MỤC LỤC A MỞ ĐẦU 1 B NỘI DUNG 2 I Những vấn đề lý luận chung về bảo vệ quyền con người, quyền công dân 2 1 Khái niệm 2 2 Ý nghĩa của bảo vệ quyền con người, quyền công dân 3 II Vai trò của VKSND trong[.]
Trang 12 Ý nghĩa của bảo vệ quyền con người, quyền công dân 3
II Vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân 4
1 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013 4
2 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo pháp luật hiện hành 9 2.1 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo BLTTHS năm 2015 9 2.2 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo BLTTDS năm 2015 13 III Thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao vai trò bảo vệ quyền con người,
VKSND 17
1 Thực trạng về vai trò bảo vệ quyền con người, quyền công dân của VKSND 17
2 Một số giải pháp nâng cao vai trò bảo vệ quyền con người, quyền công dân của VKSND 18
C KẾT LUẬN 20 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 21
Trang 3DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Hiến pháp năm 2013 Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam được
Quốc hội thông qua ngày 28/11/2013
LTCVKSND Luật Tổ chức viện kiểm sát nhân dân
Trang 4A MỞ ĐẦU
Kế thừa những thành quả và kinh nghiệm hoạt động của Viện công tố trong cáchmạng dân tộc, dân chủ ngành Kiểm sát nhân dân nước ta đã không ngừng phấn đấu vàphát huy trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình góp phần giữ vững an ninhchính trị và trật tự, an toàn xã hội, phục vụ việc phát triển kinh tế và đặc biệt là bảođảm các quyền dân chủ của nhân dân, quyền con người, quyền công dân Đảng và Nhànước ta luôn xác định quyền con người, quyền công dân là một giá trị có tầm quan trọngđặc biệt trong đời sống xã hội, là một nhiệm vụ hiến định của VKSND khi thực hiệnchức năng nhiệm vụ của mình Bên cạnh các cơ quan nhà nước khác, VKSND có vai tròquan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân Trong lĩnh vực tư pháp,Hiến pháp và pháp luật hiện hành của nước ta đã làm sâu sắc thêm một số nguyên tắcnhư suy đoán vô tội, bảo đảm tranh tụng trong xét xử, bảo đảm quyền bình đẳng trướcpháp luật, xét xử kịp thời, bảo đảm về việc bồi thường thiệt hại đây là các nguyên tắc
cơ bản có liên quan trực tiếp đến việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình màVKSND có trách nhiệm bảo đảm để bảo vệ các quyền con người, quyền công dân một
cách hợp pháp Trong bài này, nhóm xin đi vào phân tích và làm rõ vấn đề số 4: “Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp và pháp luật hiện hành”.
Trang 5B NỘI DUNG
I Những vấn đề lý luận chung về bảo vệ quyền con người, quyền công dân
1 Khái niệm
1.1 Quyền con người, quyền công dân
Quyền con người là phạm trù đa diện, do đó có nhiều quan điểm, định nghĩa khácnhau:
- Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người (Văn phòng Cao ủy Liên
Hiệp Quốc về quyền con người)
- Theo PGS TS Nguyễn Đăng Dung, quyền con người là những quyền cơ bản nhất của con người, được có một cách tự nhiên gắn bó mật thiết với con người, mà nhà nước thành lập với một trong những nhiệm vụ quan trọng bậc nhất của mình là phải bảo vệ những quyền đó 1
Từ các quan điểm trên, có thể hiểu: Quyền con người là tổng thể những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, nếu có của con người được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế 2
Cùng với khái niệm quyền con người, chúng ta còn đi kèm với nó là khái niệm quyềncông dân Quyền con người và quyền công dân là hai khái niệm có mối liên hệ mật thiếtvới nhau, tuy nhiên nó lại có sự khác biệt nhất định
Theo từ điển Tiếng việt, “quyền công dân” được hiểu là “quyền của người công dân được thừa nhận, bao gồm quyền tự do dân chủ và các quyền kinh tế văn hóa - xã hội” Như vậy, có thể đưa ra khái niệm “quyền công dân” là quyền con người, được các nhà nước thừa nhận và áp dụng cho công dân của mình, là tập hợp những quyền được Hiến pháp và pháp luật của mỗi Nhà nước quy định và đảm bảo thực hiện.
1 Nguyễn Đăng Dung, Giáo trình Lý luận và pháp luật về Quyền con người, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội,
2009, tr 30.
2 Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam, Nxb Tư pháp, Hà Hội, 2019, tr 137
Trang 6Qua các quan điểm trên, có thể khẳng định rằng quyền công dân (quyền và nghĩa vụ
của công dân) không phải là cho tất cả mọi người, mọi cá nhân mà “là những lợi ích được nhà nước thừa nhận và bảo vệ cho những người có quốc tịch nước mình 1 ”.
