Báo cáo dự án nâng cao nhận thức của giới trẻ về việc giữ gìn và quảng bá nghi lễ cúng lý thờ cụ của người mông trắng

TRƯỜNG THCS MƯỜNG BÁNG BÁO CÁO TÓM TẮT DỰ ÁN NÂNG CAO NHẬN THỨC CỦA GIỚI TRẺ VỀ VIỆC GIỮ GÌN VÀ QUẢNG BÁ NGHI LỄ CÚNG “LÝ THỜ CỤ” CỦA NGƯỜI MÔNG TRẮNG HUYỆN TỦA CHÙA – ĐIỆN BIÊN Lĩ

TRƯỜNG THCS MƯỜNG BÁNG

BÁO CÁO TÓM TẮT

DỰ ÁN

NÂNG CAO NHẬN THỨC CỦA GIỚI TRẺ

VỀ VIỆC GIỮ GÌN VÀ QUẢNG BÁ NGHI

LỄ CÚNG “LÝ THỜ CỤ” CỦA NGƯỜI MÔNG TRẮNG HUYỆN TỦA CHÙA –

ĐIỆN BIÊN

Lĩnh vực: Khoa học xã hội và hành vi

Tủa Chùa, tháng 10 năm 2020

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Thực hiện Luật Di sản văn hóa và triển khai các nhiệm vụ của Nghị quyết TW5 khóa VIII về "Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc", Quyết định số 1270/QĐ-TTg ngày 27/7/2011 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam đến năm 2020, Tỉnh ủy Điện Biên đã ban hành nghị quyết về Chương trình bảo tồn

và phát triển văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên gắn với phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2015, định hướng đến năm 2020

Đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, tỉnh Điện Biên cũng đã tiến hành phục dựng, bảo tồn văn hóa các dân tộc trong đó có bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể “Lễ Lý thờ cụ của dân tộc Mông Trắng”

Phong tục tập quán là nét riêng độc đáo của mỗi dân tộc cần giữ gìn và phát

huy Lễ cúng “Lý thờ cụ” - phong tục thờ cúng của người Mông Trắng ở Tủa Chùa

– Điện Biên là nét văn hóa tín ngưỡng giàu giá trị nhân văn, thể hiện đạo lí uống nước nhớ nguồn của con cháu với tổ tiên Nhưng hiện nay, một bộ phận giới trẻ người Mông Trắng nói riêng và người Mông nói chung chưa nhận thức được tầm quan trọng của nghi lễ này, thiếu hiểu biết về nội dung và tiến trình nghi lễ khiến cho lễ cúng “Lý thờ cụ” có nguy cơ mai một, thất truyền

Đề tài: Nâng cao nhận thức của giới trẻ về việc giữ gìn và quảng bá nghi lễ

cúng “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng huyện Tủa Chùa – Điện Biên sẽ đưa ra

một số biện pháp để giới trẻ người Mông nhận thức sâu sắc hơn về ý nghĩa của lễ cúng và góp phần giữ gìn, quảng bá rộng rãi lễ cúng này đến mọi người

II Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1 Ý nghĩa khoa học

Đây là đề tài nghiên cứu mang tính trường hợp, vừa có giá trị về mặt tư liệu (văn bản, hình ảnh), vừa có giá trị về mặt văn hóa - xã hội học (đặc trưng cá tính, tâm hồn của tộc người Mông Trắng trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày)

2 Ý nghĩa thực tiễn

Trước hết là công việc thiết thực góp phần làm giàu thêm vốn hiểu biết của bản thân những người nghiên cứu cũng như của mọi người về bản sắc văn hóa dân tộc Mông đặc biệt là ngành Mông Trắng, mở rộng tri thức về tự nhiên, xã hội… góp phần tìm hiểu các giá trị văn hóa dân tộc Mông ở Việt Nam nói riêng, làm nền tảng cho việc tìm hiểu bản sắc văn hóa Việt Nam nói chung Đồng thời đây cũng là

hành động cụ thể góp phần Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản

sắc dân tộc Từ đó có những chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa thể

hiện qua phong tục thờ cúng mang giá trị tâm linh tốt đẹp vẫn luôn được đồng bào dân tộc Mông Trắng trên địa bàn huyện Tủa Chùa – tỉnh Điện Biên

III MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Việc tìm hiểu nghi lễ “Lý thờ cụ” liên quan đến các quan niệm tâm linh, về vũ trụ

và cuộc sống con người Qua đó, chúng ta tiếp cận với các quan niệm về thờ cúng của người Mông Trắng

- Việc nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở Dựa vào đó, có những đề xuất nhằm phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp và giảm thiểu những hủ tục lạc hậu còn tồn tại trong đời sống tinh thần đồng bào Mông Trắng nói riêng và người Mông nói chung trên địa bàn huyện Tủa Chùa – Điện Biên

IV GIỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu: lễ cúng “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng ở huyện Tủa Chùa – Điện Biên

Thời gian nghiên cứu: tháng 9/2020 – tháng 11/2020

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Phương pháp quan sát;

2 Phương pháp đối chiếu, so sánh: sự khác biệt giữa phong tục thờ cúng tổ

tiên “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng xưa và nay, phong tục thờ cúng tổ tiên của người Mông thuộc các ngành Mông ở Tủa Chùa và trên các địa bàn khác;

3 Phương pháp điền dã: tham quan các xã bản có người Mông Trắng cư trú

đông đúc, thu thập văn bản truyện kể, tục ngữ tại địa phương, phỏng vấn và thảo luận với các cư dân Mông Trắng ở các xã…)

4 Phương pháp phỏng vấn

VI NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Tìm hiểu về nguồn gốc hình thành, phát triển, nội dung tiến trình và ý nghĩa của lễ cúng “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng trên địa bàn Tủa Chùa;

2 Thực trạng nhận thức của thế hệ trẻ về lễ cúng “Lý thờ cụ” của người

Mông Trắng ở Tủa Chùa;

3 Đề xuất một số giải pháp giữ gìn và quảng bá lễ cúng “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng ở Tủa Chùa nói riêng và lễ “Lý thờ cụ” của người Mông nói chung cho thế hệ trẻ hiện nay

VII ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Hiện nay có nhiều tài liệu giới thiệu về lễ cúng “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng trên địa bàn huyện, tỉnh khác, nghi lễ này cũng được giới thiệu thông qua các phương tiện truyền thông Tuy nhiên việc tìm hiểu về ý nghĩa, nội dung tiến trình nghi lễ “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng ở huyện Tủa Chùa còn hạn chế Hơn thế, trước thực trạng thế hệ trẻ nhận thức hạn chế phong tục tập quán (nét đẹp trong nghi lễ thờ cúng) của người Mông nói chung và người Mông Trắng trên địa bàn Tủa Chùa nói riêng, thì việc chúng tôi nghiên cứu và đưa ra giải pháp cụ thể, gắn

với thực trạng này là điểm mới của đề tài

Giải pháp có thể áp dụng rộng rãi trong việc giữ gìn và quảng bá các phong tục tập quán khác của người Mông Trắng nói riêng và người Mông nói chung

Góp thêm nguồn tư liệu điền dã mới, góp phần giữ gìn, bảo tồn các yếu tố tích cực của nghi lễ, hạn chế những yếu tố mang tính chất tiêu cực

Đề tài cũng góp phần đưa ra gải pháp giữ gìn đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Mông Trắng – Tủa Chùa nói riêng và người Mông trên

cả nước nói chung; xây dựng nếp sống văn hóa mới của cộng đồng ở địa

phương trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

PHẦN II: KẾT QUẢ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

I KẾT QUẢ

1 Tổng quan về dân tộc Mông ở Việt Nam

1.1 Số lượng và sự phân bố của người Mông ở Việt Nam

Dân tộc Mông thường cư trú ở độ cao từ 800 đến 1500m so với mực nước biển

gồm hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc trong một địa bàn khá rộng, cư trú tại 62 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố Trong đó cư trú tập trung đông nhất tại các tỉnh:

- Hà Giang (231.464 người, chiếm 31,9% dân số toàn tỉnh và 21,7% tổng số người H’Mông tại Việt Nam)

- Điện Biên (170.648 người, chiếm 34,8% dân số toàn tỉnh và 16,0% tổng số người H’Mông tại Việt Nam)

- Sơn La (157.253 người, chiếm 14,6% dân số toàn tỉnh và 14,7% tổng số người H’Mông tại Việt Nam)

