Báo cáo dự án một số biện pháp nhằm giảm thiểu tục lệ làm cúng cho người ốm trên địa bàn

CÂU HỎI, VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, GIẢ THUYẾT KHOA HỌC - Câu hỏi nghiên cứu: Làm thế nào để giúp mọi người nâng cao nhận thức và biết được tầm quan trọng của bác sĩ những người sẽ giúp cho con

TRƯỜNG PTDTBT THCS SÍNH PHÌNH

BÁO CÁO TÓM TẮT

DỰ ÁN

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM

GIẢM THIỂU TỤC LỆ LÀM CÚNG CHO NGƯỜI ỐM TRÊN ĐỊA BÀN THÔN TẢ PHÌNH XÃ TẢ PHÌN

Lĩnh vực 2: Khoa học xã hội và hành vi

Tủa Chùa, tháng 10 năm 2020

A LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Mỗi chúng ta ai cũng có một ước mơ của riêng mình, bản thân em cũng có một

ước mơ Một ước mơ mà em muốn theo đuổi tới suốt cuộc đời này đó chính là trở thành bác sỹ để chữa bệnh cứu giúp cho mọi người xung quanh mình

Dù em biết rằng việc thi đậu vào trường Đại học y là vô cùng khó khăn, nhưng

em tin nếu chúng ta kiên trì, nhẫn nại, cần cù thì nhất định ước mơ sẽ thành hiện thực Khi em nhìn thấy những người thân của mình, nhất là ông bà; bố mẹ, những người thân trong gia đình đau ốm, từng đêm không ngủ được, khiến em vô cùng buồn bã

Em sinh ra và lớn lên tại xã Tả Phìn, huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên Nơi đây, cách trung tâm huyện Tủa Chùa 37 km về phía Bắc, 100% người dân tộc là dân tộc Mông Người Mông chúng em luôn đề cao đời sống tinh thần, tâm linh, luôn có cách giải tỏa những lo âu, phiền muộn, đảm bảo sự cân bằng tâm lý Mặc dầu cũng phân chia con người thành hai phần: thể xác và linh hồn, nhưng người Mông quan tâm nhiều đến phần linh hồn Họ quan tâm sâu sắc đến thân phận con người, các lo âu, phiền muộn, day dứt, nhớ nhung và bao giờ họ cũng tìm phương pháp giải tỏa, cân bằng Các nghi lễ trong suốt chu kỳ đời người đều tập trung vào chăm sóc đời sống tinh thần: ốm đau, bệnh tật, ngoài thuốc men đã có thầy cúng đuổi tà ma

Đặc điểm nổi bật nhất trong phương pháp tư duy của người Mông là kiểu tư duy đối ngẫu: Khi tư duy về hiện thực về kế mưu sinh là lối tư duy duy cảm, trực giác, cụ thể thiết thực; nhưng khi tư duy về đời sống tâm linh lại là lối tư duy siêu thực, luôn ấp

ủ, ước mơ, nuối tiếc hy vọng, lãng mạn Chính kiểu tư duy này đã tạo nên trong xã hội người Mông là một cộng đồng tự quản, khép kín, nhưng khép kín trong một thể thức luôn vận động Liên tục du canh, du cư mà vẫn khép kín, tự quản Một đặc điểm nữa trong kiểu tư duy của người Mông là kết hợp cái lý của tự nhiên với các quy ước, luật tục để suy đoán, cắt nghĩa các vấn đề xã hội, con người, mà ta hay gọi là “cái lý người Mông”

Từ rất xa xưa, người Mông cũng như các tộc người khác không giải thích được thế giới bằng tư duy khoa học Và từ trong sâu thẳm của tâm thức mách bảo họ, thế giới này là thuộc về các thần linh cai quản Nhưng trong khi các dân tộc ở đồng bằng vươn tới các tín ngưỡng bậc cao, tức là tôn giáo thì đồng bào các dân tộc miền núi nói chung, người Mông nói riêng vẫn tin theo đa thần giáo, chứ chưa hướng tới một tôn giáo nào Người Mông không làm giỗ cho người chết, thường cúng tổ tiên và cúng ma trong ngày lễ, lúc có người ốm đau

