần nào tương đồng với thuật ngữ người chưa thành niên trong các văn bản, tài liệu của mình10

Theo pháp luật Việt Nam, khái niệm người chưa thành niên được quy định

tại khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015: “Người chưa thành niên là người

thể của người tham gia quan hệ pháp luật thì pháp luật hình sự lại dựa vào độ tuổi

để xác định tư cách chủ thể chịu trách nhiệm hình sự Theo pháp luật hình sự Việt Nam quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi (trừ những trường hợp trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự như mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác không có khả năng nhận thức ) Quy định này

có ngh a là pháp luật hình sự Việt Nam ghi nhận người chưa thành niên là những người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi Như vậy, theo pháp luật Việt Nam thì khái niệm người chưa thành niên được xác định dựa trên cơ sở độ tuổi như quy định của một

số văn bản pháp lý quốc tế và được quy định tương đối thống nhất trong các văn bản pháp luật hiện hành như: Luật Hiến pháp, Bộ luật Hình sự, BLTTHS, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động và một số văn bản pháp luật khác Tất cả các văn bản này đều quy định độ tuổi của người chưa thành niên là dưới 18 tuổi và quy định những chế định pháp lý riêng biệt đối với người chưa thành niên trong từng l nh vực cụ thể

Tuy nhiên theo quy định pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận “Trẻ em là người dưới

16 tuổi”12 Do vậy trong quá trình nghiên cứu, khi nhắc đến pháp luật trong nước thì khái niệm trẻ em đề cập đến những người dưới 16 tuổi, còn khái niệm người chưa thành niên đề cập đến những người dưới 18 tuổi, bao gồm cả trẻ em; còn theo xu hướng chung của thế giới thì trẻ em hay người chưa thành niên đều là danh xưng được sử dụng để gọi những người dưới 18 tuổi

Từ những nội dung đã phân tích, tác giả đưa ra khái niệm như sau: “Bị hại

dưới 18 tuổi là người chưa thành niên tại thời điểm trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra và trong quá trình tham gia tố tụng”

Lời khai của bị hại là sự trình bày về nguồn tin tội phạm, những tình tiết của

vụ án, quan hệ giữa họ với người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo Lời trình bày này

là nguồn chứng cứ quan trọng và cần thiết, vì bị hại là đối tượng bị tội phạm xâm phạm trực tiếp đến thể chất, tinh thần hoặc tài sản, nên bị hại biết rất rõ hành vi của người phạm tội Đây là nguồn chứng cứ có độ tin cậy cao, là nguồn tin cơ bản giúp cho các cơ quan THTT xác định được sự thật của vụ án Nhất là trong giai đoạn đầu điều tra vụ án, lời khai của bị hại thường là cơ sở để tiến hành các biện pháp cấp bách như: khám nghiệm hiện trường, truy bắt thủ phạm sau khi thủ phạm gây án bỏ trốn, khám xét, thực nghiệm điều tra… Tuy nhiên lời khai của bị hại phải được đánh giá, đối chiếu với các chứng cứ khác, vì bị hại thường quan tâm đến thiệt hại mà mình gánh chịu, nên tâm lý họ thường cố gắng phản ánh những tình tiết nhằm vạch trần tội phạm và người phạm tội với mong muốn được đền bù thiệt hại Do đó trong hoạt động lấy lời khai bị hại, ĐTV phải kiểm tra, đánh giá lời khai một cách thận trọng đảm bảo được tính khách quan của lời khai

Giáo trình Luật TTHS Việt Nam Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh đã

đưa ra khái niệm về lấy lời khai bị hại là: “hoạt động điều tra do người có thẩm

quyền tiến hành tố tụng thực hiện theo trình tự, thủ tục luật định nhằm thu thập thông tin về vụ án từ những người tham gia tố tụng này phục vụ cho việc giải quyết

khai của bị hại là biện pháp điều tra bắt buộc do những người theo luật định tiến hành theo trình tự, thủ tục TTHS Lời khai của bị hại là một trong những nguồn chứng cứ quan trọng có vị trí độc lập trong hệ thống chứng cứ của vụ án, rất cần được khai thác để phục vụ cho các hoạt động điều tra và xử lý tội phạm14

Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra khái niệm lấy lời khai của bị hại là

người dưới 18 tuổi như sau: “Lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự là hoạt động điều tra do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện theo trình tự, thủ tục được pháp luật TTHS quy định nhằm thu thập những tình tiết, thông tin, tài liệu mà bị hại là người dưới 18 tuổi biết được giúp các cơ quan

có thẩm quyền điều tra làm rõ một số vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự”

Nam, tập 1, Nxb Công an nhân dân, tr.149.

1.1.2 Đặc điểm của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Có thể nói ngoài bị can, bị cáo là người nắm đầy đủ thông tin nhất liên quan đến hành vi phạm tội do họ thực hiện thì bị hại nói chung cũng như bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng là người biết nhiều thông tin chính xác về hành vi phạm tội,

về người đã gây thiệt hại cho bản thân họ Việc tham gia tố tụng của bị hại là người dưới 18 tuổi là rất có ý ngh a, họ có thể cung cấp cho cơ quan THTT lời khai cũng như các nguồn chứng cứ quan trọng khác Vì vậy, hoạt động lấy lời khai của bị hại

là người dưới 18 tuổi cần phải tuân theo những quy định chặt chẽ của pháp luật nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi đồng thời đảm bảo tính khách quan, chính xác trong quá trình giải quyết vụ án hình sự Chính vì thế, hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi có một số đặc điểm như sau:

Thứ nhất, hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi được quy định

trong BLTTHS năm 2015

BLTTHS năm 2015 tại Chương XXVIII Phần thứ 7 đã quy định thủ tục tố tụng đặc biệt áp dụng riêng đối với người dưới 18 tuổi, bao gồm người bị buộc tội, người làm chứng, người bị hại là người dưới 18 tuổi Theo quy định tại Điều 413 BLTTHS năm 2015, khi tham gia tố tụng, người dưới 18 tuổi được áp dụng thủ tục

tố tụng đặc biệt nhằm bảo đảm lợi ích tốt nhất của họ Đồng thời họ còn được áp dụng những quy định khác của BLTTHS năm 2015 không trái với quy định tại Chương XXVIII Bộ luật này Như vậy, bị hại là người dưới 18 tuổi là đối tượng cần phải được đặc biệt quan tâm, vì thế BLTTHS đã đưa ra những quy định chặt chẽ nhất là khi áp dụng những quy định đó vào hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ cũng như đảm bảo vụ

án được giải quyết theo trình tự tố tụng, khách quan, nhanh chóng, đúng quy định pháp luật Bên cạnh đó, trong hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi, người có thẩm quyền THTT phải thực hiện nghiêm chỉnh quy định tại các Điều 413,