- Lào Cai (146.147 người, chiếm 23,8% dân số toàn tỉnh và 13,7% tổng số người H’Mông tại Việt Nam)

1.2 Sự phân ngành dân tộc Mông ở Việt Nam

Có nhiều tiêu chí để phân ngành dân tộc Mông như căn cứ vào đặc điểm về dân tộc học và ngôn ngữ học, (đặc biệt về âm ngữ) về y phục (nhất là y phục của phụ nữ) và sự tự nhận thức, phân loại của người Mông… Tổng hợp các tiêu chí đó, người ta chia tộc Mông ra làm các ngành: Mông Trắng (HMôngz Đơư), Mông Hoa (HMôngz Lênhs), Mông Đỏ (HMôngz Si), Mông Đen (HMôngz Đuz), Mông Xanh (HMôngz Dua), Na Miểu (Mèo nước) Trong đó, cũng có ý kiến cho rằng Mông Hoa và Mông Đỏ là một

2 Nghi lễ “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng trên địa bàn huyện Tủa Chùa – Điện Biên

2.1 Tổng quan về dân tộc Mông ở Tủa Chùa

2.1.1 Các ngành Mông và địa bàn cư trú của họ ở Tủa Chùa

- Mông đỏ (HMôngz Lênhs): Đông nhất hầu hết xã nào trong huyện cũng có

- Mông trắng (HMôngz Đơư): Đông thứ hai chủ yếu sống ở Tủa Thàng, Sín Chải, Lao Xả Phình, Trung Thu và một số ở bản Phiêng Bung, Từ Ngài 1, 2 (xã Mường Báng)

- Mông đen (HMôngz Đuz): Đông thứ ba, chủ yếu ở Sín Chải; thôn Kẻ Cải, thôn Phiêng Bung (xã Mường Báng); thôn Dê Dàng 1, 2 và thôn Háng Đờ Dê (xã Sính Phình)

- Mông xanh (HMôngz Dua): Đông thứ tư, chủ yếu ở xã Sính Phình

2.1.2 Đời sống tâm linh của người Mông Trắng ở Tủa Chùa

* Thờ cúng: Hết sức đa dạng và phong phú với nhiều phong tục mà họ thường gọi là lý Một năm, người Mông có rất nhiều lý, như: Lý cơm mới, Lý cưới vợ, Lý

cho người ốm, Lý cho con cái đi học

* Tang ma: Khi gia đình có người chết, họ đi mời người (thầy mo) đến làm thủ tục cúng Lễ cúng Ma Khô đưa hồn người chết về với tổ tiên sau khi chôn cất hoặc kéo dài một hay vài năm

Ngoài những yếu tố tinh thần truyền thống, người Hmông còn tiếp thu yếu tố văn hoá mới Kitô giáo (đạo Thiên Chúa và đạo Tin Lành) Người Hmông coi tôn giáo chỉ là phương tiện nhằm giải quyết những nhu cầu bức xúc của đời sống chứ không quan tâm nhiều về triết lí, về hạnh phúc hư ảo ở thế giới bên kia

* Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc ngôn ngữ hệ Mông – Dao; Chữ Mông tuy được

soạn thảo theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm sáu mươi nhưng cho đến nay vẫn chưa thực sự phổ biến

2.2 Nghi lễ “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng trên địa bàn huyện Tủa Chùa 2.2.1.Nguồn gốc hình thành và phát triển của nghi lễ “Lý thờ cụ”

* Tên gọi: “Lý thờ cụ” Theo phong tục của người Mông Trắng ở Tủa Chùa,

“Lý thờ cụ” là một trong những tục không thể thiếu trong cuộc sống, song rất hiếm khi gặp bởi nó chỉ được tổ chức duy nhất 1 lần trong đời người đã khuất Tại lễ này, gia chủ không mời thầy mo mà sẽ chọn ra một người uy tín nhất trong dòng họ để làm các thủ tục cúng

Cũng bởi vậy mà cách cúng của mỗi gia đình sẽ khác nhau Tuy nhiên vẫn phải tuân thủ những thủ tục bắt buộc Khi một gia đình có người mất, thường thì vài năm sau, để tưởng nhớ, họ tổ chức lễ cúng (gọi là Lý thờ cụ), với cầu mong người