Do trình độ dân trí còn thấp nên tất cả mọi rủi may trong cuộc sống, sinh hoạt người Mông đều cho là "ma làm" và thường tổ chức cúng lễ tốn kém Các phong tục tập quán, ma chay, hiếu hỉ đã gây nhiều phiền phức ràng buộc đối với họ, nhất là lễ nghi, cúng ma tươi, ma khô, ma cửa, ma nhà

Cơ sở ý tế: Chưa có phòng khám đa khoa, cơ sở vật chất của trạm y tế còn thiếu thốn chưa được đầu tư và chưa đáp ứng được nhu cầu của bà con

Do điều kiện kinh tế còn khó khăn nên mỗi lần ốm đau người dân thường chọn cách ở nhà làm lý

Người Mông quan niệm rằng: Làm lý để cầu những điều tốt lành xua đuổi tà ma những điều xui xẻo, cầu sức khỏe bình an

Từ những lí do trên em nhận thấy rằng mình cần phải làm gì đó cho quê hương, làng bản của mình giúp người dân nâng cao nhận thức và có sự hiểu biết về những vấn

đề liên quan đến sức khỏe của bản thân, và của mọi người Chính vì vậy em mang đến hội thi dự án: “Một số biện pháp hạn chế tục lệ làm cúng cho người dân trên địa bàn

xã Tả Phìn”

B CÂU HỎI, VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

- Câu hỏi nghiên cứu: Làm thế nào để giúp mọi người nâng cao nhận thức và biết được tầm quan trọng của bác sĩ những người sẽ giúp cho con em mình và những người

dân có sức khỏe tốt sau những lần ốm đau mà không cần đến làm cúng

- Vấn đề nghiên cứu: “Một số biện pháp hạn chế tục lệ làm cúng cho người dân trên địa bàn xã Tả Phìn”

- Giả thuyết khoa học: Tuyên truyền đến người dân về những hậu quả của việc làm cúng khi có người ốm không đến bệnh viện kịp thời sẽ gây ra hậu quả đáng buồn

C THIẾT KẾ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Thiết kế

Để thực hiện được Dự án này chúng em đã nghiên cứu và thực hiện một số cuộc khảo sát tìm hiểu tình hình thực tế tại xã Tả Phìn Từ đó chúng em đã quyết định thực hiện dự án này thông qua quy trình như sau:

Hình 1: Sơ đồ quy trình thực hiện dự án

2 Phương pháp nghiên cứu:

2.1 Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Tìm hiểu trên mạng, trong sách báo, tài liệu tiếng mông để hiểu rõ hơn những nét văn hóa cũng như phong tục tập quán của dân tộc Mông để từ đó có hướng đi đúng

- Tìm hiểu trên trang thông tin địa phương,

2.2 Phương pháp thu thập dữ liệu:

- Thu thập thông tin thực tế tại địa phương

2.3 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

2.3.1 Phỏng vấn, chụp hình

+ Tình trạng người ốm đau trên địa bàn xã Tả Phìn khi ốm đau không đi đến các

cơ sở y tế khám chữa bệnh

3 Đề xuất những giải pháp

nhằm hạn chế việc cúng bái

khi có người ốm

2 Công tác tuyên truyền, vận động

4 Phỏng vấn trực tiếp người dân trong xã

5 Kết luận và kiến nghị

1 Khảo sát tình hình thực tế tại

xã Tả Phìn liên quan đến tục lệ

làm cúng khi có người ốm

+ Những cơ sở hạ tầng, vật chất, trang thiết bị y tế trên địa bàn

+ Những tập tục lạc hậu của người Mông

+ Sự quan tâm của các ban, ngành đoàn thể xã Tả Phìn liên quan đến công tác vận động quần chúng chấp hành tốt chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước

2.3.2 Tuyên truyền:

+ Những thuận lợi và khó khăn để vận động, tuyên truyền bàn con nhân dân khi

ốm đau phải đi đến các cơ sở y tế khám, chữa bệnh

+ Hướng dẫn bà con nhân dân đến các cơ sở y tế khám chữa bệnh

D TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU

I Tình hình thực tế tại xã Tả Phìn liên quan đến tục lệ làm cúng khi có người

ốm

1 Địa bàn cư trú và đặc điểm đời sống kinh tế của người Mông

Xã Tả Phìn là xã vùng cao của huyện Tủa Chùa, cách trung tâm huyện 37 km về phía bắc Tổng số hộ dân tính đến 2020 là 751 hộ = 3.886 khẩu, tổng số hộ nghèo là