414, 415, 421 và các Điều 127, 185, 186, 187, 188 BLTTHS năm 2015 nhằm nâng cao hiệu quả tối ưu nhất của hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Thứ hai, lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi là một hoạt động điều tra do

người có thẩm quyền THTT thực hiện

Theo quy định tại Điều 415 BLTTHS năm 2015 thì chủ thể có thẩm quyền lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi phải là người đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra, truy tố, xét xử vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết

cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi Đây là điều kiện bắt buộc đối với các cơ quan THTT khi được phân công giải quyết vụ án Quy định về chủ thể triệu tập và lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi phải là người có thẩm quyền THTT (người THTT, người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra) Từ quy định trên của BLTTHS năm 2015 ta có thể phân loại chủ thể triệu tập và lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi như sau:

+ Chủ thể có quyền hạn triệu tập và lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi: ĐTV15; Kiểm sát viên16; Cấp trưởng, cấp phó của các cơ quan của Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư được giao nhiệm

vụ tiến hành một số hoạt động điều tra17; Cấp trưởng, cấp phó của các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra18

+ Chủ thể có nhiệm vụ, quyền hạn lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

mà không có quyền triệu tập bị hại: Cán bộ điều tra của các cơ quan của Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư được giao nhiệm

vụ tiến hành một số hoạt động điều tra19; Cán bộ điều tra của các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra20

+ Chủ thể hỗ trợ lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi: Cán bộ điều tra21thuộc Cơ quan điều tra, Kiểm tra viên22 thuộc Viện kiểm sát là người THTT nhưng

họ không có thẩm quyền triệu tập và lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi mà họ chỉ có nhiệm vụ, quyền hạn như: Giao, chuyển, gửi giấy triệu tập; ghi biên bản lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi… khi được ĐTV, Kiểm sát viên phân công

ĐTV là người được bổ nhiệm để làm nhiệm vụ điều tra hình sự23 ĐTV là người THTT thuộc Cơ quan điều tra, có trình độ pháp luật, chính trị nhất định, được

cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm để thực hiện việc điều tra vụ án hình sự theo

15

Điểm d khoản 1 điều 37 BLTTHS năm 2015

16 Điểm g khoản 1 điều 42 BLTTHS năm 2015

17 Điểm đ khoản 2 điều 39 BLTTHS năm 2015

18 Điểm đ khoản 2 điều 40 BLTTHS năm 2015

19

Điểm c khoản 4 điều 39 BLTTHS năm 2015

20 Điểm c khoản 3 điều 40 BLTTHS năm 2015

21 Điều 38 BLTTHS năm 2015

22 Điều 43 BLTTHS năm 2015

nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm mà pháp luật quy định24 Chúng ta biết rằng, bị hại là người dưới 18 tuổi thường có ấn tượng đậm nét về sự kiện phạm tội và có thể hiểu biết khá sâu sắc các thông tin về vụ án do bị tội phạm xâm hại trực tiếp đến thể chất, tinh thần hoặc tài sản nên thông thường họ có những nhận thức sâu sắc về tình tiết vụ án Vậy nên lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi luôn phụ thuộc vào hậu quả do hành vi của người phạm tội gây ra, phụ thuộc vào hoàn cảnh bị xâm hại Lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi có trung thực, đầy đủ, chính xác và khách quan hay không một phần phụ thuộc vào trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kinh nghiệm và mức độ hoàn thành tốt công việc của ĐTV, cán bộ lấy lời khai25

Thứ ba, hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi phải được

thực hiện theo quy định của pháp luật TTHS Khi lấy lời khai bị hại là người dưới

18 tuổi trong giai đoạn điều tra, ĐTV, cán bộ lấy lời khai phải tiến hành lấy lời khai theo đúng quy định của pháp luật TTHS về trình tự, thủ tục, thẩm quyền áp dụng một cách chặt chẽ nhằm đảm bảo tính khách quan trong lời khai của bị hại, đảm bảo hoạt động điều tra, truy tố, xét xử được chính xác, khách quan, xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật… ĐTV, cán bộ điều tra trước khi lấy lời khai phải giải thích rõ ràng quyền và ngh a vụ của bị hại để bị hại biết rằng ngoài quyền họ được hưởng theo quy định của pháp luật, họ phải có trách nhiệm khai báo trung thực, phải chịu trách nhiệm về lời khai của mình Vậy nên, việc không tuân theo bất kỳ một quy định nào hay bỏ qua một nội dung, trình tự, thủ tục trong quá trình lấy lời khai là đã vi phạm thủ tục tố tụng Khi đó lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi không đảm bảo tính khách quan, chính xác hoặc phải lấy lời khai lại theo quy định của pháp luật Tính hợp pháp của lời khai phải được đảm bảo bằng sự tuân thủ trình

tự, thủ tục theo luật định, đồng ngh a với việc lấy lời khai phải tuân thủ thủ tục triệu tập bị hại là người dưới 18 tuổi để lấy lời khai, trình tự các bước trong hoạt động lấy lời khai, ghi âm, ghi hình và các thủ tục khác làm tiền đề để đảm bảo hoạt động điều tra, truy tố, xét xử được diễn ra chính xác, đúng luật Nói cách khác hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi phải đảm bảo nguyên tắc pháp chế xã hội chủ ngh a và các nguyên tắc khác được pháp luật TTHS quy định Nếu trong quá trình lấy lời khai bị hại, cơ quan THTT và người có thẩm quyền THTT vi phạm trình tự,

Việt Nam, Luận án tiến s luật học, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.46

25 Nguyễn Thế Thắng (2019), Lấy lời khai của bị hại theo luật tố tụng hình sự Việt Nam, luận văn thạc s luật

học, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.13-14

thủ tục luật định sẽ dẫn đến lời khai của bị hại không đảm bảo được tính khách quan, chính xác, gây ảnh hưởng đến quá trình làm rõ sự thật vụ án Đồng thời, cơ quan THTT và người có thẩm quyền THTT phải chịu trách nhiệm về hành vi, quyết định

vi phạm trình tự, thủ tục TTHS của mình26

Thứ tư, lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong TTHS là một hoạt

động tố tụng có kết hợp với biện pháp nghiệp vụ của cơ quan điều tra, nhằm làm rõ những tình tiết, thông tin của vụ án hình sự Trong quá trình tìm ra sự thật khách quan của vụ án thì kỹ chiến thuật lấy lời khai của ĐTV đóng vai trò rất quan trọng bởi lẽ ngoài những quy định trong BLTTHS năm 2015 thì ĐTV còn được đào tạo những nghiệp vụ chuyên sâu để giúp việc lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi đúng mục đích, đạt hiệu quả cao, góp phần giải quyết vụ án hình sự đúng pháp luật Chính vì vậy ngay khi tiếp nhận tin báo, tố giác về vụ án xảy ra, ĐTV cần nhanh chóng lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi nhằm khai thác mọi thông tin giúp cho quá trình điều tra được nhanh chóng, chính xác và khách quan