1.2 Bảo vệ quyền con người, bảo vệ quyền công dân
- Bảo vệ quyền con người chính là việc nhà nước thông qua pháp luật ghi nhận và bảođảm thực hiện
- Bảo vệ quyền công dân là việc nhà nước dùng pháp luật và toàn bộ thiết chế củamình để chống lại sự sâm hại đến quyền công dân là khách thể mà pháp luật bảo vệ
Vì vậy, bảo vệ quyền con người, quyền công dân là việc xác định các biện pháp pháp
lý, các biện pháp tổ chức, cơ chế để bảo vệ các quyền con người, quyền công dân khi bịxâm phạm từ phía cơ quan công quyền, hay từ các chủ thể khác nhằm khôi phục cácquyền đã bị xâm hại
2 Ý nghĩa của bảo vệ quyền con người, quyền công dân
Thứ nhất, giúp mỗi con người, mỗi công dân có ý thức hơn trong việc xây dựng đất
nước, nhân dân sẽ tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và nhà nước, từ đó giúp đất nướcphát triển vững mạnh
Thứ hai, Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; công nhận, tôn
trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; thực hiện mục tiêu dângiàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do,hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện
Thứ ba, Nhà nước bảo đảm quyền con người, quyền công dân Trong các quyền con
người, quyền công dân có những quyền thể hiện phúc lợi xã hội, chẳng hạn như quyềnđược bảo vệ, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng trong sử dụng các dịch vụ y tế, quyền hưởngthụ và tiếp cận các giá trị văn hóa
II Vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân
Khi thực hiện chức năng được giao, VKS có nhiệm vụ bảo vệ quyền con người,quyền công dân được Hiến pháp và pháp luật quy định Trong quá trình THQCT và
1 Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam, Nxb Tư pháp, Hà Hội, 2019, tr 141.
Trang 7KSHĐTP, VKS phải tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp phápcủa tổ chức cá nhân; bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền bất khả xâmphạm về thân thể, cá nhân; hay bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo của nạn nhân ; thườngxuyên kiểm tra tính hợp pháp và sự cần thiết của những biện pháp đã áp dụng, kịp thờihủy bỏ hoặc thay đổi những biện pháp đó nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc khôngcòn cần thiết
1 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013
Nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, quyền công dân của VKS lần đầu tiên được Hiếnpháp 2013 ghi nhận đây là một trong những nhiệm vụ hàng đầu Hiến pháp 2013 đã cónhững sửa đổi, bổ sung và phát triển tầm quan trọng về quyền con người, quyền vànghĩa cụ cơ bản của công dân Bên cạnh đó, còn quy định quyền con người, quyền côngdân chỉ có thể bị hạn chế bởi Luật
Ngoài các cơ quan nhà nước khác như Chính phủ, Quốc Hội, Tòa án nhân dân đều cótrách nhiệm bảo vệ quyền con người, quyền công dân thì theo quy định cụ thể củaLTCVKSND năm 2014 và tinh thần của Hiến pháp, VKSND có vai trò quan trọng trongviệc bảo vệ quyền con người, quyền công dân:
Thứ nhất, VKSND có thẩm quyền xử lý mọi hành vi xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân
Thông qua chức năng THQCT và KSHĐTP, VKSND bảo đảm nguyên tắc bất cứ mọihành vi phạm tội, người phạm tội đều phải được phát hiện, khởi tố, điều tra, truy tố, xét
xử kịp thời, nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan người
vô tội, không để lột tội phạm và người phạm tội, không để bất cứ ai bị xâm phạm tínhmạng, sức khỏe, tự do, danh dự một cách trái pháp luật Cụ thể, tại Điều 20 Hiến pháp
2013 quy định:
Trang 8“1 Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm.
2 Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang Việc bắt, giam, giữ người do luật định.”
Vì thế, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong đó có VKSND phải bảo vệ cácquyền con người, quyền công dân về tính mạng, sức khỏe, tự do, danh dự và nhân phẩm,v.v
Tại khoản 1, 2, 3 Điều 14 LTCVKSND năm 2014 đã cụ thể hóa những quy định trênnhư sau:
“1 Yêu cầu Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra khởi tố hoặc thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can.
2 Hủy bỏ các quyết định khởi tố, quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố
vụ án, quyết định không khởi tố vụ án trái pháp luật; phê chuẩn, hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố, quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can trái pháp luật.
3 Khởi tố, thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can trong những trường hợp do Bộ luật tố tụng hình sự quy định.”