đã mất phù hộ cho người còn sống trong gia đình có sức khỏe, canh tác, sản xuất được mùa, no đủ

* Thời gian tổ chức: Khi một gia đình có người chết, thường thì vài năm sau sẽ tổ

chức “Lý thờ cụ”

* Địa điểm tổ chức: Tại gia đình của gia chủ làm Lý cho người đã khuất

* Thành phần tham gia: Khác một số lý của người Mông, “Lý thờ cụ” không

kiêng cự người đến Khi gia chủ đang làm lễ, bất cứ anh em, bạn bè, hàng xóm hay khách lạ tới thăm đều được đón tiếp nhiệt tình Khách đến càng đông, họ cho rằng may mắn càng nhiều Khi đến, mỗi người sẽ mang theo một trong số các đồ, như: gạo, rượu, giấy gió, hương và vài đồng tiền lẻ gọi là tấm lòng, gửi tặng gia chủ để

làm lễ Trong suốt buổi lễ, hai loại nhạc cụ không thể thiếu đó là trống và khèn Mông Đây là 2 loại nhạc cụ đã gắn liền với đời sống bà con người Mông bao đời qua, cũng bởi vậy mà nó được xem là hồn của buổi lễ Được gia chủ sử dụng như cầu nối gọi người đã khuất về chứng kiến

2.2.2 Mục đích, ý nghĩa

“Lý thờ cụ” có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Mông Trắng

“Lý thờ cụ” của người Mông Trắng là nghi lễ để tưởng nhớ, họ tổ chức lễ cúng với cầu mong người đã mất phù hộ cho người còn sống trong gia đình có sức khỏe, canh tác, sản xuất được mùa, no đủ, phù hợp với tín ngưỡng của đồng bào về

vũ trụ Điều quan trọng hơn cả là “Lý thờ cụ” thể hiện đạo hiếu, đạo lý của con cháu đối với cha mẹ, biểu hiện sâu lắng tình cảm, sự sẻ chia của người thân, gia đình và cộng đồng, củng cố đạo đức, đạo hiếu - những điều rất cần cho xã hội hiện đại hôm nay

2.2.3 Nội dung tiến trình tổ chức của Lý thờ cụ

a Chuẩn bị: “Lý thờ cụ” được chuẩn bị rất chu đáo từ việc thông báo cho họ hàng

nội – ngoại đến việc chuẩn bị lương thực, thực phẩm và các đồ cần cho buổi lễ Khi làm Lý xong đồng nghĩa với việc trong bữa cơm sẽ không gọi người chết ăn nữa Vì vậy, các nghi thức trong “Lý thờ cụ” luôn phải đầy đủ, cẩn trọng

Việc đầu tiên là gia chủ gọi anh em dòng họ, anh em trong jiaol (xóm, thôn) đến uống rượu bàn bạc ngày tổ chức, phải tránh trùng ngày giờ chôn cất Sau đó, gia đình nhờ những người trong ban tang lễ cũ đi mời thấy cúng, thầy khèn, kèn, trống, những người trong ban giúp việc tang lễ (phải là đội hình cũ lúc đám ma tươi) (Khi đội giúp việc đến, gia đình phải quỳ lạy rót rượu mời họ uống như lúc làm ma tươi)

Lễ vật: Trâu để làm cúng (số lượng tùy thuộc vào điều kiện mỗi gia đình); rượu, gà, quần áo, giấy gió để thắp hương cho người đã khuất

Chuẩn bị lễ vật cúng

b Diễn biến của nghi lễ “Lý thờ cụ”

Lễ cúng tổ tiên của người Mông (Lý thờ cụ) sẽ được chia làm hai phần:

Cúng trong nhà và ngoài trời Sau các thủ tục cúng trong nhà, gia chủ sẽ làm thủ tục rước “hồn” các cụ qua cửa chính của nhà bằng khèn và trống để tiếp tục ra cúng ngoài trời Địa điểm cúng ngoài trời được lựa chọn từ trước, tại một mô đất bằng phẳng và dựng sẵn “nhà ma” Đây cũng là nơi tiến hành các thủ tục “đập trâu cúng”

Thủ tục rước “hồn” các cụ qua cửa chính của nhà bằng khèn và trống

Thủ tục “đập trâu cúng”

