So Sánh Vị Trí, Vai Trò Của Luật Thành Văn Ở Hai Dòng Họ Pháp Luật Civil Law Và Common Law.docx

Thứ hai, thẩm phán trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common law đóng vai trò quan trọng trong việc sáng tạo và phát triển quy phạm pháp luật.. II Phân tích1 Vị trí, vai trò của

A) MỞ ĐẦU

Luật thành văn là hệ thống các quy tắc được công nhận và được các cơ quan nhà nước quy định ban hành dưới một dạng văn bản cụ thể Luật thành văn

là một trong những nguồn quan trọng của pháp luật quốc gia nói riêng và các dòng họ pháp luật trên thế giới nói chung Dòng họ pháp luật Civil law và dòng

họ pháp luật Common law là hai trong số những dòng họ pháp luật lớn trên thế giới Mỗi dòng họ pháp luật lại mang những đặc điểm riêng biệt đặc trưng cho dòng họ mình như lịch sử phát triển, sự phân chia luật công và luật tư, vai trò của các nguồn đối với việc hình thành và phát triển của dòng họ pháp luật Trong số những yếu tố kể trên, có thể nói, yếu tố về nguồn pháp luật là một yếu

tố rất quan trọng Bởi lẽ, dù có sự giống nhau về nguồn, tuy nhiên vị trí vai trò của các nguồn trong hệ thống nguồn luật sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đặc trưng của mỗi dòng họ pháp luật Chính vì thế, để làm rõ vị trí, vai trò của luật thành văn ở hai dòng họ pháp luật Civil law và Common law cũng như giải thích phần nào đó sự khác nhau giữa vị trí, vai trò của nguồn luật này ở hai dòng họ pháp

luật, nhóm chọn đề tài: “So sánh vị trí, vai trò của luật thành văn ở hai dòng họ pháp luật Civil law và Common law” để nghiên cứu và làm sáng tỏ.

B) NỘI DUNG

I) Khái quát chung

1) Khái quát về luật thành văn

1.1) Định nghĩa

Khi nhắc đến nguồn luật của một quốc gia nào đó thì không thể không nhắc đến luật thành văn đối với các nước Trên thế giới, luật thành văn hay pháp luật bất thành văn vốn có lịch sử phát triển lâu đời

Điển hình là vào thời La Mã thì pháp luật thành văn hình thành trong những phiên họp, hay nhìn nhận ở một phạm vi rộng hơn là ở hai dòng họ pháp luật Common law và Civil law thì chỗ đứng của luật thành văn đã có sự phân biệt rõ nét

Luật thành văn có thể được hiểu là một tập hợp các quy tắc xử sự được ghi nhận hay quy định trong một hình thức văn bản nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo đúng trình tự và thẩm quyền tại một thời điểm xác định Luật thành văn được viết ra (ngược với luật truyền miệng hoặc luật tập quán) và được viết bởi cơ quan lập pháp

Có thể kể đến một số văn bản quy phạm pháp luật là nguồn của luật thành văn, bao gồm:

- Hiến pháp - Đạo luật cơ bản nhất của nhà nước

- Các công ước tế ngày nay

- Bộ luật

- Luật hay có thể là các văn bản mang tính dưới luật

1.2) Đặc điểm

Thông qua việc liệt kê các văn bản quy phạm pháp luật, ta có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản như sau:

- Luật thành văn ban hành những quy tắc xử sự chung nhằm điều chỉnh những mối quan hệ xã hội thường gặp, điều chỉnh hành vi của con người về việc được làm, không không được làm hay là phải làm

- Việc ban hành do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, theo trình

tự thủ tục Tùy vào mỗi quốc gia khác nhau mà cơ quan có thẩm quyền ban hành luật thành văn là khác nhau

- Mang tính khoa học cao, tính an toàn về hệ thống pháp lý cao phản ảnh được trình độ phát triển pháp luật thuộc về một quốc gia và đồng thời là cơ sở pháp lý vững chắc, là chỗ dựa an toàn để đưa ra phán xét

- Nhằm dự liệu trước mọi tình huống trong thực tế khi có sự việc xảy ra Việc ban hành luật thành văn này là khi đã có hay xuất hiện một cái mới ở thực

tế Nhưng thực tiễn lúc nào cũng luôn ở trạng thái "vận động" và "phát triển", vì thế mà pháp luật luôn chạy theo sau thực tiễn và không thể dự liệu hết mọi tình huống xảy ra

- Xây dựng luật thành văn lại tốn kém khá nhiều khi mà đưa ra một quy phạm mới trong một lĩnh vực nào đó nhiều hơn là án lệ

