NGHIÊN CỨU CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG TRÊN ĐẤT RUỘNG THEO HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HOÁ TẠI THÀNH PHỐ LẠNG SƠN Đinh Ngọc Lan * Trường Đại học Nông Lâm - ĐH Thái Nguyên TÓM TẮT Thành phố
Trang 1NGHIÊN CỨU CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG TRÊN ĐẤT RUỘNG THEO HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HOÁ TẠI THÀNH PHỐ LẠNG SƠN
Đinh Ngọc Lan *
Trường Đại học Nông Lâm - ĐH Thái Nguyên
TÓM TẮT
Thành phố Lạng Sơn có tổng diện tích đất tự nhiên là 7.769 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 16,67% và chủ yếu là đất ruộng Cuộc sống của người nông dân Lạng Sơn chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhưng sản xuất trồng trọt vẫn còn nghèo nàn và thiếu sự đầu tư trong các hoạt đông sản xuất Cơ cấu cây trồng trên đất ruộng rất khác nhau giữa các hộ nông dân và cây trồng chính vẫn chủ yếu là lúa, ngô, đậu đỗ và rau Lúa và rau là 2 cây hàng hóa chính ở đây nhưng thị trường tiêu thụ thì còn rất hạn chế Kết quả nghiên cứu cho thấy việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng liên quan chặt chẽ với kiến thức của người nông dân về việc sử dụng nguồn sẵn có, cũng như các điều kiện kinh tế xã hội Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng nên tập trung vào đẩy mạnh tăng vụ, tăng các loại cây trồng mang tính chất hàng hóa và thay giống cây trồng mới
Từ khóa: Luân canh, cơ cấu cây trồng, đất ruộng, Lạng Sơn, nông nghiệp
ĐẶT VẤN ĐỀ
Thành phố Lạng Sơn là trung tâm chính trị-
kinh tế- văn hoá - xã hội của tỉnh Lạng Sơn và
là một thành phố thương mại, du lịch với
nhiều danh lam thắng cảnh Tổng diện tích
đất tự nhiên là 7.769 ha trong đó đất nông
nghiệp chiếm 16,67% và chủ yếu là đất ruộng
[3] Hiện nay trên đất ruộng tại nhiều xã,
phường của Thành phố Lạng Sơn vụ xuân và
vụ hè vẫn trồng chủ yếu là lúa với năng suất
thấp (4 tấn/ha) Tuy các chủng loại rau rất đa
dạng và phong phú, đặc biệt là một số loại rau
đặc sản như Cải làn, Cải ngồng ngọt, Cải
xanh được người tiêu dùng ưa chuộng, giá
cao hơn với mức giá của các loại rau thông
dụng khác, nhưng diện tích trồng rau hàng
năm mới chỉ chiếm 284 ha, và rất manh mún,
không tập trung Trong những năm qua nền
kinh tế Lạng Sơn đã có nhiều bước tăng
trưởng mạnh, thành phố Lạng Sơn bước đầu
đã chuyển đổi được cơ cấu cây trồng tại một
số địa bàn thuộc Thành phố Nhưng thực tế
người dân Lạng Sơn vẫn chưa phát huy thế
mạnh về các nông sản trong những điều kiện
tự nhiên thích ứng, chưa tạo ra một vùng sản
xuất nông nghiệp hàng hoá, việc áp dụng các
tiến bộ kỹ thuật vẫn còn nghèo nàn, chưa đầu
tư thâm canh cao
Trong thời kỳ công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, với cơ chế thị trường mở, ở mỗi vùng đều có thế mạnh đặc thù về sinh thái và môi trường, không chỉ biết có trồng cây lương thực mà cần phải đa dạng hoá cây trồng Nghị quyết IX và X của Đảng ta đã xác nhận quan điểm trên và nhà nước ta đang khuyến khích chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp để đảm bảo nâng cao hiệu quả kinh tế cho từng nông hộ, nâng cao hiệu quả sản xuất trên cơ
sở khai thác tối ưu lợi thế so sánh của từng tiểu vùng, đẩy mạnh sự phát triển kinh tế và đảm bảo sản xuất được bền vững[1], [7] [8]