1.1.3 Ý nghĩa của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Giải quyết vụ án là một quá trình đầy khó khăn và phức tạp Đó không chỉ là kết quả của quá trình làm việc nghiêm minh, đúng pháp luật từ phía cơ quan THTT, người THTT mà đó còn là kết quả của sự tham gia tích cực từ phía các chủ thể khác, trong đó có bị hại là người dưới 18 tuổi Bị hại là người dưới 18 tuổi tham gia vào quá trình tố tụng với một vị trí, vai trò vô cùng quan trọng Lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi là nguồn chứng cứ quan trọng cần được thu thập đầy đủ, chính xác, khách quan Mục đích của lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi không chỉ là nắm bắt những tin tức, tài liệu vụ án mà còn qua đó dùng để đối chiếu với những tài liệu, chứng cứ và lời khai của người làm chứng hay của bị can, bị cáo Trong giai đoạn điều tra, ĐTV áp dụng các biện pháp cần thiết để thu thập, kiểm tra đánh giá chứng cứ mới có thể xác định được diễn biến tội phạm và người phạm tội Chính vì thế, hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi có mức độ ảnh hưởng rất lớn đến tiến trình giải quyết vụ án hình sự, nó giúp cho cơ quan điều tra rất nhiều trong việc định hướng điều tra ban đầu và các hoạt động tố tụng tiếp theo nhằm phát hiện kịp thời người thực hiện hành vi phạm tội, tìm ra sự thật khách quan của vụ án Đặc biệt trong trường hợp người bị hại là người dưới 18 tuổi chết ngay sau đó thì

26 Nguyễn Thế Thắng (2019), Lấy lời khai của bị hại theo luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn thạc s

luật học, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.14-15

lời khai của người này trước khi chết là không thể thay thế và có ý ngh a gần như quyết định đối với việc xác định sự thật vụ án Chính sự hợp tác của bị hại là người dưới 18 tuổi với cơ quan THTT trong quá trình giải quyết vụ án có ý ngh a quan trọng trong việc phát hiện nhanh chóng, chính xác tội phạm và người phạm tội27, cụ thể:

+ Thông qua hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi, giúp cho

cơ quan điều tra xác định tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, cũng như xác định được mối quan hệ nhân quả giữa hành vi phạm tội với hậu quả của tội phạm đã xảy ra để làm cơ sở xác định tội danh cũng như định khung hình phạt cho từng tội phạm cụ thể

+ Trong quá trình lấy lời khai, căn cứ vào những thông tin mà bị hại là người dưới 18 tuổi cung cấp, cơ quan điều tra phác họa được bức tranh toàn diện về vụ án giúp cho quá trình điều tra được thuận lợi

+ Những thông tin thu thập được từ hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi sẽ được đối chiếu, kiểm chứng với các chứng cứ thu thập từ các hoạt động điều tra khác như lấy lời khai của người làm chứng, vật chứng thu thập được tại hiện trường, sẽ chứng minh được bị hại là người dưới 18 tuổi có trung thực trong khai báo của mình hay không từ đó có phương hướng điều tra thích hợp, giúp cho cơ quan điều tra khám phá nhanh chóng, chính xác vụ án, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp không chỉ cho bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng mà còn cho cả những người tham gia tố tụng khác

+ Lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi không chỉ là nguồn chứng cứ nhằm làm sáng tỏ sự thật của vụ án mà còn là phương tiện chứng minh, có giá trị buộc tội đối với người bị buộc tội, là công cụ bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi

1.2 Cơ sở của việc quy định về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự

Việc ban hành, sửa đổi, bổ sung một đạo luật, một chế định luật hay một quy phạm pháp luật đều xuất phát từ những nhận thức lý luận và nhu cầu thực tiễn khách quan Pháp luật là công cụ để nhà nước điều chỉnh, quản lý xã hội Mỗi l nh vực khác nhau của đời sống xã hội có những đặc thù riêng nên ý chí nhà nước cũng

nhân của tội phạm trong hệ thống tư pháp hình sự, Đại học luật TP.HCM, tr 66.

thể hiện một cách khác nhau qua các văn bản pháp luật điều chỉnh l nh vực đó Pháp luật TTHS nói chung, cũng như chế định về lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng ra đời và phát triển cũng không nằm ngoài quy luật trên

1.2.1 Cơ sở lý luận

Quy định về lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi được xây dựng dựa trên yêu cầu tuân thủ quy tắc, tiêu chuẩn quốc tế về tư pháp người chưa thành niên; cụ thể hóa quy định của Hiến pháp về bảo vệ quyền con người, quyền công dân

Hiện nay, trong tư pháp hình sự hiện đại, phương pháp tiếp cận lấy bị hại làm trung tâm ngày càng trở nên phổ biến và quan trọng, việc nghiên cứu về chế định pháp lý đối với bị hại ngày càng được quan tâm Cùng với đó, bị hại là người dưới 18 tuổi là đối tượng luôn nhận được sự quan tâm, bảo vệ đặc biệt và có một vị trí quan trọng trong pháp luật TTHS quốc tế nói chung và quốc gia nói riêng xuất phát từ việc bảo vệ quyền con người trong Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền năm

1948, tại Điều 8 của Tuyên ngôn quy định: “Mọi người đều có quyền được các tòa

án quốc gia có thẩm quyền bảo vệ bằng các biện pháp hữu hiệu để chống lại những hành vi vi phạm các quyền cơ bản của họ đã được quy định trong Hiến pháp hay

là đối tượng còn nhiều hạn chế về thể chất và trí tuệ nên cần được bảo vệ, chăm sóc

và quan tâm đặc biệt Hay trong Các hướng dẫn làm việc với trẻ em trong hệ thống

tư pháp hình sự năm 1997 cũng quy định, ở đoạn 14(a) “Cần có một quy trình tư

pháp toàn diện đối với người chưa thành niên trong đó lấy trẻ em làm trung tâm”,…

Thêm vào đó, tại một số văn bản khác29 cũng quy định: “Mục tiêu của Công

ước này là, vì lợi ích tốt nhất của trẻ em, nhằm thúc đẩy các quyền của chúng, trao cho chúng các quyền tố tụng và tạo điều kiện cho việc thực hiện các quyền này bằng cách đảm bảo rằng trẻ em, chính chúng hoặc thông qua người đại diện hoặc các cơ quan có thẩm quyền, được thông báo và được phép tham gia vào các quá trình tố tụng ảnh hưởng đến mình trước cơ quan tư pháp” Đặc biệt, để bảo vệ bị

hại là người dưới 18 tuổi, Liên Hợp Quốc đã ban hành một số văn bản tài liệu quy

28 Gudmundur Alfredsson & AsbjØrn Eide (2011), Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền 1948 mục tiêu chung của

nhân loại, NXB Lao động – Xã hội, tr 208

29 Một số văn bản khác như: The European Convention on the Exercise of Children's Rights (Art 1.2), General Comment 17 Right of Child; General Comment 32 Right to equality before courts and tribunals,…

