Một trong những yếu tố quan trọng để tạo nên tính liên kết của văn bản đó là quan hệ ngữ nghĩa giữa các câu / phát ngôn trong văn bản, trong đó liên kết bằng phương thức tỉnh lược đóng m
Mục đích và ý nghĩa của đề tài
2.1 Mục đích của đề tài
Chúng tôi sẽ thực hiện khảo sát hoạt động của phương thức liên kết tỉnh lược qua các bài phóng sự trên tạp chí Hoa học trò 2 (HHT2) trong giai đoạn từ năm 2008 đến 2009 Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích cách thức liên kết này tác động như thế nào đến nội dung và hình thức của các bài báo, góp phần nâng cao hiệu quả truyền thông và phát triển phong cách báo chí phù hợp với độc giả tuổi trẻ Kết quả khảo sát sẽ cung cấp những hiểu biết xác thực về ứng dụng phương thức liên kết tỉnh lược trong các bài phóng sự, phục vụ công việc sáng tạo nội dung báo chí hiệu quả hơn trong tương lai.
Chúng tôi khảo sát các biểu hiện đa dạng và phức tạp của các phát ngôn tỉnh lược trong các bài phóng sự và hoạt động của chúng trong văn bản Qua thống kê các phát ngôn tỉnh lược, chúng tôi phân tích các phương thức tỉnh lược và vai trò của chúng trong cấu trúc văn bản Nghiên cứu tập trung vào tần suất xuất hiện của từng dạng phát ngôn tỉnh lược trong các ngữ cảnh khác nhau dựa trên dữ liệu thu thập được.
Chúng tôi phân tích, đánh giá và phân loại các phương thức tỉnh lược trong các phát ngôn để xác định tính đa dạng và phong phú của chúng Đồng thời, chúng tôi tìm ra những đặc điểm riêng biệt của phương thức tỉnh lược trong khả năng liên kết của văn bản Có thể thấy, phương thức tỉnh lược đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao giá trị liên kết và ý nghĩa ngữ cảnh của tác phẩm, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiếp nhận của độc giả.
Phương thức liên kết tỉnh lược là một trong những phương tiện quan trọng trong liên kết câu trong văn bản tiếng Việt, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình tạo lập và tiếp nhận văn bản Theo Trần Ngọc Thêm, hệ thống liên kết câu bao gồm liên kết từ vựng ngữ nghĩa và liên kết ngữ pháp, trong đó phương thức liên kết tỉnh lược thể hiện sự phức tạp, đa dạng và linh hoạt Việc nghiên cứu sâu về phương tiện liên kết này là cần thiết để hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ pháp và cách thức liên kết trong văn bản tiếng Việt.
Chúng tôi hy vọng rằng những kết quả nghiên cứu của mình sẽ đóng góp nhỏ bé vào việc hiểu rõ hiện tượng tỉnh lược trong các lĩnh vực kết học, nghĩa học và dụng học Nghiên cứu này sẽ bổ sung thêm tài liệu quý giá, mang lại cái nhìn mới mẻ và phát triển lý thuyết về văn bản, ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn Tổ chức nghiên cứu phương thức liên kết này một cách hệ thống là bước quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả nghiên cứu ngữ pháp văn bản.
Khảo sát hiện tượng tỉnh lược ở mức độ liên câu giúp nhận diện các biểu hiện liên kết qua phương thức tỉnh lược trong giao tiếp hàng ngày Việc sử dụng hiện tượng tỉnh lược không chỉ có tác dụng liên kết các phát ngôn mà còn thể hiện các dụng ý diễn đạt ngữ nghĩa đa dạng của chủ đối thoại trong thực tiễn giao tiếp.
Nghiên cứu hiện tượng tỉnh lược đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập tiếng Việt tại các trường phổ thông, giúp học sinh tiếp cận ngôn ngữ một cách tự nhiên và linh hoạt Ngoài ra, việc này còn hỗ trợ các nhà biên tập trong quá trình biên soạn sách giáo khoa và tài liệu học tập, từ đó thúc đẩy sự hiểu biết về ngôn ngữ và văn hoá Việt Nam một cách toàn diện hơn.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Hiện tượng tỉnh lược xuất hiện trong hầu hết các ngôn ngữ và đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Trong nghiên cứu tiếng Việt, các tác giả tiêu biểu như Diệp Quang Ban, Cao Xuân Hạo, Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Chí Hoà, Phan Mậu Cảnh, Phạm Văn Tình đã góp phần khám phá hiện tượng này, bên cạnh đó là các nhà nghiên cứu quốc tế như Galperin, M.A.K Halliday & R.Hasan, O.I Moskalskaija Trong quá trình nghiên cứu, nhiều tác giả mới chỉ tập trung vào một khía cạnh hoặc thực hiện các nghiên cứu bước đầu, chưa đi sâu vào phân tích toàn diện Đến năm 2001, Phạm Văn Tình đã có những nghiên cứu sâu rộng, xem xét hiện tượng tỉnh lược một cách có hệ thống, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới Tuy nhiên, vẫn còn nhiều góc độ khác của hiện tượng này cần được khai thác để mở rộng kiến thức và hiểu biết về tỉnh lược trong ngôn ngữ.
