Phân Tích Về Cơ Chế Bảo Hiến Của Mỹ Đồng Thời Hãy Nhận Xét, Đánh Giá Và Bày Tỏ Quan Điểm Về Việc Xây Dựng Cơ Chế Bảo Hiến Ở Việt Nam.docx

Bảo hiến hay còn được gọi là bảo vệ hiến pháp hoặc tài phán hiến pháp-constitutional review/judicial review, theo định nghĩa của một số từ điển pháp luật phổ biến, có thể hiểu là thẩm q

A MỞ ĐẦU

Cuộc sống luôn ẩn chứa những điều làm cho tương lai luôn hàm chứa yếu tố bất ngờ Để một bản hiến pháp “sống” được lâu, bảo đảm tính sáng tạo (trong khuôn khổ chấp nhận được) trong quá trình giải thích, vận dụng Hiến pháp cũng là một kinh nghiệm quý mà thực tiễn bảo hiến ở Hoa Kỳ có thể gợi mở Nội dung Hiến pháp của Mỹ quy định những vấn đề quan trọng cơ bản như tổ chức quyền lực nhà nước, chế độ chính trị, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, chế độ kinh tế, văn hóa, giáo dục Đồng thời đây cũng là những cơ sở pháp lý cho việc đánh giá, xem xét tính hợp hiến của các đạo luật, văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước ban hành Hiến pháp có vai trò quan trọng không chỉ nước Mỹ mà còn ở tất

cả các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Như vậy, nên việc bảo vệ Hiến pháp khỏi những hành vi vi hiến là điều tất yếu phải làm Tuy nhiên, thực tế cho thấy, trong quá trình thực thi Hiến pháp luôn luôn xảy ra tình trạng vi phạm Hiến pháp Tình trạng này không thể xảy ra trong nhà nước pháp quyền, bởi một trong những đòi hỏi cơ bản của nhà nước pháp quyền là tính tối cao và bất khả xâm phạm của Hiến pháp Muốn xây dựng nhà nước pháp quyền thì bảo vệ Hiến pháp

là một nhu cầu hàng đầu cần phải được quan tâm Vì vậy nhóm chúng tôi xin được

làm rõ về nội dung :“Phân tích về cơ chế bảo hiến của Mỹ đồng thời hãy nhận xét, đánh giá và bày tỏ quan điểm về việc xây dựng cơ chế bảo hiến ở Việt Nam”.

B NỘI DUNG:

I Phân tích cơ chế bảo hiến của Mỹ

1 Khái niệm

Cơ chế là khái niệm được dùng để chỉ một quy luật vận hành của một hệ

thống hay bất cứ một sự vật hiện tượng, một quy luật hoặc quá trình nào đó trong

tự nhiên, xã hội, cơ chế còn là chỉ sự tương tác giữa các yếu tố với nhau kết thành nhờ hệ thống và nhờ vào việc tương tác đó mà hệ thống này hoạt động

Bảo hiến (hay còn được gọi là bảo vệ hiến pháp hoặc tài phán hiến

pháp-constitutional review/judicial review), theo định nghĩa của một số từ điển pháp luật phổ biến, có thể hiểu là thẩm quyền của các tòa án của một quốc gia được xem xét

và đánh giá tính hợp hiến của các đạo luật hoặc quyết định của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp Về cơ chế bảo hiến, không có một mô hình bảo hiến nào

là tối ưu hoàn toàn và có thể áp dụng cho tất cả các quốc gia trên thế giới Việc áp dụng cơ chế bảo hiến nào hoàn toàn phụ thuộc vào sự lựa chọn của Nhà nước đó dựa trên tổng thể các yếu tố lịch sử, xã hội, kinh tế, chính trị, đặc thù

2 Hiến pháp của Mỹ

Hiến pháp Hoa Kỳ là bộ luật tối cao của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ Hiến

pháp ban đầu gồm có 7 điều, phác họa bộ khung của chính quyền quốc gia Ba điều đầu tiên định nghĩa mô hình tam quyền phân lập, theo đó chính quyền liên bang được chia thành ba nhánh: lập pháp, bao gồm lưỡng viện Quốc hội; hành pháp, bao gồm Tổng thống cùng các vị trí trợ tá; và tư pháp, bao gồm Tối cao Pháp viện và các tòa án liên bang cấp dưới Hiến pháp được đệ trình trong Hội nghị Lập hiến năm 1787 và bắt đầu có hiệu lực từ năm 1789