Do đó để tồn tại và phát triển, nền nông nghiệp thành phố Lạng Sơn nhất định phải có hướng chuyển đổi tích cực hơn để thích ứng nhanh với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt của thị trường Vì vậy, giải pháp đặt ra là cần phải nghiên cứu, chuyển đổi cơ cấu cây trồng cho phù hợp, quy hoạch các vùng sản xuất mang tính chất sản xuất hàng hoá cho thành phố Lạng Sơn Phát triển bền vững các loại nông sản là thế mạnh, có chất lượng, có khả năng cạnh tranh cao, đồng thời nghiên cứu và xác lập được một hệ thống thị trường tiêu thụ sản phẩm, như vậy sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng đất và giúp cho nông dân có thêm cơ sở
để phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống
Trang 2NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nội dung
- Phân tích tình hình sản xuất và cơ cấu các
loại cây trồng trên đất ruộng
- Phân tích thuận lợi và khó khăn trong quá
trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng
- Định hướng cơ cấu cây trồng hợp lý trên đất
ruộng theo hướng sản xuất hàng hoá
Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình điều tra nghiên cứu để đảm
bảo độ tin cậy chắc chắn và tính khả thi cao,
đề tài sử dụng các phương pháp điều tra như
phương pháp đánh giá nhanh nông thôn,
phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham
gia của người dân, phương pháp phỏng vấn
sâu và phỏng vấn nông dân theo bảng câu hỏi
- Phương pháp phân tích số liệu
Đề tài sử dụng phương pháp phân tích thống
kê mô tả và một số phương pháp phân tích
kinh tế lượng.để kiểm định giá trị, so sánh,
tính toán hiệu quả kinh tế, phân tích tất cả các
điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của hộ gia
đình, sự tiếp cận nguồn thông tin kỹ thuật,
việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất
ruộng của nông dân và giá cả thị trường,
- Phạm vi nghiên cứu
Địa bàn nghiên cứu được chọn là 3 xã: Mai
Pha, Quảng Lạc, Hoàng Đồng thuộc thành
phố Lạng Sơn, ba xã này đại diện cho sản
xuất nông nghiệp của thành phố Lạng Sơn
cả về mặt điều kiện tự nhiên lẫn điều kiện
kinh tế xã hội
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Cơ cấu diện tích cây trồng hàng năm và các công thức luân canh tại hộ gia đình
Kết quả điều tra tại 3 xã : Mai Pha, Quảng Lạc, Hoàng Đồng tại thành phố Lạng Sơn cho thấy nông dân thường bố trí các loại cây trồng chính là : lúa xuân, lúa mùa, ngô xuân, ngô hè thu, đỗ tương, rau Trong đó diện tích trồng
lúa mùa chiếm tỷ lệ khá cao: Diện tích trồng
lúa mùa tại xã Mai Pha là: 2420 m2/hộ nông dân, tại xã Quảng Lạc là: 2640 m2/hộ nông dân và tại xã Hoàng Đồng diện là: 1620
m2/hộ nông dân (Bảng 1)
Các công thức luân canh phổ biến
Kết quả điều tra cho thấy một số công thức luân canh được sử dụng phổ biến tại 3 xã Mai Pha, Quảng Lạc, Hoàng Đồng là:
Lúa xuân - lúa mùa - rau đông ( cải bắp, su hào, rau cải)
Lúa xuân - lúa mùa chính vụ Ngô xuân - lúa mùa - rau đông ( cải bắp, su hào, rau cải)
Ngô xuân - lúa mùa - khoai tây…
Trong đó ở xã Mai Pha công thức luân canh được sử dụng nhiều nhất là: lúa xuân - lúa mùa - cải bắp (su hào, rau cải): 73,33% số
hộ, tiếp theo là công thức luân canh ngô - lúa mùa - cải bắp (su hào, rau cải) 33,67%
Ở xã Quảng Lạc công thức luân canh được
sử dụng nhiều nhất là: Lúa xuân - lúa mùa - khoai tây: 53,33%, tiếp theo là ngô xuân - lúa mùa - cải bắp (su hào, rau cải) 53,00%