Phần lễ sẽ tiếp tục được làm tương tự như trong nhà, sau đó người nhà sẽ kéo một sợi dây nối từ “nhà ma” đến đầu con trâu, với ý nghĩa để các cụ nhận trâu

kéo sợi dây nối từ “nhà ma” đến đầu con trâu

Cũng theo quan niệm của người Mông Trắng, phần đầu trâu là quan trọng nhất, nên được dùng để làm đồ cúng tế, vì thế họ sẽ dùng rìu để chặt cổ thay vì dùng búa đập như một số nơi Người chặt nhát rừu đầu tiên hết sức quan trọng, sẽ là người có uy tín nhất trong dòng họ, nhưng cũng phải đảm bảo về sức khỏe Các phần việc sau đó, con cháu trong dòng họ sẽ cùng xúm lại phụ giúp cho gia chủ

Bài cúng được dịch nôm na là: “Hôm nay là ngày lành tháng tốt, là ngày

tháng của ông/bà/bố/mẹ Hôm nay đây, con (tên người mang lễ vật) sẽ trao lễ vật cho ông/bà/bố/mẹ Con cúng dâng ông (bà/bố/mẹ) một con (trâu, rượu, gà, ), là vật quý của con cháu nay dâng lên cho ông (bà/bố/mẹ), là vật báo hiếu, báo nợ, ông/bà/bố/mẹ phải nhận mới được Ông/bà/bố/mẹ phải cầm thì mới không có ai tranh Nay nhiều ma, nhiều kẻ cướp, ông/bà/bố/mẹ phải cầm trong tay mới được lễ vật đã nhận, nợ đã trả , ông/bà/bố/mẹ nhận một con hãy để lại thêm nhiều con.Ông/bà/bố/mẹ lấy đi một của hãy để lại thật nhiều của, hãy phù hộ cho con cháu từ nay sẽ không ốm đau, bệnh tật Từ giờ, mùa màng sẽ không thất thu, gia súc gia cầm sẽ đông đầy đàn” (bản đã dịch) Lúc đó, thầy khèn, kèn sẽ phải thổi bài

“Giao con vật” Cứ mỗi lần cúng cơm xong, con cháu phải đứng dưới hươv sangx (cầm hương để lạy) tỏ lòng thương nhớ người chết

Lễ cúng trong nhà

Gia chủ sẽ phải đi mời bà cô, ông bác, chú dì bên nội, ngoại đến dự lễ, còn những khách khác bằng vai người chết thì chỉ cần thông báo

Cũng như các dân tộc khác, người Mông Trắng thường mang gạo, rượu, lợn,

gà, vàng hương, giấy mã và cả tiền sang phúng viếng Những đồ lễ này sẽ được ghi vào sổ, thông báo với người chết và cả gia đình người chết, như một nhắc nhở về sự gắn bó của cộng đồng và nhắc nhở gia chủ phải ghi nhớ ơn nghĩa của bản làng

Phần kết thúc nghi lễ Người Mông quan niệm cho trẻ con ăn một chút thịt lợn và bánh giầy vừa cúng tế “

2.3 So sánh nghi lễ “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng trên địa bàn Tủa Chùa xưa và nay

Nói chung, nghi lễ “Lý thờ cụ” của người Mông xưa và nay không có nhiều thay đổi, về cơ bản các bước vẫn được tiến hành như hiện nay Tuy nhiên vẫn có sự khác biệt:

Thứ nhất, với những gia đình khá giả, nghi lễ có thể kéo dài 3-4 ngày thậm chí một tuần, hiện nay đa phần thời gian tổ chức nghi lễ kéo dài trong khoảng một ngày Thứ hai, ngày nay điều kiện kinh tế khấm khá hơn, việc tổ chức nghi lễ có phần tươm tất hơn, đặc biệt khâu chuẩn bị lễ vật và chuẩn bị cỗ mời khách tham gia bữa tiệc cúng

2.4 Sự khác biệt trong lễ cúng “Lý thờ cụ” của các ngành Mông trên địa bàn Tủa Chùa, lễ cúng “Lý thờ cụ” của người Mông Trắng ở Tủa Chùa với lễ cúng

“Lý thờ cụ” của người Mông Trắng ở Hà Giang