Cùng với Tuyên ngôn Độc lập viết năm 1776, bản hiến pháp này đã thể hiện tinh thần khoa học, tiến bộ và nhân bản của người Mỹ trong việc xây dựng nhà nước cộng hòa đầu tiên trên thế giới trong lịch sử cận đại Nó đã tạo ra một chính quyền thống nhất và tập trung hơn chính quyền dưới Những Điều khoản Liên hiệp

Hiến pháp Hoa Kỳ là bản hiến pháp lâu đời nhất và nổi tiếng nhất với trên

200 năm lịch sử Từ khi được hiệu lực năm 1789, nó đã được tham khảo nhiều lần

để làm mô hình cho các hiến pháp của những quốc gia khác Thủ tướng Vương quốc Anh William Ewart Gladstone (1809 – 1898) đã miêu tả Hiến pháp này là

"tác phẩm tuyệt vời nhất từng được sản sinh ra vào một thời điểm nhất định bởi trí

óc và mục đích của con người"

3 Cơ chế bảo hiến của Mỹ

Kể từ khi xuất hiện ở nước Mỹ năm 1803 đến nay, mô hình này đã được nhiều nước áp dụng như Canada, Mexico, Thụy Điển, Argentina, Hy Lạp… Tư tưởng tam quyền phân lập chính là nguồn gốc cho sự hình thành mô hình bảo hiến kiểu Mỹ, nên phần lớn các quốc gia áp dụng học thuyết tam quyền phân lập “cứng” đều lựa chọn mô hình bảo hiến này

Được hình thành từ vụ Marbury kiện Madison, đặc trưng của mô hình bảo hiến kiểu Mỹ là không thành lập cơ quan bảo hiến chuyên trách Thay vào đó, tòa

án ở mọi cấp về nguyên tắc đều có quyền bảo hiến, cụ thể là trong quá trình xét xử

có quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật có liên quan và có quyền tuyên bố quy định đó là vi hiến, đồng thời từ chối không áp dụng quy định đó Vì vậy, đây còn được gọi là mô hình bảo hiến phi tập trung (decentralized constitutional review) Tuy nhiên, để bảo đảm tính thống nhất trong vấn đề này, chỉ quyết định của tòa án tối cao mới có hiệu lực bắt buộc với mọi toà khác và mới có thể vô hiệu hóa một đạo luật

Kiểm tra tư pháp – bảo vệ Hiến pháp ở Mỹ được xem như chức năng tự nhiên của cơ quan tư pháp Mặc dù sự kiểm tra tư pháp là một công cụ quyền lực mạnh nhất của Toà án liên bang nhưng điều này không được quy định trong Hiến pháp Mỹ Toà án Tối cao Liên bang Mỹ đã tự nhận cho mình vai trò kiểm tra tư pháp qua suy luận pháp lý được đưa ra lần đầu trong vụ Marbury v Madison (1803) Trong bản án của vụ án này, Toà án tối cao liên bang đã đưa ra một nguyên tắc rõ ràng về kiểm tra tư pháp: “Trong một vụ tranh chấp mà Toà án phải xem xét, nếu một bên đương sự đưa ra sự bất hợp hiến của đạo luật mà người ta muốn đem thi hành, thì Toà án phải kiểm tra xem sự bất hợp hiến đó có thật hay không, và nếu có thật, Toà án phải từ chối áp dụng đạo luật bất hợp hiến” Thẩm phán Marshall đã khẳng định quyền từ chối áp dụng một đạo luật trái với Hiến pháp vì cho rằng: “ Hiến pháp là đạo luật cơ bản và có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia…Nếu toà án có nghĩa vụ tuân thủ Hiến pháp, nếu Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao hơn tất cả các văn bản pháp lý thông thường khác của cơ quan lập pháp, thì toà án phải vận dụng Hiến pháp để giải quyết vụ án chứ không phải các văn bản pháp luật thông thường”

Mô hình bảo hiến kiểu Mỹ có các đặc điểm sau đây:

Tất cả các Tòa án đều có quyền xem xét tính hợp Hiến của các đạo luật Tòa

án xem xét tính hợp Hiến của một đạo luật khi quy định của đạo luật đó được áp dụng để giải quyết các vụ việc cụ thể tại Tòa án;

Quyền bảo hiến gắn liền với việc giải quyết một vụ việc cụ thể, theo đó, việc kiện tụng chính là tiền đề để Tòa án xem xét tính hợp Hiến của các đạo luật; Toà