Bảng 1 Cơ cấu diện tích cây trồng hàng năm tại hộ gia đình (ĐVT: 1000m 2 /hộ ND)
Loại cây trồng Xã Mai Pha Xã Quảng Lạc Xã Hoàng Đồng
Nguồn: Số liệu điều tra năm 2008
Trang 3Bảng 2: Công thức luân canh phổ biến tại 3 xã Mai Pha, Quảng Lạc, Hoàng Đồng (ĐVT: % số hộ trồng)
Công thức luân canh Mai Pha Quảng Lạc Hoàng Đồng
Lúa xuân - lúa mùa - cải bắp (su hào, rau
Ngô xuân - lúa mùa - cải bắp (su hào, rau
Nguồn: Số liệu điều tra năm 2008
Bảng 3: Hiệu quả kinh tế của một số công thức luân canh phổ biến (ĐVT: Triệu VNĐ/ha)
Công thức luân canh Mai Pha Quảng Lạc Hoàng Đồng Trung
bình
Nguồn: Số liệu điều tra năm 2008
Ở xã Hoàng Đồng công thức luân canh được
sử dụng nhiều nhất là lúa xuân - lúa mùa -
khoai tây 73,00%, tiếp theo là ngô xuân - lúa
mùa - bỏ hoang 40,00%
Hạch toán hiệu quả kinh tế của các hệ
thống cây trồng
Kết quả ở bảng 03 cho thấy: Công thức có
hiệu quả kinh tế cao nhất là: Dưa chuột - lúa
mùa - cải bắp (cải làn, su hào, rau cải) với lãi
thuần đạt 44,790 triệu VND/ ha, Sở dĩ công
thức này có thu nhập cao nhất vì trong hai
năm vừa qua, dưa chuột đạt năng suất cao,
diện tích trồng dưa chuột lại chưa nhiều nên
dưa bán được giá cao Tiếp đến là công thức:
Lúa xuân - lúa mùa - cải bắp với lãi thuần đạt
đạt 42,845 triệu VND/ha Đây là công thức
được đánh giá đem lại hiệu quả kinh tế cao
nhất trên chân đất hai vụ lúa Mặc dù công
thức hợp lí nhưng hiệu quả đem lại cho bà
con vẫn chưa thực sự mỹ mãn vì bà con vẫn
chưa áp dụng đúng kỹ thuật vào sản xuất và
chưa chọn được những bộ giống thích hợp
Công thức có hiệu quả kinh tế thấp nhất là:
Ngô xuân - lúa mùa - bỏ hoang lãi thuần chỉ đạt 19,072 triệu VNĐ/ha/ Hiện nay diện tích trồng theo công thức này vẫn còn chiếm diện tích lớn
Trong những năm tới, chúng ta cần huy động
mọi nguồn lực để thu hẹp diện tích này
Trở ngại đối với việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng
Qua thu thập ý kiến đánh giá của bà con nông dân, một số trở ngại chính ảnh hưởng đến sản xuất cũng như việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng được bà con nêu ra như:
- Điều kiện sản xuất không thuận lợi: Vụ xuân thời tiết thường lạnh nên đa số các loại cây trồng phải trồng muộn do đó ảnh hưởng đến thời vụ của vụ mùa Đặc biệt là các chân ruộng cao, không có hệ thống tưới tiêu thường thiếu nước trong mùa khô
- Thiếu giống, chất lượng giống không tốt:
Giống cây trồng ở các cửa hàng và công ty
Trang 4cung cấp giống cây trồng thường không phong
phú, không đủ, không nhiều giống mới
- Thiếu thông tin cần thiết về đầu vào, đầu ra
cho quá trình sản xuất
- Thiếu vốn đầu tư sản xuất, thiếu kỹ thuật
- Trình độ học vấn của người dân còn thấp
Quan điểm của nông dân về chuyển đổi cơ
cấu cây trồng
Khi hỏi nông dân về quan điểm của họ về
sự cần thiết phải chuyển đổi cơ cấu cây
trồng, phần lớn họ cho là cần thiết (64% ý
kiến đánh giá) và rất cần thiết (18% ý kiến
đánh giá) Còn lại khoảng 16% cho là không
biết hoặc không cần thiết Điều đó cho ta thấy
rằng người nông dân đã có sự nhận thức về sự
cần thiết của việc chuyển đổi cơ cấu cây
trồng, góp phần tăng thu nhập kinh tế hộ Tuy
nhiên, việc ra quyết định sẽ chuyển đổi hay
không là còn tuỳ thuộc vào điều kiện đất đai
của nông hộ, nguồn lực gia đình, và các yếu
tố thị trường
Yếu tố thị trường và lợi nhuận cũng như
khả năng đảm bảo độ an toàn cao trong