527 hộ chiếm 98,9 %, hộ cận nghèo là 75 hộ chiếm 10,2 %, 100% là dân tộc Mông sinh sống phân bố tại các thôn, bản

Địa bàn đặc biệt khó khăn, với trên 90% dân số là đồng bào dân tộc Mông, trình

độ dân trí còn hạn chế, phong tục lạc hậu, nhiều hủ tục đã ăn sâu bám rễ trong đời sống sinh hoạt của đồng bào nơi đây Mỗi khi có người ốm nặng hoặc bị tai nạn, bà con thường mời thầy mo về cúng bái “bắt ma” Bởi thế, đã có không ít trường hợp bị chết hoặc mang thương tật cả đời

Về đời sống kinh tế và thu nhập của đồng bào người Mông trên địa bàn đến nay,

đã có nhiều thay đổi, đời sống được nâng cao Tuy nhiên, chưa làm thay đổi được nhiều các tập tục lạc hậu trong đồng bào nên đời sống của đồng bào DTTS chậm được cải thiện, số hộ đói, hộ nghèo trong xã còn nhiều

Phương thức sản xuất lạc hậu, hiệu quả lao động thấp, sản phẩm làm ra không đủ nuôi sống gia đình và bản thân Mặt khác, trong sản xuất cũng như tiêu dùng của họ còn thiếu kế hoạch, không có sự tính toán còn lãng phí trong việc Tổ chức các lễ nghi, hội hè, phong tục tập quán đã làm cho cuộc sống của họ ngày càng khó khăn đói kém

từ đó khoảng cách và sự chênh lệch về đời sống giữa các dân tộc trong huyện ngày càng lớn Đây chính là yếu tố mà bọn phản động và các thế lực thù địch lợi dụng để lôi kéo, kích động chia rẽ mối đoàn kết giữa các dân tộc nhằm chống lại chính quyền cách mạng

Về trình độ dân trí, những năm qua tuy được Đảng, Nhà nước và các cấp quan tâm chú ý nâng cao trình độ văn hoá và nhận thức cho đồng bào nhưng nhìn chung trình độ dân trí vẫn còn rất thấp, tỷ lệ mù chữ tương đối cao

2 Đặc điểm phong tục, tập quán và đặc điểm tâm lý

Đặc điểm phong tục, tập quán:

Trong gia đình người Mông ở xã Tả Phìn, có truyền thống với nhiều thế hệ hoặc gia đình có nhiều anh em cùng chung sống Mỗi gia đình đều có một bếp lửa nhỏ, mọi sinh hoạt trong gia đình đều tập chung quanh bếp lửa Ở đây các gia đình đều theo chế

độ phụ hệ, người đàn ông luôn quyết định những vấn đề quan trọng và là trụ cột trong gia đình Mối quan hệ dòng họ anh em của người dân tộc ở đây là khá chặt chẽ và bền vững

Vị trí của đội ngũ người già, trưởng thôn, trưởng dòng họ và các cán bộ có nhiều năm công tác là người DTTS vẫn đóng vai trò hết sức quan trọng trong giáo dục con cháu trong gia đình, dòng họ và đặc biệt vẫn giữ được uy tín sâu sắc trong các công việc như ma chay, cưới xin, hội hè, giải quyết các mâu thuẫn, khúc mắc trong dòng họ, thôn bản Những kinh nghiệm trong lối sống, nếp nghĩ của người già có phần bị thấp kém, lạc hậu do đó tính ảnh hưởng sâu sắc của họ đã phần nào chi phối việc cúng bái,

ma chay khi nhà có người ốm đau phải làm lý trước khi đưa đi khám chữa bệnh tại các

cơ sở y tế trên địa bàn

Về đặc điểm tâm lý:

Người Mông trong vùng có tâm lý dễ tin dễ ngờ, bản chất thật thà, thương yêu quý mến lẫn nhau Khi họ quý mến ai thì họ sẵn sàng giúp đỡ, chỉ bảo nhưng họ đã thù ghét ai thì đến chết mới thôi Bên cạnh những đặc điểm tâm lý trên họ cũng có đặc điểm tâm lý tự ty dân tộc, hẹp hòi dân tộc, họ không thích sự có mặt của những người

lạ Tư tưởng này đến nay vẫn còn tồn tại khá rõ nét mà ta chưa xoá bỏ được

Các hình thức làm cúng khi có người ốm

Hình thức 1: Ua Nếnh là lễ cúng Ma - cũng có thể hiểu là cúng bản của người Mông là những nghi lễ gọi ma lành về, xua đuổi ma xấu Ma lành là thánh trời (ma trời), thần linh, thổ địa, ma tổ tiên còn ma xấu là ma mang lại bệnh tật, ốm đau, rủi ro

cho dân bản

( Hình ảnh thầy cúng)

Bàn thờ diễn ra nghi lễ gồm 01 chiếc ghế dài, 01 bát hương (là một bát thóc).Đồ của

thầy cúng gồm những đồ vật được buộc dải đỏ gồm: chư ninh (quả nhạc), sấu

ninh (vòng cổ) là một vòng tròn to làm bằng sắt đặt ở giữa bàn thờ (đây là vòng cổ

của thầy cúng dùng để ngăn chặn tà ma), chỉa ninh (con dao), phủa ninh (khăn trùm đầu), rùa ninh (chiêng), cừ rùa (dùi chiêng); 02 bát con nước; 01 bát thóc rang nổ

thành hoa Chữa cho 1 người thì 1 con lợn ( nếu là nam thì là lợn cái – nữ là lợn đực)

và 1 đôi gà

(Hình ảnh bàn cúng )

Khi làm lễ, thầy cúng rung chuông và hát các bài hát bằng tiếng Hán cổ Tuỳ từng mục đích của buổi lễ mà khi lễ xong thầy sẽ sử dụng kéo khác nhau Chẳng hạn, cầu sức khoẻ và xua đuổi tà ma ở trẻ nhỏ thì cho kéo qua đầu đứa trẻ đưa từ trên xuống dưới; còn làm lễ cho người lớn thì người đó ôm kéo đưa từ trên đầu xuống dưới chân

và bước chân qua

Nghi lễ cúng gồm 4 bước:

* Bước 1: Cúng xin phép tìm ra bệnh và cho sức mạnh đi chữa bệnh cho dân

Chủ nhà chuẩn bị một mẹt giấy dó để cúng cho mọi người trong bản, mong không bị

ốm đau Thầy cúng thắp hương, báo cáo tổ tiên, thần linh việc thầy cúng xin được làm người chữa bệnh, tìm ra bệnh và đi chữa trị cho mọi người Thầy cúng thông báo chọn ngày giờ tốt để tiến hành làm lễ đi chữa bệnh, thường họ chọn giờ con hổ bởi họ quan niệm con hổ có sức mạnh, điều đó giúp cho thầy cúng có đủ sức mạnh để cứu giúp dân bản Sau đó, thầy cúng cùng một người phụ giúp tiến hành đốt giấy dó Ông dùng

02 cặp sừng dê được bổ đôi xin tổ tiên, thần linh nếu nhất trí là sừng dê ngửa hết còn nếu đúng bệnh thầy cúng nhìn thấy thì sừng dê sấp hết

Cúng trong nhà xong, thầy cúng ra ngoài cúng nơi đóng cọc tre buộc dải đó để gọi thánh trời, thổ địa về đây phù hộ cho dân bản Lễ vật dâng cúng là 01 gà trống, 01 gà mái Thầy cúng xin âm dương, nếu các cặp sừng dê cùng sấp là thánh trời đã nhất trí Tiếp đó thầy cúng cắt tiết gà cho vào rượu mời mọi người cùng uống gọi là uống rượu thề để mong tất cả cán bộ, người dân trong bản không bị ốm đau, bênh vực bảo vệ lẫn nhau, có trời chứng kiến Cúng xong, thầy cúng lại đốt giấy dó tượng trưng cho tiền