định về chế định này Nhìn chung, so với người bị buộc tội, có thể nói bị hại là người dưới 18 tuổi nhận được sự quan tâm của Liên Hợp Quốc muộn hơn Tuy nhiên, hiện nay xu hướng đặt bị hại là trung tâm của pháp luật TTHS đã dần trở nên phổ biến trong các hệ thống pháp luật, kèm theo đó là chế định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi cũng được giới học thuật quan tâm nghiên cứu nhiều hơn

Tôn trọng quyền con người luôn được xem là kim chỉ nam trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp của Nhà nước ta, được cụ thể hoá trong từng quy định của các ngành luật, đặc biệt nó được xem là nguyên tắc Hiến định30 Bên cạnh

đó, BLTTHS năm 2015 quy định nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ ngh a trong TTHS31, nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân32 và nguyên tắc THTT đối với người dưới 18 tuổi33 Ngoài ra, Viện kiểm sát nhân dân tối cao – Tòa án nhân dân tối cao – Bộ Công an – Bộ Tư pháp – Bộ Lao động – Thương binh và xã hội đã ban hành thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH ngày 21/12/2018 về phối hợp thực hiện một số quy định của BLTTHS về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi Như vậy, có thể thấy chế định bị hại là người dưới 18 tuổi cũng như các hoạt động tố tụng (lấy lời khai…) liên quan đến bị hại là người dưới 18 tuổi trong TTHS là biểu hiện pháp lý tiến bộ của sự tôn trọng quyền con người Chế định này thiết lập cơ chế pháp lý vững chắc nhằm bảo vệ hữu hiệu quyền và lợi ích hợp pháp của công dân khi bị xâm hại bởi những hành vi phạm tội

Quy định về lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi được xây dựng trên đặc điểm chung của bị hại

Người bị hại tham gia tố tụng với địa vị pháp lý đặc biệt, bên cạnh vai trò cung cấp thông tin cho các chủ thể tiến hành tố tụng làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, người bị hại là người được Nhà nước bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp bị hành vi phạm tội xâm hại, nên người bị hại tham gia tố tụng hình sự là đảm bảo pháp lý quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ

Người bị hại là nạn nhân của tội phạm, họ là người trực tiếp bị thiệt hại hoặc

bị đe dọa gây thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc các quyền và lợi ích hợp pháp khác do tội phạm gây ra Họ là đối tượng chịu thiệt hại trực tiếp từ tội phạm

nên nạn nhân là một nguồn quan trọng trong việc xác định tội phạm (họ nắm giữ một lượng lớn thông tin về những tội phạm này) Để đưa tội phạm ra ánh sáng, cần

có sự chủ động và tinh thần chống tội phạm của nạn nhân để từ đó họ khai báo ra những tội phạm chưa được phát hiện hay chưa được thụ lý Việc điều tra tội phạm thông qua nạn nhân của tội phạm cũng góp phần quan trọng trong công tác dự báo

và đấu tranh phòng ngừa tội phạm

Người bị hại bị hành vi phạm tội tác động nên có thể họ biết rõ thông tin về

vụ án, người phạm tội và diễn biến hành vi phạm tội Do vậy, khi tham gia tố tụng, người bị hại sẽ cung cấp cho các cơ quan THTT, người THTT những thông tin mà

họ biết được về vụ án, người phạm tội và hành vi phạm tội Lời khai của người bị hại là chứng cứ rất quan trọng, giúp cho các cơ quan THTT, người THTT làm sáng

tỏ sự thật khách quan của vụ án

Bên cạnh đó, người bị hại là người bị hành vi phạm tội gây thiệt hại nên họ tham gia tố tụng với địa vị pháp lý là người được Nhà nước bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp bị hành vi phạm tội xâm hại Chính vì vậy, khi tham gia tố tụng người

bị hại có những quyền năng pháp lý nhất định, thông qua việc thực hiện những quyền năng pháp lý này, người bị hại sẽ đưa ra những thông tin, lập luận, yêu cầu

để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị hành vi phạm tội xâm hại

Quy định về lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi được xây dựng dựa trên những đặc điểm riêng biệt của bị hại là người dưới 18 tuổi

Việc pháp luật ghi nhận những trình tự, thủ tục tố tụng riêng biệt cho bị hại là người dưới 18 tuổi khi tham gia vào hoạt động lấy lời khai của người THTT với mục đích là tạo điều kiện để họ thực hiện tốt các quyền tố tụng luật định, không phải là sự đối xử bất công đối với những chủ thể tham gia tố tụng còn lại Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, người bị hại là đối tượng có nguy cơ bị tổn thương kép bởi họ là người bị tội phạm trực tiếp gây thiệt hại, phải gánh chịu những hậu quả mà họ hoàn toàn không mong muốn Đối với bị hại là người dưới 18 tuổi thì những ảnh hưởng này càng sâu sắc hơn bởi người ở độ tuổi này thường có nhiều hạn chế cả về thể chất lẫn tinh thần, họ dễ bị ảnh hưởng bởi những tác động tiêu cực trong quá trình TTHS từ nhiều phía Với những đặc trưng của lứa tuổi chưa thành niên, là lứa tuổi cần được chăm sóc, bảo vệ nên họ được quyền hưởng những sự ưu

ái này từ Nhà nước Với định hướng xây dựng một xã hội phát triển, ngày càng đặt mục tiêu cao hơn trong cuộc sống, người chưa đủ 18 tuổi xứng đáng được hưởng những điều tốt đẹp, có được một cuộc sống ở nơi mà những quyền cơ bản của họ

được bảo vệ và tôn trọng Bảo vệ người bị hại là người dưới 18 tuổi là một trong những mục tiêu và nhiệm vụ mà pháp luật hướng tới Tuy nhiên, để đảm bảo quyền bình đẳng trước pháp luật thì cơ quan THTT phải tiến hành lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi góp phần bảo vệ tốt hơn, đầy đủ hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người trực tiếp gánh chịu những thiệt hại do tội phạm gây ra Đây cũng là một

cơ sở để hoàn thiện chế định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi hiện nay Nghiên cứu chế định này nhằm hướng đến mục đích giảm thiểu mức độ tổn thương cho bị hại là người dưới 18 tuổi, giúp họ có thể trở lại cuộc sống bình thường, hòa nhập với cộng đồng là điều cần thiết