tiêu thụ sản phẩm
Hiện nay thông tin thị trường đến với nông
dân còn rất hạn chế Phần lớn số hộ khảo sát
tiếp cận thông tin thị trường qua các kênh
thông tin không chính thức như bạn bè, láng
giềng, lái buôn Việc tiếp nhận thông tin từ
cán bộ khuyến nông chưa được nhiều, chưa
được đầy đủ
Đóng góp của thương nhân và các nhà chế
biến trong sản xuất hàng hóa
Tất cả các hộ gia đình thuộc đối tượng khảo
sát (100%) đều có bán sản phẩm nông nghiệp
do mình làm ra Khi phân tích về số lượng
người mua hàng thì thấy rằng phần lớn những
cuộc giao dịch mua bán cũng đều tập trung
vào thị trường tự do ở chợ Một số nông dân
cũng nêu lên rằng họ cũng có bán cho các lái
buôn ở chợ hoặc tại nhà, nhưng số này rất ít
Đối với đối tượng mua là Công ty thu mua
của Nhà nước, Công ty chế biến nông sản và
hợp tác xã thì hầu như rất hiếm
Định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng + Chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo 4 hướng chính:
- Tăng thêm 1 vụ cây trồng mới trong vụ đông trên những diện tích đất thuận lợi của các khu vực đất hiện đang bỏ hóa vụ đông
- Chuyển đổi loại cây trồng sang những loại cây trồng mang tính sản xuất hàng hoá
- Thay giống cây trồng mới
- Đưa thêm một số cây trồng mới vào công thức luân canh hiện có để đa dạng hoá cây trồng
+ Công thức luân canh chủ đạo: Rau xuân
- lúa mùa sớm- rau đông Lúa xuân - lúa mùa sớm- rau đông;
Màu xuân - lúa mùa sớm- rau đông;
Ngoài ra còn có thể đưa thêm 1 số chủng loại hoa vào trong cơ cấu vụ đông ở những chân đất thuận lợi ví dụ như hoa ly vì hiệu quả kinh
tế của mô hình có trồng hoa cao hơn rất nhiều
so với các cây trồng hàng năm khác
Các loại rau được khuyến cáo trồng trong các công thức trên là: cà chua, cải làn, su hào, cải bắp, súp lơ, cải ngọt, cải mơ, bí xanh … KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
Kết luận
- Hệ thống cây trồng tương đối phong phú, tuy nhiên hiệu quả kinh tế cho một mô hình luân canh chưa cao, lợi nhuận thu được biến động từ 19,07 triệu đồng/năm đến 44,79 triệu đồng/năm tùy thuộc vào giống cây trồng cũng như công thức luân canh
- Công thức luân canh phổ biến trên đất ruộng
2 vụ là Lúa xuân - Lúa mùa sớm - rau vụ đông (hoặc Khoai tây) và Lúa xuân - Lúa mùa chính vụ
- Công thức luân canh phổ biến trên đất ruộng1 vụ là ngô xuân - Lúa mùa- rau - vụ đông (hoặc Khoai tây) hoặc ngô xuân - Lúa mùa - bỏ hóa
- Quan điểm của nông dân về chuyển đổi cơ cấu cây trồng: có tới 82 % nông dân mong muốn được chuyển đổi cơ cấu cây trồng Tuy vậy theo ý kiến tự nhận xét của nông dân ở vùng điều tra cho thấy một số khó khăn trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng như một vài
Trang 5cây trồng vẫn còn thiếu giống và chất lượng
giống không tốt, thiếu kỹ thuật tiên tiến, trình
độ văn hóa còn chưa cao, điều kiện sản xuất
không thuận lợi như thiếu hệ thống thủy lợi
Yếu tố thị trường và lợi nhuận đặc biệt tác
động mạnh, chi phối đến các quyết định lựa
chọn phương án sản xuất kinh doanh và mức
độ đầu tư của nông hộ Hiện còn thiếu các
kênh cung cấp thị trường chính thống, thiếu
sự dự báo về thị trường nông sản
Khuyến nghị
Tăng cường năng lực của nông dân nhằm đói
phó với những rủi ro của thị trường và sự ổn
định của giá cả thông qua các phương tiện
thông tin thông tin đại chúng, các kênh thông
tin của nhà nước, khuyến nông, hội nghị, hội