để biếu thổ địa, thánh trời Đến đây nghi lễ đã hoàn tất bước đầu tiên

* Bước 2: Cúng lợn, gà xua đuổi không cho ma rừng, ma gây bệnh theo người

về nhà

Thầy cúng lệnh cho chủ nhà mời tất cả dân bản về tập trung ngồi trước bàn thờ để thầy khấn tìm ra bệnh Mỗi người được thầy cúng khoác lên vai một dây tiền, ý nói rằng khi cúng đuổi ma xấu thì phải có giấy tiền cho ma Cùng lúc đó phải có 01 con

lợn còn sống đặt đằng sau người ốm (những người dân) Lợn đó thay thế cho linh hồn những người ốm dâng biếu cho ma Thầy cúng đứng trước ban thờ miệng khấn, tay

gõ chiêng và đi vòng quanh những người bệnh Sau cùng là thầy cúng tiến về phía con lợn, dùng sừng dê hỏi con lợn có nhất trí làm vật hiến tế mang biếu cho ma hay không, hỏi đến khi cặp sừng dê cùng sấp là lợn đã đồng ý

Thầy cúng tiếp tục đứng trước bàn thờ thông báo với ma rằng những người bệnh có tiền dâng biếu Tay thầy cúng cầm nắm giấy tượng trưng cho chổi quét ma, đi vòng quanh người bệnh, phẩy nắm giấy đó quanh người họ rồi vứt ra phía con lợn Tiếp đó, mọi người đem cắt tiết lợn, thầy cúng lấy quả lúc lắc chấm vào tiết lợn rồi triện vào vai hoặc lưng áo từng người ngồi đó để đánh dấu và nói không cho con ma nhập vào người ấy vì lấy con lợn kia cho con ma ăn rồi Thầy cúng dùng dao kẻ xung quanh chỗ ngồi của người bệnh một vòng tròn làm ranh giới, hàng rào ngăn chặn không cho

ma nhập vào những người bệnh.Tiếp đó, thầy cúng đặt dao xuống đất, lấy vòng cổ đưa qua đầu từng người và lôi đến vị trí con dao để người bệnh bước qua Thầy cúng làm phép như vậy để mỗi người dân bản được bảo vệ, ma nhìn thấy như thế sẽ sợ hãi

và không thể làm hại người dân

Cúng xong, chủ nhà chuẩn bị 01 giá gạo, trên đặt mấy chục quả trứng – đặt theo chiều dựng đứng, 01 đôi gà (01 trống, 01 mái) Thầy cúng gõ chiêng gọi hồn những người bệnh trở về vì họ quan niệm khi cúng xua đuổi tà ma có thể hồn người cũng đi theo nên phải gọi hồn dân bản trở về Gà cúng sống xong, đem làm sạch luộc chín để cúng chín và xem chân gà, mắt gà Nếu ngón chân chụm thẳng, mắt gà không thụt sâu mà đầy và đều như nhau là tốt

(Hình ảnh

* Bước 3: Lên trời mời ma trời xuống phù hộ cho dân bản

Thầy cúng báo cáo trời, đất, tổ tiên thịt con bò làm vật hiến tế, mong trời, đất, tổ tiên phù hộ cho dân bản không ốm đau Khấn xong, lấy sừng dê xin nếu cùng sấp là được

sự đồng ý rồi đem bò đi giết mổ lấy đầu bò đem vào cúng tế

Nghi lễ này có 02 thầy cúng (01 thầy chính, 01 thầy phụ) Chủ nhà nhóm một đống lửa nhỏ phía sau ghế thầy cúng để lấy than, cho ít sáp ong vào đống than ngụ ý để

tăng sức mạnh cho thầy cúng trong quá trình cúng Trên bàn thờ đặt rá gạo, trứng khi dùng để cúng gọi hồn về và ít giấy tiền

Mỗi thầy cúng cầm 02 chư ninh thắp hương Mỗi người uống một ngụm nước ở hai

bát nước chứa đồng bạc trên bàn thờ Sau lưng hai thầy cúng có người đứng gõ chiêng