2) Khái quát về dòng họ Civil law

Thuật ngữ “Civil law” trong lĩnh vực luật học có ý nghĩa phổ biến:

- Tên gọi của hệ thống pháp luật lục địa châu Âu, là dòng họ pháp luật lớn nhất trên thế giới, tồn tại ở các nước lục địa châu Âu (Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha…), phần lớn các nước châu Phi, hầu hết các nước châu Mỹ Latinh, các nước phương Đông

- Luật dân sự, ngành luật điều chỉnh các quan hệ tài sản và nhân thân giữa các cá nhân, thuộc lĩnh vực luật tư điều chỉnh quan hệ giữa tư nhân và tư nhân

Dòng họ pháp luật Châu Âu lục địa có những đặc điểm sau:

- Chịu ảnh hưởng sâu sắc của luật La Mã

- Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law được chia thành công pháp và tư pháp

- Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law coi trọng lý luận

- Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao

- Dòng họ Civil law không coi tiền lệ pháp luật là hình thức pháp luật thông dụng và phổ biến như pháp luật thành văn

2.1) Sự hình thành và phát triển của dòng họ Civil law

Quá trình hình thành và phát triển của dòng học Civil law bao gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn pháp luật tập quán - giai đoạn trước thế kỉ XIII; giai đoạn pháp luật thành văn từ thế kỉ XIII đến cuối thế kỉ XVIII; giai đoạn pháp điển hóa pháp luật và phát triển ra ngoài châu Âu - từ cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX đến nay

2.1.1) Giai đoạn pháp luật tập quán

Pháp luật ở giai đoạn này còn giản đơn, dễ lẫn lộn giữa quy phạm đạo đức, tôn giáo và pháp luật

Luật thời kì này còn ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng tôn giáo, nhiều quốc gia lấy luật nhà thờ làm luật lệ nhà nước

2.1.2) Giai đoạn phát triển pháp luật thành văn (từ thế kỉ XIII đến cuối thế

kỉ XVIII)

Đặc điểm nổi bật của giai đoạn này là sự ra đời của nhiều trường phái pháp luật cũng như việc giảng dạy pháp luật được phát triển Luật La Mã ngày càng ảnh hưởng sâu sắc đến pháp luật các quốc gia

Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội là sự hình thành hệ thống pháp luật thống nhất của Châu Âu

2.1.3) Giai đoạn pháp điển hóa pháp luật và phát triển mở rộng ra ngoài lục địa châu Âu (cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX đến nay)

Là giai đoạn đoạn được đánh dấu bằng những văn bản pháp luật quan trọng:

- Trước hết, phải kể đến Bản tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền 1789 của Pháp ra đời đặt nền móng cho một ngành luật mới – luật hiến pháp

- Đầu thế kỉ XIX, các bộ luật quan trọng của nước Pháp đã ra đời như: Bộ luật dân sự Napoleon năm 1804; Bộ luật tố tụng năm1806; Bộ luật thương mại năm 1807; Bộ luật tố tụng hình sự năm1808; Bộ luật hình sự năm1810

+ Vào thế kỉ XIX, các bộ luật cơ bản của Đức cũng được xây dựng: Bộ luật thương mại năm 1866; Bộ luật hình sự năm 1871; Bộ luật tố tụng hình sự năm 1877…

2.2) Nguồn của hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law

Theo quan điểm thực tiễn, nguồn pháp luật là cơ sở pháp luật để thẩm phán và những người có thẩm quyền áp dụng pháp luật đưa ra phán quyết của mình Bao gồm: luật thành văn (statute law), án lệ (case law), tập quán pháp (custom), các học thuyết pháp luật (legal doctrine), các nguyên tắc pháp luật (legal principle)

2.2.1) Pháp luật thành văn

Ở dòng họ Civil law, pháp luật thành văn được coi trọng và có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao Đây được xem là nguồn quan trọng trong hệ thống nguồn pháp luật, bao gồm các loại văn bản sau: Hiến pháp (Constitution), các công ước quốc tế (Traité internationale), Bộ luật (Code), Luật (Loi)

2.2.2) Tập quán pháp luật (La coutume)

Là những quy tắc xử sự hình thành một cách tự phát, tồn tại từ lâu đời, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trở thành thói quen tự nhiên và mang tính bắt buộc chung như quy phạm pháp luật

2.2.3) Án lệ (Jurisprudence)

Là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ làm cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng trong các trường hợp tương tự

Đây là giải pháp không chắc chắn, có thể bị hủy bỏ và sửa đổi bất cứ lúc nào phụ thuộc vào vụ việc mới