Tham gia đấu tranh phòng chống tội phạm là trách nhiệm của mọi công dân,

bị hại là người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng ngoài việc đòi lại sự công bằng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình còn có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ, giúp đỡ cơ quan có thẩm quyền trong giải quyết vụ án hình sự nên họ và người thân thích của họ cũng là những chủ thể dễ bị gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các lợi ích hợp pháp khác nhằm ngăn cản việc cung cấp chứng cứ, tài liệu, đồ vật hoặc bị trả thù34 Do vậy các

cơ quan có thẩm quyền THTT có trách nhiệm áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ bị hại và người thân của họ

1.2.2 Cơ sở thực tiễn

Cơ sở thực tiễn của một quy định pháp luật chính là đòi hỏi từ thực tiễn về sự cần thiết ban hành quy định pháp luật đó Có thể thấy, việc thiết lập quy định lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi theo luật TTHS Việt Nam dựa trên những cơ

sở thực tiễn sau đây:

Thứ nhất, công cuộc đổi mới toàn diện đất nước được khởi xướng từ Đại hội

Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986 đã đặt ra yêu cầu cho việc xây dựng hệ thống pháp luật nói chung, ngành luật TTHS nói riêng là phải tạo cơ sở pháp lý cho việc

mở rộng dân chủ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện công bằng xã hội, góp phần vào việc bảo vệ chủ quyền quốc gia, phát triển kinh tế, bảo đảm pháp chế

xã hội chủ ngh a Đây là cơ sở thực tiễn hết sức quan trọng của việc thiết lập quy định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi theo luật TTHS Việt Nam

hại và những người tham gia tố tụng khác”, Kỷ yếu hội thảo Những điểm mới của BLTTHS năm 2015,

Trường Đại học Luật TP.Hồ Chí Minh, tr.1

Đối với bị hại là người dưới 18 tuổi thì phải đến khi BLTTHS năm 2003 ra đời thì chế định về hoạt động tố tụng và bảo vệ đối tượng này mới bắt đầu được thừa nhận trong văn bản pháp lý, nhưng chưa thực sự nhấn mạnh Theo đó, trong BLTTHS 2003, trong khi thủ tục tố tụng đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi đã được quy định thành một chế định riêng thì đối với bị hại là người dưới 18 tuổi mới chỉ dừng lại tại các quy định về nguyên tắc chung trong giải quyết vụ án hình sự đối với bị hại nói chung như bảo đảm quyền bình đẳng trước Tòa án, bảo hộ tính mạng, sức khỏe,… và quyền yêu cầu khởi tố vụ án đối với bị hại là người chưa thành niên Khi BLTTHS 2015 ra đời, có thể nói, đây là văn bản luật đầu tiên quy định về chế định bảo vệ bị hại là người dưới 18 tuổi trong một phần riêng về thủ tục

tố tụng đặc biệt cùng với người bị buộc tội và người làm chứng là người dưới 18 tuổi Những quy định trên của Bộ luật này là một bước tiến lớn trong pháp luật TTHS nói chung và chế định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng Nhưng phải thừa nhận rằng những quy định trên chưa đủ để đáp ứng những yêu cầu lập pháp, đảm bảo sự công bằng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi

Quy định vấn đề lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi đã tạo cơ sở pháp lý cho việc mở rộng dân chủ nói chung, quyền của bị hại là người dưới 18 tuổi trong TTHS nói riêng, góp phần vào việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đảm bảo công bằng xã hội, phát huy tác dụng tích cực và có hiệu quả trong đấu tranh phòng

và chống tội phạm, bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự và an toàn xã hội, pháp chế xã hội chủ ngh a

Thứ hai, việc thiết lập quy định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi còn

xuất phát từ cơ sở thực tiễn đó là điều kiện thực tế của nền tư pháp Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế

Ở Việt Nam, Nhà nước thực hiện việc buộc tội và toàn quyền quyết định việc buộc tội, đây là truyền thống chính trị - pháp lý, là nguyên tắc cơ bản và không thể thay đổi, nhằm phát hiện và xử lý kịp thời mọi hành vi phạm tội, bảo vệ chế độ chính trị, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức Việc quy định hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong TTHS phải nằm trong khuôn khổ đó, bị hại là người dưới 18 tuổi không thể thay thế Nhà nước quyết định việc buộc tội, đưa một người ra xét xử tại Tòa án mà chỉ góp phần cung cấp những tình tiết mà bị hại biết liên quan đến vụ án, góp phần cung cấp chứng cứ

để giải quyết vụ án khách quan, toàn diện Vì vậy, việc lấy lời khai bị hại là người

dưới 18 tuổi là phương án phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội và thực trạng nền tư pháp Việt Nam

Thứ ba, việc thiết lập quy định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong

TTHS Việt Nam còn xuất phát từ cơ sở thực tiễn đó là lợi ích đạt được khi đặt ra quy định này

Đối với người bị hại, họ là người chịu hậu quả nặng nề nhất bởi hành vi phạm tội, do vậy TTHS phải được xây dựng trên cơ sở bảo vệ tốt nhất cho người bị hại Không phải cứ phát hiện có dấu hiệu tội phạm rồi khởi tố vụ án là sẽ bảo vệ lợi ích của người bị hại một cách tốt nhất Đối với những thiệt hại về tài sản do tội phạm gây ra thì có thể khôi phục được, còn đối với thiệt hại về tinh thần hoặc thể chất thì chỉ có thể bù đắp được phần nào mà không thể khôi phục lại được như cũ, những thiệt hại này không thể tính toán được vì đó là những tổn thương vô hình, sự

sợ hãi hoặc ám ảnh Như vậy, quy định về hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi giúp cho cơ quan THTT nhanh chóng tìm ra sự thật khách quan, có đầy

đủ chứng cứ làm sáng tỏ vụ án, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại là người dưới 18 tuổi Đây là một trong những cơ sở thực tiễn cho thấy sự cần thiết của việc thiết lập quy định lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong TTHS Việt Nam

Khi giải quyết vụ án hình sự thì sự kiện phạm tội đã xảy ra, các cơ quan và người THTT không trực tiếp chứng kiến sự việc Vì vậy để làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án hình sự, họ phải dựa vào các thông tin tài liệu liên quan đến đối tượng chứng minh được thu thập theo quy định của pháp luật TTHS để đưa ra những đánh giá, kết luận về các tình tiết của vụ án nhằm giải quyết vụ án đúng đắn

và khách quan Trong đó, nhận thức một cách khách quan, toàn diện đầy đủ vụ án hình sự là trên cơ sở hoạt động tố tụng thực tiễn của các chủ thể tham gia hoạt động chứng minh Một trong những hình thức thu thập thông tin, tài liệu vụ án đó chính

là hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi Có thể nói ngoài bị can, bị cáo là người nắm nhiều thông tin đầy đủ liên quan đến hành vi phạm tội do họ thực hiện thì người bị hại là người biết nhiều thông tin chính xác về hành vi phạm tội, thậm chí là cả người thực hiện hành vi phạm tội Vậy nên bị hại là người dưới 18 tuổi có thể cung cấp cho các cơ quan THTT lời khai và các nguồn chứng cứ xác