Hai thầy cúng tay lắc chư ninh, chận dậm theo nhịp chiêng

Bên cạnh thầy cúng có người đàn ông cắt giấy dó hình người làm đại diện cho binh lính bảo vệ người dân trong bản Hai thầy cúng gọi hồn ma trời, ma đất về tiếp sức cho họ đi cầu điều tốt lành cho dân bản, gọi các âm binh (là các hình nhân cắt bằng giấy dó để trên lưng con lợn cúng), ma thổ địa về đi cùng Sau khi thầy cúng đốt giấy tiền, cúi lạy, âm binh, ma thổ địa nhận lời đi cùng thầy cúng lên hỏi ma trời có phù

hộ dân mình hay không Lên đến trời, thầy cúng báo cáo với ma trời có con lợn mang theo tiền (trên lưng lợn có nhiều giấy tiền), con lợn sẽ ngăn cản không cho người đi theo ma và không cho ma về nhà Còn có âm binh đi theo để hỗ trợ thầy cúng và bảo

vệ con lợn, không cho lợn đi lang thang Âm binh cùng ma đất mời ma trời xuống phù hộ cho dân bản Sau khi mời được ma trời xuống cùng với ma đất (ma thổ địa)

và âm binh đã tạo nên sức mạnh tổng hợp trở về bản xua đi những điều xấu, mang lại những điều tốt lành cho người dân

Tiếp đó là nghi lễ cúng đầu bò để mong con bò sẽ ngăn cản ma ở trên trời không cho hại con người, cúng xong sẽ đưa tiễn các ma lành về

Như vậy lợn dùng để cúng trong nghi lễ này để ngăn cản ma xấu ở dưới đất, còn cúng

bò là để ngăn cản ma xấu ở trên trời (ở trên tầng không) không cho hại dân bản

* Bước 4: Lễ thổi lửa - đuổi ma

Mọi người dân trong bản ngồi tập trung trước ban thờ Người phục vụ đun nồi mỡ trong khoảng 1 giờ đồng hồ sao cho thật nóng rồi đổ ra một cái gáo – được làm từ một quả bầu khô, cho đồng bạc trắng nguyên chất vào gáo mỡ đó Thầy cúng thắp đuốc, ngậm ngụm mỡ vừa sôi thổi vào ngọn đuốc cho ngọn lửa bùng lên, cứ làm như vậy và đi vòng quay dân bản Thầy cúng làm từ phía cửa chính đối diện ban thờ, đi vòng xuống bếp, qua sau lưng mọi người rồi đi ra cửa chính nhằm xua đuổi hết tà ma

ra ngoài Thầy cúng vãi một ít thóc rang, gõ chiêng đi cúng xung quanh người dân, sau đó lấy con dao vẽ vòng tròn lớn xung quanh đám người dân đang ngồi Vòng tròn

đó một lần nữa được vẽ tượng trưng cho bức tường vững chắc để rào chắn, che chở cho người dân trong bản

Lễ Ua nếnh của người Mông thực sự là một di sản ẩn chứa nhiều giá trị cần được nghiên cứu và bảo tồn Việc thực hiện công tác kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể đã phần nào khai thác được những thông tin cơ bản về nghi lễ này Từ đó chúng ta đề xuất những giải pháp để gìn giữ tập tục độc đáo này

Chi phí từ 1 triệu đến 2 triệu tùy thuộc vào bệnh nặng hay nhẹ mà không cần biết là khỏi hay không

Hình thức 2: Ngoài ra khi đi xem bệnh mọi người thường đến nhà thầy cúng xem qua các hình thức như: rút quẻ; thắp nén hương hoặc qua quả trứng gà sống

( Rút quẻ đọc phán; thắp 3 nén hương sau đó nhìn vào hương để phán; đập quả trứng vào gáo bằng quả bầu thầy nhìn vào đấy để phán)

3 Vấn đề tín ngưỡng

Trên địa bàn xã, sự tồn tại tín ngưỡng trong đồng bào người Mông đã có từ lâu đời nay và cũng có nhiều sinh hoạt tín ngưỡng mang màu sắc mê tín pha trộn trong ma

chay, cưới xin, thờ cúng Những năm gần đây, do điều kiện kinh tế xã hội phát triển, đời sống của người dân từng bước được cải thiện, giao lưu, tiếp xúc trên các lĩnh vực

xã hội được mở rộng, việc sinh hoạt tín ngưỡng lại có những chiều hướng phát triển và ngày càng thêm phức tạp