Qua đó, VKSND có tránh nhiệm bảo đảm nguyên tắc bất cứ hành vi nào xâm phạmđến quyền con người, quyền công dân như xâm phạm về thân thể, tính mạng sức, danh
dự, nhân phẩm, đều phải được phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh
Thứ hai, VKSND có quyền ra quyết định và chịu trách nhiệm về việc áp dụng các biện pháp hạn chế quyền con người, quyền công dân
Hiến pháp năm 2013 đã đặt ra nguyên tắc: “Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng” (khoản
Trang 92 Điều 14) Đây là nguyên tắc rất quan trọng, thể hiện thái độ tôn trọng con người, trên
cơ sở đó định ra những bảo đảm cao nhất để bảo vệ quyền con người, quyền công dân
Từ thực hiện chức năng THQCT và KSHĐTP trong các vụ án hình sự, VKSND phảibảo đảm không để người nào bị khởi tố, bị bắt, tạm giữ, tạm giam, bị han chế quyền conngười, quyền công dân trái pháp luật VKSND có nhiệm vụ bảo đảm các hoạt động điềutra, các biện pháp ngăn chặn đối với người bị bắt, bị can, bị cáo được áp dụng tuân theođúng trình tự, thủ tục của pháp luật Ngoài việc ra quyết đinh áp dụng, VKSND còn phảichịu trách nhiệm về việc áp dụng các biện pháp đó nhằm bảo đảm tính công bằng, đúngngười đúng tội
Cụ thể hóa tại khoản 4, 5, 6 Điều 14 LTCVKSND năm 2014 quy định về nhiệm vụ,quyền hạn của VKSND khi THQCT trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự như sau:
“4 Phê chuẩn, không phê chuẩn việc bắt người trong trường hợp khẩn cấp, gia hạn tạm giữ, việc tạm giam và các biện pháp khác hạn chế quyền con người, quyền công dân.
5 Quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam, các biện pháp ngăn chặn và các biện pháp khác hạn chế quyền con người, quyền công dân theo quy định của luật.
6 Phê chuẩn, không phê chuẩn, hủy bỏ các quyết định tố tụng khác của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.”
Do vậy, thông qua việc xem xét phê chuẩn hay không phê chuẩn, quyết định haykhông quyết định VKSND có thẩm quyền trực tiếp về việc áp dụng các biện pháp ngănchặn, các biện pháp khác nhằm hạn chế quyền con người, quyền công dân hoặc cácquyết định tố tụng khác của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hànhmột số hoạt động điều tra Song với đó, VKSND cũng phải chịu trách nhiệm về cácquyết định của mình, có nghĩa là VKSND vừa là cơ quan ra quyết định áp dụng các biện
áp ngăn chặn vừa phải áp dụng đúng các biện pháp, đó chính là bảo đảm tối đa quyềncon người, quyền công dân không bị xâm phạm trái pháp luật
Trang 10Thứ ba, VKSND là cơ quan duy nhất có quyền truy tố bị can có hành vi xâm phạm quyền con người, quyền công dân ra trước Tòa án để xét xử.
Khoản 1 Điều 107 Hiến pháp năm 2013 quy định về chức năng của VKS là: “Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm soát hoạt động tư pháp” theo quy
định của Hiến pháp và pháp luật Đây là chức năng đặc thù của VKSND, theo đó nó đãđược cụ thể hóa tại khoản 7 Điều 16 LTCVKSND năm 2014 quy định về nhiệm vụ,
quyền hạn của của VKSND khi THQCT trong giai đoạn truy tố: “Quyết định truy tố, không truy tố bị can” Quyết định truy tố thuộc nội hàm quyền công tố của VKSND khi
xác định một người phạm tội có bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không1, do đó việctruy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội có thể được hiểu là việc truy tố bịcan Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với chính bản thân bị can khi các quyền tự do,quyền chính trị - dân sự, của họ sẽ bị hạn chế bởi các biện pháp ngăn chặn như tạmgiam, Hơn nữa, hậu quả của việc truy tố này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền conngười, quyền công dân của họ bằng việc bị kết án bởi bán án, quyết định có hiệu lực củaTòa án
Từ đó cho thấy vai trò của VKSND trong việc truy tố bị can là hết sức quan trọng,ảnh hưởng mạnh mẽ đến quyền con người, quyền công dân, đến sứ mệnh chính trị củamỗi con người Khi VKSND truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật sẽ góp phầnbảo vệ trật tự xã hội, chính trị, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, hơn nữa bảo vệ quyền conngười, quyền công dân khi có hành vi xâm phạm một cách trái pháp luật Thế nhưng,trong trường hợp xét thấy không đủ chứng cứ buộc tội thì VKSND có quyền ra quyếtđịnh không truy tố bị can, tức là đình quyết định đình chỉ vụ án Quy định này mang tínhchế ước của VKSND với Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một
số hoạt động điều tra; tuy nhiên cũng là cơ chế buộc VKSND tự kiểm soát chính mìnhkhi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn2 nhằm bảo vệ các quyền của bị can hạn chế tình trạngoan sai trong giai đoạn tố tụng Bởi từ khi VKSND ra quyết định phê chuẩn, quyết định
1,2 Lê Ngọc Duy, Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ QCN, QCD, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số 01, tháng
01/2016, tr.49-53.