Án lệ không được coi là nguồn cơ bản của luật Tuy nhiên, án lệ ngày càng được thừa nhận rộng rãi Ví dụ trong lĩnh vực bồi thường thiệt hại ở Pháp, người ta chủ yếu dựa vào án lệ vì Bộ luật dân sự quy định rất ít về vấn đề này

2.2.4) Học thuyết (La doctrine)

Trong quá khứ, nó từng là nguồn chính của hệ thống pháp luật lục địa châu Âu Ngày nay, tuy học thuyết không còn là nguồn chính của luật nhưng vai trò của học thuyết là đã tạo ra ngân hàng những khái niệm và tư duy pháp luật Ngoài ra, học thuyết còn tạo ra những phương pháp để hiểu và giải thích pháp luật một cách đúng đắn

Nhìn vào hiến pháp hiện hành của các nước châu Âu và các lục địa khác

ta có thể thấy được sự ảnh hưởng của học thuyết phân chia quyền lực trong tổ chức và bộ máy nhà nước

2.2.5) Các nguyên tắc chung của pháp luật (Principes généraux du droit)

Là các nguyên tắc thành văn hoặc không thành văn được chấp nhận trong luật quốc gia Việc thừa nhận những nguyên tắc chung này là dựa trên quan niệm pháp luật là đại lượng của công bằng, công lý

Một số nguyên tắc như sau:

- Động cơ của anh đặt tên cho hành vi của anh (Your motive gives a name

to your act)

- Ai khẳng định người đó phải chứng minh (The intention is punishes even if the object is not achieved)

- Không ai có thể tự mình làm chứng cho mình (No one can be a witness

in his own cause)

- Không ai có thể bị trừng phạt vì suy nghĩ của mình (No one suffers punishment for his thoughts)

3) Khái quát về dòng họ pháp luật Common law

Dòng họ này được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nhau: Dòng họ pháp luật Anh - Mỹ (Anglo - American legal family) hoặc có tài liệu là dòng họ pháp luật Anglo – Saxon (Anglo - Saxon legal family) và có tài liệu sử dụng tên là

“dòng họ pháp luật án lệ” hoặc “dòng họ Common law”

Những đặc điểm cơ bản của dòng họ pháp luật Anh - Mỹ:

Là dòng họ pháp luật có cội nguồn từ hệ thống pháp luật Anh - Quốc gia

ở châu Âu nhưng dòng họ pháp luật này có một số điểm biệt căn bản với dòng

họ pháp luật của đại đa số các nước ở châu Âu - dòng họ Civil law

Thứ nhất, thừa nhận án lệ là nguồn luật chính thống (thừa nhận học thuyết

tiền lệ pháp)

Thứ hai, thẩm phán trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common

law đóng vai trò quan trọng trong việc sáng tạo và phát triển quy phạm pháp luật

Thứ ba, không có sự phân biệt giữa luật công và luật tư như dòng họ Civil

law, trừ hệ thống pháp luật Anh Ở Anh, việc phân biệt hai mảng luật này là nhằm xác định thủ tục tố tụng nào cần áp dụng để giải quyết vụ việc có liên quan; trong khi đó ở các nước thuộc dòng họ Civil law thì việc phân biệt này nhằm xác định thẩm quyền của tòa án giải quyết

Thứ tư, đối với dòng họ pháp luật này thì chế định pháp luật tiêu biểu là

chế định ủy thác

Thứ năm, hình thành đầu tiên ở Vương quốc Anh và lan sang các châu lục

khác qua con đường thuộc địa hóa; có sự tiếp nhận tự nhiên, một số duy trì pháp luật bản địa hoặc thay thế và áp đặt

3.1) Sự hình thành và phát triển của dòng họ Common law

3.1.1) Các giai đoạn hình thành trước năm 1066

Giai đoạn người La Mã trị vì mà đơn thuần là xâm chiếm không phát triển pháp luật

Giai đoạn người Anglo - Saxon: Anh bị xâm chiếm bởi các bộ tộc người Giéc - manh Pháp luật mang tập quán địa phương, chủ yếu ảnh hưởng từ người Giéc - manh

Thế kỷ X, Hoàng đế Alfred phân chia các cấp Hành chính và Tòa án riêng Pháp luật gồm các tập quán địa phương và không tồn tại 1 hệ thống pháp luật chung nào cho toàn nước Anh

3.1.2) Giai đoạn từ 1066 đến 1485

Giai đoạn áp dụng tập quán: William lên ngôi và thống nhất nước Anh, thiết lập chế độ phong kiến hà khắc, cải cách về lĩnh vực hành pháp và lập pháp Đến thế kỷ 12, 13 thì chính phủ bắt đầu can thiệp sâu sắc hơn về các quan hệ pháp luật có liên quan đến nghĩa vụ nộp thuế Giai đoạn này là tiền đề phát triển pháp luật chung trên toà