thảo… trong đó quan tâm đến việc dự báo về
thị trường
Tăng cường công tác khuyến nông, hướng
dẫn kỹ thuật nhằm giúp nông dân có điều kiện
giảm giá thành và mang lại lợi nhuận khá,
đảm bảo một tỷ lệ an toàn về lợi nhuận Cán
bộ khuyến nông phải tiếp tục gắn bó với nông
dân trong quá trình thử nghiệm các mô hình
canh tác mới Cần thực hiện nhiều hơn các
mô hình thí điểm trồng cây/ vật nuôi mới
nhằm giúp nông dân an tâm sản xuất
Khuyến khích các doanh nghiệp thuộc các
thành phần kinh tế khác nhau, các tổ chức
hoặc cá nhân trung gian tiếp cận với nông dân
thông qua các mối liên hệ gắn bó hài hoà lợi
ích như hợp đồng kinh tế nhằm gắn bó nông
dân, bảo đảm một tỷ lệ an toàn nhất định cho nông dân khi họ quyết định đầu tư chuyển dịch cơ cấu
Đẩy mạnh mô hình gắn bó giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, các cơ quan nhà nước với nông
hộ Sự gắn bó chặt chẽ đó sẽ có tác động trực tiếp và tích cực đến quyết định và khả năng thành công của nông dân trong việc lựa chọn phương án sản xuất, mức độ đầu tư, tính toán hiệu quả và mưc tham gia của thị trường
TÀI LIỆU THAM KHẢO [1].Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
(2005), Kinh tế- chính sách nông nghiệp và phát triển nông thôn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
[2].Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
(2003), Nghiên cứu nhu cầu nông dân, Nxb Thống
kê, Hà Nội
[3].Cục thống kê Lạng Sơn Niên giám thống kê Lạng Sơn 2008, Nxb Thống kê, Hà Nội
[4] FAO (1995), Phát triển hệ thống canh tác,
Nxb Nông nghiệp, Hà Nội
[5].Phạm Xuân Nam (1997), Phát triển nông thôn,
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
[6].Trần Ngọc Ngoạn, Nguyễn Hữu Hồng và Đặng
Văn Minh (1999) Giáo trình hệ thống nông nghiệp, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội
[7].Vũ Đình Thắng và Hoàng Văn Định 2002 Giáo trình kinh tế phát triển nông thôn Nxb Thống kê, Hà Nội
[8] Đặng Kim Sơn (2008), Kinh nghiệm Quốc
tế về nông nghiệp, nông thôn, nông dân trong quá trình công nghiệp hóa, Nxb Chính trị quốc
gia, Hà Nội
SUMMARY
RESEARCH ON CHANGING OF CROP SYSTEMS ON PADDY RICE LAND IN
THE DIRECTION OF COMERCIAL PRODUCTION IN LANG SON CITY
Dinh Ngoc Lan
College of Agriculture and Forestry – Thai Nguyen University
Lang Son city covers an area of some 7.769 hectares, 16.67% of which is situated on agricultural land and mainly is paddy rice land In Lang Son city, Farmers live off what they can produce themselves and the agricultural production still plays a main role in the household economics development But the crop production systems were simple and there was a lack of investment for production activities Farmers used paddy rice land to grow crop systems differently The main crops are rice, maize, beans and vegetables Rice and vegetables were the most important products sold to the market, as they were the main cash crops in the areas The market channel for crop products was quite simple The study results show that the change of crop systems closely corresponds with the farmer’s knowledge of the resources as well as the socio-cultural and
economic situation and need to increase one crop season, use cash crop as well as use new crop varieties
Key word: Rotational crop, plant structure, rice land, crop system, Lang Son