1.3 Nguyên tắc lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự

Nguyên tắc trong TTHS được xem là những tư tưởng quan điểm tồn tại xuyên suốt trong quá trình thực hiện các hoạt động TTHS Nó là một trong những căn cứ để bảo vệ quyền con người nói chung và quyền con người của bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng, bởi xét về bản chất, đây là những quan điểm được xây dựng trên những điều kiện khách quan, phản ánh nhu cầu rất thực tế, nhu cầu cần được quan tâm đặc biệt, cần được bảo vệ của bị hại là người dưới 18 tuổi Đồng thời, việc quy định những tư tưởng, quan điểm trên thành các nguyên tắc là một trong những hình thức thể hiện ý chí của giai cấp thống trị Giai cấp thống trị nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người của bị hại là người dưới

18 tuổi trong hoạt động TTHS nên đã thể chế hoá các quyền đó bằng các quy định của pháp luật, có tính bắt buộc thi hành cho tất cả các chủ thể tham gia vào hoạt động TTHS Bảo đảm cho các nguyên tắc luôn xuyên suốt trong quá trình tố tụng là một trong những cách bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi hiệu quả nhất

1.3.1 Những nguyên tắc chung

Nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ ng ĩa trong TTHS36: Nguyên tắc pháp chế được thể hiện qua việc tuân thủ nghiêm chỉnh và triệt để các quy định của pháp luật của mọi công dân Từ đó, người THTT thực hiện tốt nhiệm vụ mà nhà nước và nhân dân giao cho, tìm ra sự thật khách quan của vụ án, mang lại công lý cho bị hại là người dưới 18 tuổi Người THTT, tham gia tố tụng được thực hiện những quyền và phải tuân theo những ngh a vụ nhất định khi lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi để không xâm phạm đến quyền và lợi ích của bị hại là người dưới 18 tuổi

Nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân37: Nguyên tắc này nhằm xác định trách nhiệm của người THTT khi lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi phải luôn tôn trọng và bảo vệ các quyền

mà bị hại là người dưới 18 tuổi được hưởng, tránh mọi hành vi trái pháp luật gây

35 Nguyễn Thế Thắng (2019), Lấy lời khai của bị hại theo luật tố tụng hình sự Việt Nam, luận văn thạc s luật

học, Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.19

36 Điều 7 BLTTHS năm 2015

37

Điều 8 BLTTHS năm 2015

ảnh hưởng đến lợi ích của họ Đồng thời, người THTT chỉ áp dụng các biện pháp cưỡng chế khi thật cần thiết và phải thường xuyên kiểm tra tính hợp pháp của các biện pháp đó để kịp thời hủy bỏ, bảo đảm cho quyền của bị hại luôn được bảo vệ tối

Nguyên tắc xác định sự thật của vụ án40: Xác định sự thật của vụ án không chỉ được xem là một trong những nguyên tắc của TTHS mà hơn nữa nó còn là mục đích cuối cùng khi giải quyết một vụ án hình sự Việc xác định ai là người phạm tội,

họ đã gây những thiệt hại gì cho bị hại là người dưới 18 tuổi, cho xã hội… là nhiệm

vụ vô cùng quan trọng Cơ quan THTT phải có ngh a vụ chứng minh hành vi phạm tội và tìm ra sự thật của vụ án Nếu một hành vi phạm tội được thực hiện nhưng sự thật không được làm rõ thì sẽ kéo theo nhiều hệ lụy đáng tiếc Người phạm tội sống ngoài vòng pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi không được đảm bảo, pháp chế không còn, và quan trọng hơn nữa là lòng tin của nhân dân về một chế độ xã hội chủ ngh a của dân, do dân, vì dân cũng bị mất đi Chính vì vậy, việc xác định sự thật của vụ án không chỉ bảo vệ bị hại là người dưới

18 tuổi mà còn bảo vệ cho cả hệ thống pháp luật xã hội chủ ngh a

Nguyên tắc trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền THTT41, nguyên tắc trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự42 và nguyên tắc tuân thủ

pháp luật trong hoạt động điều tra43:

Để quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia tố tụng được đảm bảo, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan THTT và người THTT trong quá trình tiến hành giải quyết vụ án hình sự, pháp luật TTHS yêu cầu họ phải chấp hành nghiêm chỉnh những quy định của pháp luật Họ là những người nắm trong tay quyền lực nhà nước, sử dụng sức mạnh này để đưa pháp luật vào thực tế nên thông qua những hoạt động của mình họ phải đảm bảo cho vụ án hình sự được phát hiện một cách chính xác, mọi hành vi phạm tội phải được xử lý nghiêm minh và kịp thời Không để lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội

Thông qua việc khởi tố và xử lý vụ án hình sự, sự thật khách quan được làm

rõ, người phạm tội phải chịu trách nhiệm trước pháp luật vì những hành vi sai trái của mình Đồng thời, họ phải đền bù cho những tổn thương và mất mát mà bị hại là người dưới 18 tuổi phải gánh chịu Chính vì vậy, đảm bảo nguyên tắc này khi lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi là một trong những hình thức đảm bảo quyền con người của bị hại là người dưới 18 tuổi

Nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của người có thẩm quyền THTT, người tham gia tố tụng44: Đối với bị hại là người dưới 18 tuổi, việc bảo đảm nguyên tắc này giúp họ thực hiện tất cả các quyền mà pháp luật dành cho họ mà không sợ bị người THTT hạn chế khi tham gia hoạt động lấy lời khai