3.2) Nguồn của hệ thống pháp luật thuộc dòng họ pháp luật Common law 3.2.1) Án lệ

- Do cơ quan tòa án hay thẩm phán tạo ra

- Hoạt động trên nguyên tắc Stare Decisis

3.2.2) Luật thành văn

- Đạo luật do cơ quan có thẩm quyền ban hành

- Có giá trị pháp lý cao nhất

3.2.3 Nguồn khác:

- Luật của liên minh châu Âu (Anh)

- Tập quán địa phương

- Các tác phẩm có uy tín

II) Phân tích

1) Vị trí, vai trò của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Civil law

1.1) Vị trí của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Civil law

Ở dòng họ Civil law pháp luật thành văn được coi trọng và có trình độ hệ thống hoá, pháp điển hoá cao Vào thế kỉ XIX, sau khi các bộ luật cơ bản của Pháp lần lượt ra đời, với ảnh hưởng lớn của các bộ luật này, nhất là Bộ luật dân

sự Napoleon, trường phái pháp luật thực chứng ra đời Trường phái pháp luật thực chứng coi pháp luật thành văn hầu như là nguồn duy nhất của pháp luật, họ coi các bộ luật như là “sự hoàn hảo của lý trí” Ngày nay không ai còn ảo tưởng

về vai trò tuyệt đối của pháp luật thành văn, tuy nhiên theo tư tưởng truyền thống, pháp luật thành văn vẫn được coi là nguồn quan trọng nhất trong hệ thống các nguồn pháp luật

1.2) Vai trò của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Civil law

Luật thành văn là nguồn quan trọng, giữ vai trò chủ đạo trong việc hình thành và phát triển của dòng họ pháp luật Civil law Từ thế kỉ XIII, luật thành văn đã dần trở nên phổ biến ở các quốc gia châu Âu, qua quá trình giao thương

và phát triển kinh tế cũng như sự phục hưng của nền văn hóa Hy Lạp/La Mã đã góp phần phát triển luật thành văn Sự phát triển của luật thành văn đã trở thành một giai đoạn trong quá trình hình thành và phát triển của dòng họ pháp luật Civil law Như vậy, luật thành văn giữ vai trò chủ yếu trong việc hình thành nên dòng họ pháp luật Civil law

Trong quá trình áp dụng pháp luật, luật thành văn giữ vai trò chủ đạo, các thẩm phán phải tuân thủ các quy định và nguyên tắc được quy định trong các văn bản pháp luật Như vậy luật thành văn đóng vai trò là cơ sở cho những quyết định của thẩm phán trong giải quyết các vụ việc Điều này chứng tỏ, luật thành văn có vai trò rất quan trọng trong việc áp dụng pháp luật ở dòng họ pháp luật Civil law

Luật thành văn có vai trò quan trọng trong việc phát triển trình độ hệ thống hóa và pháp điển hóa Sự phát triển của luật thành văn đã đặt ra yêu cầu các nhà làm luật phải hệ thống hóa và pháp điển hóa nó thành những bộ luật Và

có sự thay đổi, sửa chữa cho phù hợp với tình hình xã hội của mỗi quốc gia theo từng giai đoạn lịch sử

Luật thành văn có vai trò tạo ra án lệ Án lệ được hiểu là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ làm cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng trong các trường hợp tương tự Án lệ được tạo ra

nhờ việc áp dụng luật thành văn hay tập quán Tuy nhiên, trong quá trình hình thành và phát triển, sau thế kỉ XIII, pháp luật tập quán ở các quốc gia thuộc dòng

họ Civil law đã không còn quan trọng, sự cần thiết của việc phân biệt rõ ràng đạo đức, tôn giáo và pháp luật đã thúc đẩy việc phát triển luật thành văn Do đó, luật thành văn đã trở thành nguồn chủ yếu và quan trọng nhất của Civil law Chính nhờ việc áp dụng luật thành văn mới tạo ra những tiền lệ và án lệ để áp dụng cho các vụ việc tương tự Như vậy, luật thành văn còn có vai trò tạo ra các nguồn khác cho dòng họ pháp luật Civil law

2) Vị trí, vai trò của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Common law 2.1) Vị trí của luật của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Common law