án Mỹ chỉ có quyền tuyên bố đạo luật không hợp hiến sẽ không được áp dụng trong vụ án cụ thể chứ không có quyền tuyên bố huỷ bỏ đạo luật đó “Chúng ta không có quyền nói như một số người cho rằng nếu các vị Chánh án có quyền

tuyên bố một đạo luật trái với tinh thần Hiến pháp là một đạo luật vô hiệu lực, các

vị Chánh án sẽ có quyền quyết định theo ý nghĩ riêng của mình, thay thế quyết định do cơ quan lập pháp ban hành bằng một quyết định dựa trên ý kiến riêng của họ” Như vậy về nguyên tắc, hiệu lực phán quyết của Toà án chỉ giới hạn trong các

vụ án cụ thể Tuy nhiên có một nguyên tắc bổ sung cho sự thiếu hụt hiệu lực toàn vẹn của các phán quyết hiến pháp là nguyên tắc xác định việc giải thích Hiến pháp của Toà án Tối cao liên quan đến tất cả các toà án cấp dưới Mặc dù về nguyên tắc, Toà án không có quyền huỷ bỏ một đạo luật bất hợp hiến, đạo luật đó vẫn tồn tại, nhưng việc Toà án từ chối áp dụng một đạo luật bất hợp hiến trong trường hợp cụ thể trên thực tế đã vô hiệu hoá đạo luật đó Với truyền thống tôn trọng án lệ, trong những trường hợp tương tự, nếu đương sự viện dẫn đạo luật đã bị Toà án tuyên bố bất hợp hiến, Toà thụ lý vụ án sẽ từ chối áp dụng nó

Quyền bảo hiến chỉ được các Tòa án sử dụng trong trường hợp có sự liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người đề nghị xem xét tính hợp Hiến của các đạo luật Đặc điểm này xác định rõ ràng hơn phạm vi của quyền

giám sát, tránh sự trừu tượng và kém hiệu quả;

Một đạo luật chỉ bị tuyên bố là vi Hiến khi Tòa án có đủ căn cứ rõ ràng rằng đạo luật đó mâu thuẫn hoặc không phù hợp với Hiến pháp;

Phán quyết của Tòa án về tính hợp Hiến thường chỉ có hiệu lực bắt buộc trong phạm vi các bên của vụ việc được giải quyết, trừ những trường hợp được áp dụng nguyên tắc tiền lệ (Stare decisis);

Khi một đạo luật bị tuyên bố là vi Hiến thì đạo luật đó không còn giá trị áp dụng Tuy nhiên, Tòa án tư pháp không có thẩm quyền hủy bỏ hay tuyên bố đạo

luật đó vô hiệu như trong hệ thống giám sát Hiến pháp tập trung Tòa án chỉ không

áp dụng đạo luật đó trên thực tế Phán quyết của Tòa án cấp trên có hiệu lực bắt

buộc đối với các tòa án cấp dưới, phán quyết của Tòa án tối cao có giá trị bắt buộc đối với cả hệ thống tư pháp Như vậy, về hình thức đạo luật vẫn còn hiệu lực, nhưng thực tế không được áp dụng nữa;

Phán quyết của Tòa án về tính hợp Hiến của đạo luật không có hiệu lực chung thẩm như trong mô hình Hội đồng bảo hiến hay Tòa án Hiến pháp, mà có thể bị xem xét lại bởi một Tòa án cấp trên và người ta hay nhắc đến vai trò của Toà

án Tối cao Mỹ (với 9 thẩm phán cao cấp do Tổng thống bổ nhiệm và Thượng nghị viện phê chuẩn với nhiệm kỳ suốt đời) vì trong một vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án Liên bang, hai bên bao giờ cũng đem việc tranh tụng ra trước cơ quan tư pháp cao nhất, phán quyết chung thẩm do vị thẩm phán cao nhất đưa ra

II Nhận xét, đánh giá và bày tỏ quan điểm về việc xây dựng cơ chế bảo hiến ở Việt Nam

1 So sánh mô hình bảo hiến giữa Việt Nam và Mỹ

Điểm chung lớn nhất giữa các mô hình bảo hiến Mỹ và Việt Nam nằm ở hoạt động bảo hiến với mục đích: kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật về quyền con người, quyền công dân; phát hiện và giải quyết các vấn đề phát sinh về thẩm quyền giữa cơ quan nhà nước và cá nhân

có thẩm quyền…Cơ chế bảo hiến dựa trên sự phù hợp của tình hình hình chính trị,

xã hội, kinh tế, văn hóa của mỗi nước

Cũng chính tình hình chính trị, xã hội, kinh tế, văn hoá của mỗi nước khác nhau nên mô hình bảo hiến của Viêt Nam và Mỹ có những điểm khác nhau Những điểm khác biệt đó như sau:

Mỹ Việt Nam

Mô

hình

Bảo hiến phi tập trung Bảo hiến tập trung (giám sát bởi

Quốc hội)

Lịch sử

hình

thành

Từ án lệ (Từ sau năm 1803 sau vụ

án John Marbury chống Madison)

Được quy định trong Hiến pháp Đó là những yếu tố, phương tiện, phương cách, biện pháp nhằm bảo đảm cho hiến pháp được tôn trọng, giữ gìn, chống lại mọi sự vi phạm hiến pháp có thể xảy ra

Chủ thể

tiến

hành

bảo

hiến

Thẩm quyền trong giám sát việc

bảo hiến trao cho hệ thống các cơ

quan Tòa án, kể cả Tòa án của các

bang và liên bang Nhưng phán

quyết của Tòa án cấp trên có hiệu

lực bắt buộc đối với các tòa án cấp

dưới, phán quyết của Tòa án tối

cao có giá trị bắt buộc đối với cả

hệ thống tư pháp

Phân công phân nhiệm từ Quốc hội xuống Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa

án tối cao, Viện kiểm sát tối cao cho đến Hội đồng nhân dân các cấp trong

đó Quốc hội giữ vai trò giám sát chính (có sự phân công, phân nhiệm cho các

cơ quan Quốc hội và các cơ quan nhà nước cấp cao khác)

Chức

năng

Xem xét tính hợp hiến của các đạo

luật Tuy nhiên, Tòa án xem xét

tính hợp Hiến của một đạo luật

khi quy định của đạo luật đó được

áp dụng để giải quyết các vụ việc

cụ thể tại Tòa án (Khi một đạo

luật bị tuyên bố là vi Hiến thì đạo

Giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước và giám sát tối cao đối với việc tuân theo Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội

luật đó không còn giá trị áp dụng

Tuy nhiên, Tòa án tư pháp không

có thẩm quyền hủy bỏ hay tuyên

bố đạo luật đó vô hiệu, Tòa án chỉ

không áp dụng đạo luật đó trên

thực tế)

Thẩm

quyền

Tất cả các Tòa án (Có thẩm

quyền chung trong lĩnh vực hiến

pháp Phạm vi đó phụ thuộc vào

tính chất của vụ việc được xem

xét và trong nhiều trường hợp –

vào sự suy xét của toà)

Quốc hội

2 Nhận xét, đánh giá cơ chế bảo hiến ở VN

2.1 Nhận xét

Hiện nay trọng trách bảo vệ Hiến pháp trong bộ máy nhà nước ta được trao cho các cơ quan nhà nước đảm nhận Có thể nói, hoạt động bảo vệ Hiến pháp không chỉ giới hạn trong một lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội mà phải được tiến hành một cách tương đối toàn diện, chính vì vậy, khi đề cập đến hệ thống các cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp, không chỉ giới hạn phạm vi hoạt động của các cơ quan này trong một lĩnh vực cụ thể, mà bao gồm toàn bộ các lĩnh vực hoạt động của các cơ quan nhà nước và trên mọi phương diện của quyền lực nhà nước Hay nói cách khác, trong cơ cấu của hệ thống các cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp không chỉ bao gồm các cơ quan quyền lực nhà nước mà còn bao gồm các cơ quan

hành chính nhà nước, hệ thống các cơ quan tư pháp, và vai trò của các cơ quan này trong việc bảo vệ Hiến pháp đều có ý nghĩa hết sức quan trọng