1.3.2 Những nguyên tắc đặc thù

Nguyên tắc bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện, phù hợp v i tâm lý, lứa

tu i, mức độ trưởng thành, khả năng n ận thức của người ư i 18 tu i; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người ư i 18 tu i; bảo đảm lợi ích tốt nhất

c o người ư i 18 tu i45

, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa, quyền được trợ giúp pháp lý của người ư i 18 tu i 46: Các thủ tục tố tụng đối với bị hại là người dưới 18 tuổi chỉ đạt yêu cầu khi áp dụng phải chắc chắn tạo được sự thân thiện, gần gũi không gây áp lực tâm lý khiếp sợ, hoang mang, quá khó hiểu đối với họ Khi thực hiện phải đảm bảo được sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi như đối với người đã thành niên Ngoài ra, trong những trường hợp có sự tùy nghi lựa chọn các hành vi tố tụng thì phải hướng được người tiến

hành, tham gia tố tụng có những xử sự tốt nhất cho bị hại là người dưới 18 tuổi như quy định về giám hộ và trợ giúp pháp lý cho bị hại là người dưới 18 tuổi; khi tiến hành điều tra các vụ án liên quan đến bị hại là người dưới 18 tuổi, cơ quan THTT cần phân công ĐTV, Kiểm sát viên đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm về điều tra đối với người dưới 18 tuổi hoặc người có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục, có kỹ năng giao tiếp, có thái độ tôn trọng… đối với người dưới 18 tuổi Cùng với đó nguyên tắc này cũng đòi hỏi tất cả các quy trình, thủ tục tố tụng, người THTT, các cơ sở - vật chất, kỹ thuật phục vụ cho hoạt động tố tụng cũng phải phù hợp với tâm lý, lứa tuổi của người dưới 18 tuổi Cùng với đó, nguyên tắc này còn nhằm đảm bảo quyền được trợ giúp pháp lý của bị hại là người dưới 18 tuổi Đây là quy định xuất phát từ quyền được xét xử công bằng, từ nguyên tắc bảo đảm tranh tụng và từ chính sách của Nhà nước đối với nhóm người dễ tổn thương và chưa có đủ khả năng để tự bảo vệ về mặt pháp lý so với các nhóm tuổi khác Thêm vào đó, nguyên tắc này còn đặt ra yêu cầu phải hạn chế đến mức thấp nhất số lần tiếp xúc giữa bị hại là người dưới 18 tuổi với bị can, bị cáo Áp dụng các biện pháp phù hợp, cần thiết theo quy định của pháp luật để bảo đảm bị hại là người dưới 18 tuổi khi tham gia hoạt động lấy lời khai của cơ quan THTT cũng như người thân thích của họ được an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi các quyền ấy bị đe dọa hoặc bị xâm hại.47

Nguyên tắc bảo đảm giữ bí mật cá nhân của người ư i 18 tu i48: Khi tiến hành lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi thì cơ quan THTT, người THTT tuyệt đối không được tiết lộ hoặc để lọt những thông tin cá nhân của bị hại là người dưới

18 tuổi cho những người không có trách nhiệm trong giải quyết vụ án biết được Bên cạnh đó các thủ tục tố tụng được xây dựng cũng tạo ra sự hạn chế trong việc công khai hóa những thông tin cá nhân của bị hại là người dưới 18 tuổi khi tiến hành hoạt động lấy lời khai bị hại

Nguyên tắc bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện của người

ư i 18 tu i, n à trường, Đoàn t an niên, người có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý, xã hội, t chức k ác nơi người ư i 18 tu i học tập, lao động và sinh hoạt49:

Sở d cần có sự tham gia của các chủ thể trên là vì sự tham gia của họ sẽ giúp cho các cơ quan THTT nhận thức đúng về đặc điểm tâm lý lứa tuổi, điều kiện, hoàn cảnh, các tổn thương và quá trình phục hồi tổn thương khi tiến hành lấy lời khai của

bị hại là người dưới 18 tuổi, đó là những thông tin rất quan trọng cần được đánh giá chính xác trong các vụ án có bị hại là người dưới 18 tuổi Do vậy, khi tiến hành hoạt động tố tụng cần phải bảo đảm sự tham gia của những chủ thể trên50

Về nội dung của nguyên tắc, theo quy định của pháp luật thì cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật của con là người dưới 18 tuổi51 Tuy nhiên, nếu có căn cứ cho rằng việc xác định cha mẹ của người dưới 18 tuổi là người đại diện theo pháp luật không bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi thì các cơ quan THTT có thể xác định người thân thích khác của người dưới 18 tuổi (như anh, chị ruột,…) làm người giám hộ tham gia vào hoạt động lấy lời khai với tư cách là người đại diện hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi để bảo đảm nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của bị hại là người dưới 18 tuổi quy định tại khoản 1 Điều 414 BLTTHS 2015

Nguyên tắc tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến của người

ư i 18 tu i52

: Bị hại là người dưới 18 tuổi mặc dù là người có sự phát triển về thể chất, tinh thần chưa hoàn thiện, đầy đủ như người từ đủ 18 tuổi nhưng họ vẫn có những hiểu biết, quan điểm nhận thức, đánh giá riêng của cá nhân có ý ngh a đối với việc giải quyết đúng đắn, khách quan, toàn diện vụ án khi tham gia vào hoạt động lấy lời khai của cơ quan THTT Do vậy, những ý kiến của họ được pháp luật tôn trọng và ghi nhận Tùy theo mức độ tuổi tác mà các ý kiến của người dưới 18 tuổi được các cơ quan và người THTT đánh giá khác nhau, nếu các yếu tố khác ảnh hưởng đến ý kiến của họ gần giống nhau thì đối với người càng gần 18 tuổi mức độ tin cậy càng cao Các hành vi cản trở hoặc làm ảnh hưởng không tốt đến việc trình bày ý kiến của người dưới 18 tuổi đều bị coi là vi phạm pháp luật53

Nguyên tắc bảo đảm giải quyết nhanh chóng, kịp thời các vụ án liên quan đến người ư i 18 tu i54

: Tham gia hoạt động lấy lời khai của cơ quan THTT khiến cho bị hại là người dưới 18 tuổi mất thời gian và ít nhiều ảnh hưởng tới trạng

50 Nguyễn Ngọc Anh và Phan Trung Hoài (2018), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015,

NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr 788

52 Khoản 4 điều 414 BLTTHS năm 2015

53 Phạm Mạnh Hùng (2018), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, NXB Lao động, tr 662

54

Khoản 7 điều 414 BLTTHS năm 2015

thái phát triển tâm lý và hoạt động sinh hoạt, học tập bình thường của bị hại là người dưới 18 tuổi Do vậy, việc tiến hành lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi phải được tiến hành không chỉ tuân thủ đúng thời hạn luật định mà còn giải quyết với thời hạn ngắn hơn quy định mà pháp luật cho phép

Như vậy, toàn bộ hệ thống các nguyên tắc trên là những quy định buộc các chủ thể có liên quan phải tuân theo để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi khi tham gia hoạt động lấy lời khai của cơ quan THTT Những nguyên tắc này được xem là hệ thống các quan điểm làm nền tảng để xây dựng các quy định cụ thể trong pháp luật TTHS Việt Nam