Common law là dòng họ pháp luật trong hệ thống pháp luật trực thuộc ít, nhiều chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh và thừa nhận án lệ như một nguồn luật chính thống Phần lớn các chế định và quy phạm pháp luật được hình thành bằng án lệ Mặc dù ngày nay pháp luật thành văn có giá trị pháp lý cao hơn nhưng khi áp dụng vào pháp luật, việc sử dụng án lệ hay là pháp luận thành văn sẽ dựa vào sự lựa chọn của thẩm phán Do đó, có thể thấy vị trí của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Common law là ít quan trọng hơn so với án lệ

- nguồn chính thống

2.2) Vai trò của luật của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Common law

Trong giai đoạn trước đây nhắc tới dòng họ Common law thì ta lại nghĩ ngay đến đây là một dòng họ coi án lệ là một nguồn luật quan trọng và phổ biến nhất, còn luật thành văn không được coi trọng trong hệ thống pháp luật Common law Trong quá trình hình thành và phát triển dòng họ Common law, vai trò của luật thành văn không được coi trọng như án lệ Bởi lẽ, ở dòng họ này,

sự tác động ảnh hưởng của luật La Mã không sâu sắc như ở dòng họ pháp luật Civil law Các giai đoạn phát triển của dòng họ Common law không có giai đoạn luật thành văn như ở dòng họ Civil law Như vậy, luật thành văn chỉ đóng vai trò bổ sung cho sự phát triển pháp luật của dòng họ pháp luật Common law chứ không giữ vai trò chủ đạo

Trong quá trình áp dụng pháp luật, trên lý luận, luật thành văn có giá trị pháp lý cao hơn án lệ Tuy nhiên trên thực tế, khi áp dụng vào xử lý các vụ án việc áp dụng án lệ hay luật thành văn lại phụ thuộc vào các thẩm phán Với tư duy pháp lý kinh nghiệm, đi từ thực tiễn đến các vấn đề lý luận, do đó đa phần

các thẩm phán vẫn coi trọng án lệ hơn luật thành văn Tuy vai trò của luật thành văn trong áp dụng pháp luật có nhiều sự thay đổi, nhưng nhìn chung vai trò của luật thành văn vẫn ít được coi trọng hơn án lệ

Luật thành văn ở mỗi quốc gia khác nhau thuộc dòng họ pháp luật Common law đều có sự khác nhau, do đó mà trình độ pháp điển hóa và hệ thống hóa luật thành văn cũng khác nhau Tuy nhiên, vì luật thành văn ít được coi trọng, nên trình độ hệ thống hóa và pháp điển hóa luật thành văn của các quốc gia Common law thường thấp và kém phát triển hơn so với các quốc gia Civil law Chính vì vậy, vai trò nâng cao trình độ pháp điển hóa, hệ thống hóa pháp luật của luật thành văn tuy không rõ nét nhưng cũng rất quan trọng đối với dòng

họ pháp luật Common law, nếu không có luật thành văn mà chỉ có luật bất thành văn thì chắc chắn sẽ không có sự hệ thống hóa pháp luật cũng như pháp điển hóa chúng

Luật thành văn ở các nước Common law được xây dựng dựa trên việc sửa đổi hoặc thay thế các án lệ Án lệ của các quốc gia thuộc dòng họ pháp luật Common law thường được tạo ra bởi tập quán của các vùng khác nhau của Anh, lâu dần, các án lệ phù hợp sẽ được nâng lên làm án lệ toàn quốc, qua quá trình xâm lược và truyền bá pháp luật Anh, các án lệ này được truyền bá và du nhập đến các thuộc địa khác, từ đó các án lệ được sử dụng rộng rãi và giữ vai trò quan trọng Mặt khác, án lệ ở Mỹ còn dùng để giải thích luật thành văn Từ đó có thể thấy, vai trò tạo ra nguồn luật khác của luật thành văn trong dòng họ pháp luật Common law không được thể hiện rõ

3) So sánh sự giống và khác nhau về luật thành văn của 2 dòng họ pháp luật.

3.1) Giống nhau

- Về vị trí:

+ Pháp luật thành văn là nguồn luật có giá trị pháp lý cao nhất.

Hệ thống pháp luật Civil law coi trọng lý luận pháp luật, sự hệ thống hóa

và pháp điển hóa cao Chính vì vậy bộ luật dân sự ở các nước này ra đời từ rất sớm và đồ sộ Do đó pháp luật thành văn ở hệ thống pháp luật Civil law mặc dù không còn được xem ở vị trí tối cao với tên gọi “sự hoàn hảo của lý trí” nhưng vẫn được xem là nguồn luật quan trọng nhất

Ở hệ thống pháp luật Common law, với sự thừa nhận án lệ là nguồn pháp luật duy nhất thì trong vài thập niên gần đây luật thành văn đã trở thành nguồn