Phong tục thờ cúng tổ tiên đã có từ lâu đời vào Rằm tháng giêng, Rằm tháng bảy

và Tết nguyên đán Đặc biệt vẫn còn tục cúng cầu may, cúng đuổi ma khi có người ốm Một số lễ hội được nhân dân hưởng ứng, chính quyền Tổ chức như: tổ chức Hội còn nhân dịp Tết cổ truyền của người Mông và luôn được cải tiến về nội dung và hình thức cho phù hợp với nếp sống văn hoá mới

II Công tác tuyên truyền, giáo dục

1 Những thuận lợi, khó khăn:

1.1 Thuận lợi:

- Các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương luôn quan tâm đến công tác tuyên truyền, vận động bà con nhân dân không tin, không nghe theo các luận điệu của kẻ xấu trong đó có thầy ma, thầy cúng Đồng thời bài trừ các hủ tục lạc hậu đã góp phần cho công tác tuyên truyền, giáo dục tại địa phương

- Cùng với sự phát triển kinh tế, đời sống nhân dân được nâng cao nên công tác tuyên truyền giáo dục có nhiều thuận lợi

1.2 Khó khăn:

- Mặc dù được sự quan tâm của Đảng, nhà nước nhưng một bộ phận quần chúng nhân dân nhận thức còn nhiều hạn chế, vẫn giữ nguyên các hủ tục lạc hậu gây khó khăn cho công tác tuyên truyền

- Do địa bàn dân cư thưa thớt, nhân dân chia thành nhiều cụm, đường xá khó khăn nên cũng ảnh hưởng đến công tác tuyên truyền

2 Thực trạng công tác tuyên truyền, giáo dục đồng bào người mông đến các

cơ sở y tế khám chữa bệnh

2.1 Thực trạng nhận thức:

Phương pháp tư duy của người Mông là kiểu tư duy đối ngẫu: Khi tư duy về hiện

thực về kế mưu sinh là lối tư duy duy cảm, trực giác, cụ thể thiết thực; nhưng khi tư duy về đời sống tâm linh lại là lối tư duy siêu thực, luôn ấp ủ, ước mơ, nuối tiếc hy vọng, lãng mạn Chính kiểu tư duy này đã tạo nên trong xã hội người Mông là một cộng đồng tự quản, khép kín, nhưng khép kín trong một thể thức luôn vận động Liên tục du canh, du cư mà vẫn khép kín, tự quản Một đặc điểm nữa trong kiểu tư duy của người Mông là kết hợp cái lý của tự nhiên với các quy ước, luật tục để suy đoán, cắt

nghĩa các vấn đề xã hội, con người, mà ta hay gọi là “cái lý người Mông”

Từ rất xa xưa, người Mông cũng như các tộc người khác không giải thích được thế giới bằng tư duy khoa học Và từ trong sâu thẳm của tâm thức mách bảo họ, thế giới này là thuộc về các thần linh cai quản Nhưng trong khi các dân tộc ở đồng bằng vươn tới các tín ngưỡng bậc cao, tức là tôn giáo thì đồng bào các dân tộc miền núi nói chung, người Mông nói riêng vẫn tin theo đa thần giáo, chứ chưa hướng tới một tôn giáo nào Người Mông không làm giỗ cho người chết, thường cúng tổ tiên và

cúng ma trong ngày lễ, lúc có người ốm đau

Do nhận thức của bà con dân tộc còn hạn chế, họ chưa tin tưởng vào cơ sở khám chữa bệnh và chưa biết quan tâm tới sức khỏe của trẻ em

Đồng thời họ vẫn giữ các hủ tục lạc hậu như tin vào việc cúng bái, chữa mẹo có thể giúp trẻ khỏi bệnh Mặc dù chính quyền huyện Tủa Chùa và ngành Y tế tỉnh đã vào cuộc, thực hiện nhiều giải pháp quyết liệt trong việc tuyên truyền, chăm sóc sức khỏe sinh sản cho bà mẹ, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tại huyện Tủa Chùa; nhưng để thay đổi về nhận thức, hủ tục tồn tại lâu đời của đại bộ phận người dân tộc ở vùng cao là điều hết sức khó khăn”