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự khởi đầu giai đoạn điều tra là giai đoạn có vai trò rất quan trọng Trong giai đoạn này, cơ quan điều tra áp dụng các biện pháp điều tra để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm Một trong những biện pháp thiết thực, có hiệu quả cao trong việc thực hiện điều tra đó là hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi Để có thể nghiên cứu sâu hơn những quy định của pháp luật hiện hành về hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi thì trước hết phải cần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về địa vị pháp lý của bị hại là người dưới 18 tuổi cũng như những đặc trưng về hoạt động lấy lời khai bị hại

là người dưới 18 tuổi

Trong Chương 1, tác giả tập trung phân tích, luận giải một số vấn đề lý luận

về hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam như khái niệm, đặc điểm, cơ sở và những nguyên tắc trong hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi

Việc tìm hiểu các vấn đề lý luận về khái niệm bị hại là người dưới 18 tuổi và hoạt động lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi, những nguyên tắc trong hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong giải quyết vụ án hình sự cho thấy vẫn còn những vướng mắc trong nhận thức và chỉ khi áp dụng vào hoạt động thực tiễn mới nhận rõ những tồn tại mà pháp luật tiếp tục phải chỉnh sửa, bổ sung, thay đổi cho phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm

Với những nội dung ở Chương 1 sẽ là cơ sở, tiền đề cho việc phân tích, đánh giá pháp luật thực định, thực tiễn của quy định về hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi để đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả khi thực hiện quy định này ở các chương tiếp theo của luận văn

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ

LẤY LỜI KHAI BỊ HẠI LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI

VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN

Vấn đề lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi gắn liền với quá trình hình thành và phát triển lâu dài của ngành luật TTHS Pháp luật TTHS đã có những thay đổi không ngừng để đáp ứng tốt nhu cầu bảo vệ quyền con người khi tiến hành lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi Quá trình phát triển này được thể hiện qua các giai đoạn sau:

Sau Cách mạng tháng 8/1945 đến năm 1960, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, trong điều kiện chưa xây dựng được hệ thống pháp luật của Nhà nước kiểu mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh ngày 10/10/1945 cho phép tạm thời áp dụng pháp luật của chế độ cũ với điều kiện là không trái với nguyên tắc độc lập của nước Việt Nam và chính thể Dân chủ Cộng hoà Giai đoạn sau này Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã dần ban hành các văn bản mới về hình sự và tố tụng để thay thế pháp luật chế độ cũ, tuy có một số văn bản pháp luật nói về người bị hại trong vụ án hình sự nhưng về cơ bản hoạt động lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong giải quyết vụ án hình sự không được đề cập và không có gì thay đổi so với với trước đây

Giai đoạn từ năm 1960 đến năm 1988, đây là giai đoạn chịu ảnh hưởng mạnh của pháp luật Liên bang Xô viết Bản hướng dẫn về trình tự tố tụng sơ thẩm về hình

sự ban hành theo Thông tư số 16/TATC ngày 27/9/1974 của Tòa án nhân dân tối cao là văn bản duy nhất đề cập đến người bị hại và vai trò của người bị hại trong

TTHS Quan niệm về người bị hại rất rộng: “Người bị hại là công dân đã bị kẻ

phạm pháp trực tiếp xâm phạm đến thể chất, tài sản, hoặc xâm hại về tinh thần (như bị lăng nhục, đánh, giết, trộm cắp, lừa đảo ) Người đã can thiệp để ngăn cản

bị cáo đánh, giết người khác nhưng bản thân cũng bị kẻ phạm pháp gây thương tích, hoặc người có nhà cửa bị cháy vì bị cáo đốt nhà của người khác nhưng đám cháy lan sang nhà của họ, cũng là người bị xâm hại trực tiếp đến thể chất, tài sản” 55

55

Tòa án nhân dân tối cao (1976), Tập hệ thống hóa luật lệ về tố tụng hình sự, Hà nội, Tr.46

Cũng theo Thông tư số 16/TATC ngày 27/9/1974, người bị hại có quyền:

“được đề xuất chứng cứ và những lời thỉnh cầu; được yêu cầu bồi thường và yêu

cầu áp dụng những biện pháp nhằm đảm bảo bồi thường; được xin thay đổi Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân; được tham gia các cuộc thẩm vấn và tranh luận tại phiên tòa về những sự việc đã gây thiệt hại cho mình; được kháng tố theo những quy định của pháp luật để xin tăng hình phạt đối với bị cáo và tăng tiền bồi thường

Có trường hợp người bị hại không yêu cầu bồi thường, nhưng trong trường hợp người bị hại có yêu cầu bồi thường thì họ cũng có quyền của nguyên đơn dân sự Nếu việc phạm pháp đã gây ra chết người thì cha, mẹ, vợ, con, anh, chị, em ruột của người bị hại đều có những quyền của người bị hại nói trên”56

Tóm lại, giai đoạn trước khi ban hành BLTTHS năm 1988, bị hại là người dưới 18 tuổi có vai trò rất mờ nhạt trong quá trình điều tra vụ án hình sự và được biết đến trong khái niệm chung người bị hại, người bị hại chỉ dừng lại ở việc khởi kiện vụ án hình sự và khi tham gia vào quá trình giải quyết vụ án chủ yếu là cung cấp thông tin, chưa có một quy định nào về đề cập đến việc lấy lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi cũng như các quy định về việc lấy lời khai bị hại là người dưới

18 tuổi trong quá trình giải quyết vụ án hình sự

BLTTHS năm 1988 ra đời, có đề cập đến nội dung lấy lời khai bị hại khá đầy

đủ, tuy nhiên quy định về lấy lời khai bị hại và bị hại là người dưới 18 tuổi chưa

được tách riêng, cụ thể Điều 112 BLTTHS năm 1988 quy định “Việc lấy lời khai

của bị hại được tiến hành theo quy định tại các Điều 109, 110 và 111 Bộ luật này”57 Theo đó, việc lấy lời khai người bị hại bao gồm: triệu tập người bị hại theo trình tự của Điều 109; lấy lời khai của người bị hại theo Điều 110; biên bản lấy lời khai người bị hại theo Điều 111 Đây là lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp TTHS, trình

tự, thủ tục lấy lời khai của người bị hại được chú trọng và đưa vào luật thành những quy định cụ thể

Như vậy để lấy lời khai của người bị hại, cơ quan THTT phải gửi giấy triệu tập yêu cầu người bị hại có mặt theo đúng thời gian và địa điểm được triệu tập để lấy lời khai Giấy triệu tập người bị hại phải ghi rõ họ tên, chỗ ở của người bị hại; ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm có mặt; gặp ai và trách nhiệm về việc vắng mặt không có lý do chính đáng Giấy triệu tập được giao trực tiếp cho người bị hại hoặc thông qua chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi người bị hại

56 Tòa án nhân dân tối cao (1976), Tập hệ thống hóa luật lệ về tố tụng hình sự, Hà nội, Tr.46

57

Điều 112 BLTTHS năm 1988