2
Trang 11khởi tố bị can của Cơ quan điều tra và đến giai đoạn truy tố VKSND được trao quyềntruy tố hoặc đình chỉ vụ án thì cũng phải chịu mọi trách nhiệm về quyết định của mình.Theo khoản 1 Điều 31 Hiến pháp năm 2013 quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội:
“Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”, quy định này cho
thấy việc chứng minh một người có tội hay không thuộc về cơ quan tiến hành tố tụngtrong đó có VKSND nhằm đưa ra quyết định truy tố, buộc tội trước Tòa án hoặc khôngtruy tố, đình chỉ vụ án, trả tự do cho bị can nếu không chứng minh được hành vi của họ
có đủ các yếu tố cấu thành một tội phạm Dựa trên cơ sở này nhằm bảo vệ quyền conngười, quyền công dân trong lĩnh vực hình sự
Thứ tư, VKSND có nhiệm vụ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khi tham gia vào quan hệ pháp luật phi hình sự.
Nhiệm vụ của VKSND là “Bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” đều được quy định tại khoản 3 Điều 107 Hiến pháp năm 2013 và
khoản 2 Điều 2 LTCVKSND năm 2014 Tăng cường vai trò của VKSND trong lĩnh lựcphi hình sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước, người chưa thành niên, người
có nhược điểm về thể chất, bị các bệnh tâm thần, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và bảođảm sự tương thích với quy định của pháp luật về vai trò của VKSND trong các lĩnhvực Hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND đối với các cơ quan, tổchức, cá nhân trong việc tiến hành hoặc tham gia tố tụng giải quyết các vụ án hànhchính, vụ việc dân sự đảm bảo cho hoạt động tố tụng được tuân thủ quy định pháp luật,bảo đảm quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự1
Qua hoạt động kiểm sát việc thi hành bản án, quyết định có hiệu lực của tòa án, thìVKS phải đảm bảo bản án, quyết định đó phải được thi hành đầy đủ, kịp thời, đúng phápluật Song với đó, bảo đảm quyền con người, quyền công dân của người bị cáo vẫn đượctôn trọng và không bị pháp luật tước bỏ
1 Lê Ngọc Duy, Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ QCN, QCD, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số 01, tháng
01/2016, tr.49-53.
Trang 12Thứ năm, VKSND có quyền giải quyết và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo về hoạt động tư pháp.
Tại khoản 1 Điều 30 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Mọi người có quyền khiếu nại,
tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân” Trên cơ sở đó, VKSND có trách nhiệm giải quyết và
kiểm sát việc khiếu nại, tố cáo về hoạt động tư pháp, góp phần bảo vệ quyền con người,quyền công dân một cách hợp pháp
VKSND có thẩm quyền giải quyết các khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp tạiĐiều 29 LTCVKSND năm 2014 và tại Điều 30 LTCVKSND năm 2014 quy định vềnhiệm vụ, quyền hạn của VKSND khi kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo tronghoạt động tư pháp Ngoài ra, VKS còn chịu trách nhiệm báo cáo trước Quốc hội côngtác giải quyết khiếu nại, tố cáo về hoạt động tư pháp của các cơ quan, bảo đảm quyềndân chủ trong lĩnh vực này Hơn nữa, Luật cũng quy định rõ nghĩa vụ, trách nhiệm củacác cơ quan, tổ chức, cá nhân đối với hoạt động của VKSND nhằm đảm bảo việc thựchiện chức năng, nhiệm vụ của VKSND một cách đúng đắng
Từ các vai trò trên cho thấy, trách nhiệm bảo vệ quyền con người, quyền công dântrong Hiến pháp 2013 của VKSND được thể hiện rõ ràng, phù hợp với các đặc điểmchính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam trong thời kì Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa đấtnước
2 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo pháp luật hiện hành
2.1 Vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo BLTTHS năm 2015
Thứ nhất, bảo đảm quyền con người qua hoạt động THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm và kiến nghị khởi tố
Trong tố tụng hình sự, VKSND là cơ quan duy nhất tham gia đầy đủ các giai đoạn tốtụng Chức năng THQCT của VKSND là những hoạt động trong việc xác định tội phạm,