Trong tổ chức bộ máy nhà nước ta có cả một hệ thống kiểm tra, giám sát Hiến pháp được cơ cấu tương đối chặt chẽ nhằm đảm bảo Hiến pháp được tôn trọng và thực thi một cách nghiêm chỉnh nhất Nằm trong cơ cấu của hệ thống các

cơ quan nhà nước bảo vệ Hiến pháp Việt Nam, các cơ quan nhà nước tham gia vào hoạt động bảo hiến trong khuôn khổ các nhiệm vụ, quyền hạn đã được Hiến pháp quy định và được cụ thể hóa bởi các quy định pháp luật khác Trong hệ thống các

cơ quan nhà nước giữ trọng trách bảo hiến, có các cơ quan chỉ có trách nhiệm giám sát, kiểm tra việc tuân thủ Hiến pháp mà không có thẩm quyền giải quyết, xử lý đối với các tranh chấp, vi phạm Hiến pháp, những cơ quan đó có thể thống kê điển hình như: Chủ tịch nước, Ủy ban thường vụ Quốc hội, các ủy ban và Hội đồng của Quốc Hội, Viện kiểm sát nhân dân…bên cạnh đó là những cơ quan nhà nước vừa

có thẩm quyền kiểm tra, giám sát việc tuân thủ Hiến pháp, đồng thời lại kiêm thêm chức năng xử lý các tranh chấp, vi phạm Hiến pháp Trong khuôn khổ luận văn này, chúng ta chỉ tập trung vào việc nghiên cứu, đánh giá vai trò và việc thực hiện nhiệm vụ bảo hiến của các cơ chế nhà nước có chức năng gần hơn với thiết chế bảo hiến chuyên trách mà chúng ta đang hướng tới thiết lập ở Việt Nam Để trên cơ sở

đó có một cái nhìn mang tính so sánh, đánh giá một cách khách quan hơn giữa hoạt động bảo hiến do các cơ chế nhà nước này thực hiện với hoạt động bảo hiến sẽ được thiết chế bảo hiến chuyên trách thực hiện trong tương lai (nếu tổ chức được)

ở nước ta

Bên cạnh những thành quả đã đạt được, cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp nước ta cũng bộc lộ những điểm bất cập trong quá trình hoạt động làm hạn chế bớt hiệu quả của công tác bảo vệ sự toàn vẹn và bất khả xâm phạm của Hiến pháp Những bất ổn bộc lộ rõ nét trong từng hoạt động bảo hiến do cơ chế nhà nước bảo

vệ Hiến pháp thực hiện, trước hết là ở phương diện giám sát, kiểm tra sự tuân thủ

và thực thi Hiến pháp Hoạt động kiểm tra, giám sát sự tuân thủ, thực thi Hiến pháp được thực hiện thông qua một cơ chế giám sát với quá nhiều chủ thể và nhiều trình

tự, thủ tục làm hạn chế vai trò giám sát tối cao của Quốc hội đồng thời khiến cho hoạt động giám sát Hiến pháp không đạt được hiệu quả mong đợi Chẳng hạn việc

cơ chế giám sát đã bỏ ngỏ khả năng giám sát hoạt động của Quốc hội và giám sát tính hợp hiến của các đạo luật, nghị quyết do Quốc hội ban hành

Mặt khác, do hoạt động giám sát của Quốc hội chủ yếu thông qua các cơ quan nhà nước bên dưới được Quốc hội ủy quyền nên không tránh khỏi tình trạng Quốc hội không nắm được tình hình thực tế của công tác giám sát, không đi sâu, đi sát vào những vấn đề nhức nhối liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, việc tuân thủ và thực thi nghiêm chỉnh Hiến pháp, pháp luật…Khiến cho hoạt động giám sát của Quốc hội chưa thực sự phát huy hiệu quả cần thiết Đó cũng là nguyên nhân quan trọng khiến cho cơ chế nhà nước ta vẫn chưa phát huy được vai trò và sứ mệnh bảo vệ Hiến pháp của mình Bên cạnh đó, cơ chế kiểm soát quyền lực hành pháp của nước ta vẫn còn bộc lộ nhiều điểm chưa thật hợp lý Chẳng hạn,

tỉ lệ kiểm soát xã hội đối với quyền lực nhà nước trong đó có quyền lực hành pháp vẫn còn khá thấp Trong khi đó, tại các nước có lịch sử bảo hiến lâu đời kiểm soát

xã hội đối với quyền lực nhà nước, đặc biệt là quyền lực hành pháp thực sự được đánh giá cao, giữ vai trò hết sức quan trọng Trong nhiều trường hợp, sự tham gia của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước mang tính xã hội thực sự đem lại những hiệu quả đáng ghi nhận

Một điểm nữa liên quan đến tính hiệu quả trong hoạt động của cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp ở nước ta là sự thiếu hoàn chỉnh của cơ chế giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật Có thể nói cơ chế giám sát tuân thủ Hiến pháp và pháp luật nước ta chưa có cách tiếp cận đối với giám sát tính hợp