Do bận rộn với công việc mải đi làm nương, mưu sinh hàng ngày nên chưa quan tâm với sức khỏe của trẻ Chỉ khi bệnh biến chuyển nặng như suy hô hấp, khó thở, sốt cao thì mới đưa tới cơ sở y tế; tuy nhiên tỷ lệ cấp cứu thành công rất thấp

Bên cạnh đó, do nhận thức của bà con dân tộc, nhất là dân tộc Mông còn hạn chế, khi trẻ được điều trị tại cơ sở y tế từ 1- 3 ngày chưa thấy biến chuyển, họ không kiên trì theo hướng dẫn của y, bác sỹ, mà tự ý cho con ra viện về nhà chăm sóc, chữa mẹo dân gian hay mời thầy cúng tới “chữa bệnh” Cũng có trường hợp trẻ ốm nặng nhưng người nhà nhất định không cho trẻ tới trung tâm y tế Theo họ là trẻ đang bị “ma ám”

và để ở nhà, dùng thuốc nam, chữa mẹo như cấu, véo, hơ lửa khiến trẻ đã ốm đau lại thêm các thương tích nặng nề trên cơ thể, rồi cuối cùng không tránh khỏi cái chết Vòng luẩn quẩn mang tên hủ tục lạc hậu ở nơi đây được chúng tôi hiểu theo 2 quy trình: Trẻ ốm nặng – đưa vào cơ sở y tế muộn – điều trị chưa biến chuyển – gia đình sốt ruột – đưa về chữa mẹo - trẻ chết; Trẻ ốm nặng – gia đình không cho đi cơ sở y tế

- ở nhà mời thầy cúng hoặc chữa mẹo – trẻ chết

- Họ cho rằng, sự sống và cái chết vốn là quy luật tự nhiên, còn sống, còn mưu sinh thì còn đẻ được những đứa trẻ khác

2.2 Thực trạng cơ sở y tế tại xã Tả Phìn:

Chưa có phòng khám đa khoa, cơ sở vật chất của trạm y tế còn thiếu thốn chưa được đầu tư và chưa đáp ứng được nhu cầu của bà con

Tổng số y, bác sỹ chưa đáp ứng được yêu cầu khám, chữa bệnh của bà con nhân dân nên thường là chuyển lên tuyến trên Tuy nhiên khi chuyển lên bệnh viện huyện thì lại có nhiều lý do như: Hoàn cảnh kinh tế gia đình khó khăn; đường sá xa xôi, không

có phương tiện đi lại nên họ thường là đưa về nhà tự chữa hoặc gọi thầy cúng đến chữa

III Đề xuất những giải pháp nhằm hạn chế việc cúng bái khi có người ốm

- Tuyên truyền tập chung:

+ Vận động người có uy tín ở bản, những người đã từng tham gia công tác ở xã đã nghỉ

hưu; già làng trưởng bản vận động người dân nên giảm thiểu tục lệ này

+Tuyên truyền lồng ghép thông qua các hội nghị ở thôn, bản, câu lạc bộ trợ giúp pháp

lý, tranh thủ vai trò của những người có uy tín trong công tác vận động, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức về tác hại của các hủ tục lạc hậu, nạn mê tín dị đoan

+Tuyên truyền và phối hợp với đội ngũ y bác sĩ tích cực tuyên truyền, vận động nhân dân xóa bỏ hủ tục; vừa khám chữa bệnh, tư vấn và cấp phát thuốc miễn phí cho bà con +Truyền thông về y tế góp phần không nhỏ vào việc xóa bỏ hủ tục trong đồng bào dân tộc thiểu số Đặc biệt, việc tuyên truyền về quyền lợi của người dân khi khám-chữa bệnh theo chế độ bảo hiểm y tế đã khiến người dân tin tưởng và tìm đến các cơ sở y tế khám-chữa bệnh thay vì tin vào cúng bái Thay đổi nhận thức trong việc xóa bỏ những

hủ tục, tập tục lạc hậu đã giúp cuộc sống của bà con ngày một tốt hơn

- Tuyên truyền cá nhân: Làm cúng nhiều có những ảnh hưởng nhất định như

+ Ảnh hưởng đến kinh tế: Để làm cúng thì phải chuẩn bị rất nhiều như lợn, gà