Các nhà nghiên cứu đã có những kiến giải khác nhau về hiện tượng tỉnh lược Nhìn chung, hướng tiếp cận này được nhìn nhận theo hai xu hướng:
* Thứ nhất là quan niệm thuần tuý cú pháp điển hình như tác giả Nguyễn Kim Thản (1977), Hoàng Trọng Phiến (1980), Nguyễn Minh Thuyết
Nguyễn Kim Thản (1964) quan niệm: “Câu tỉnh lược là một loại câu mà người ta có thể dựa vào hoàn cảnh mà khôi phục lại bộ mặt hoàn chỉnh của nó khác với câu một phần”
Nguyễn Kim Thản phân loại cấu trúc câu căn cứ chủ yếu vào thành phần của bản thân mỗi câu đang xét Khi câu bị khuyết, ông dựa vào chức năng ngữ nghĩa của câu để có thể phân loại thành các tiêu loại câu (câu đơn phần, câu danh xưng, câu đặc biệt)
Các tác giả sau này có quan niệm tương tự
Hoàng Trọng Phiến (1980) cho rằng, chủ ngữ hiểu ngầm hoặc chủ ngữ rút gọn thường xuất hiện trong các câu mang ý nghĩa miêu tả tính chất, quá trình hoặc tồn tại Ông nhấn mạnh rằng chủ ngữ rút gọn thường được sử dụng trong các câu có chủ đề rõ ràng và mang ý nghĩa đặc trưng về tính chất hoặc sự tồn tại của chủ thể Ngoài ra, tác giả cũng lưu ý rằng những câu đơn phần thường do những vị từ đảm nhiệm, phản ánh vai trò của các từ này trong cấu trúc câu.
Tuy nhiên, khi xem xét chúng, tác giả lại không đối chiếu về mặt ngữ nghĩa giữa các phát ngôn và gần như thoát li khỏi ngữ cảnh
Khuynh hướng thứ hai coi các phát ngôn tỉnh lược là kiểu riêng, dựa trên tiêu chí phân loại cấu trúc cú pháp hoặc từ loại Các nhà ngôn ngữ học tập trung vào việc phân tích các phát ngôn tỉnh lược trong toàn bộ chuỗi phát ngôn để giải quyết mối liên hệ ngữ nghĩa giữa chúng Theo hướng này, các tác giả chia thành ba quan điểm chính về cách xem xét và phân loại các phát ngôn tỉnh lược trong ngôn ngữ học.
- Nhóm thứ nhất gồm các tác giả như M.A.K Halliday, David Nunan, I.P Galperin, Diệp Quang Ban, chia các phát ngôn tỉnh lược thành ba tiểu loại chính:
Các tác giả phân loại tỉnh lược dựa trên tiêu chí từ loại của lược ngữ, trong đó phép tỉnh lược liên hệ chặt chẽ với phép thế Halliday và Diệp Quang Ban đều nhấn mạnh rằng những vị trí không thể thay thế bằng các từ ngữ khác và được bỏ trống chính là đặc điểm của tỉnh lược Theo Diệp Quang Ban, “tỉnh lược được coi là thế bằng zero”, thể hiện rõ nét mối liên hệ giữa hai phép ngữ pháp này trong ngôn ngữ học.
Nhóm thứ hai, đại diện là Cao Xuân Hạo (1991), cho rằng hiện tượng tỉnh lược dẫn đến các câu chỉ có một phần thuyết trên bề mặt, gọi là câu không đề Ông nhấn mạnh rằng câu không đề không phải là loại câu đặc biệt và các phát ngôn tỉnh lược chính là các phát ngôn chứa các ngữ đoạn hồi chỉ (hồi chỉ zero) Cao Xuân Hạo còn cho rằng tỉnh lược không chỉ có tác dụng tiết kiệm mà còn giúp duy trì tính mạch lạc trong câu và trong tổ hợp câu, đồng thời tránh lặp lại các ngữ đoạn cùng sở chỉ, điều này có lợi cho tính mạch lạc của văn bản [Cao Xuân Hạo 1991: 198].
Nhóm thứ ba, theo tác giả Trần Ngọc Thêm (1985), tập trung vào các phát ngôn không hoàn chỉnh về cấu trúc, gọi là ngữ trực thuộc Những phát ngôn tỉnh lược chủ yếu gồm chủ ngữ và vị ngữ, được gọi là ngữ trực thuộc tỉnh lược Ông là một trong những nhà nghiên cứu điển hình và có phương pháp phân tích kỹ lưỡng về hiện tượng tỉnh lược trong ngôn ngữ Việt Nam.
Ông không đồng tình với quan niệm cho rằng phép tỉnh lược chỉ là hiện tượng thay thế bằng zero Thay vào đó, ông nhấn mạnh chức năng chính của phép tỉnh lược là khả năng liên kết, gọi là “tỉnh lược liên kết” Tuy nhiên, khi ông đưa ra định nghĩa về tỉnh lược, lại xuất hiện sự mâu thuẫn trong chính quan niệm của ông về phạm trù này.
Các tác giả theo hướng nghiên cứu này, chia phép tỉnh lược làm ba loại:
+ Tỉnh lược phức (tỉnh lược nhiều thành phần)
Phép tỉnh lược đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu đáng kể từ nhiều tác giả với nhiều tên gọi khác nhau Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về phép tỉnh lược và các phát ngôn tỉnh lược còn thiếu sự miêu tả tỉ mỉ và phân tích sâu Mỗi tác giả tiếp cận vấn đề theo cách riêng biệt do có sự khác biệt trong quan điểm nhận thức, dẫn đến những kiến giải đa dạng về phép tỉnh lược.
Năm 2001, tác giả Phạm Văn Tình đã nghiên cứu sâu rộng về "Phép tỉnh lược và ngữ trực thuộc tỉnh lược trong văn bản tiếng Việt", mở ra quy mô và hệ thống trong lĩnh vực này Tuy nhiên, khi mở rộng phạm vi nghiên cứu, tác giả gặp hạn chế trong việc bao quát toàn diện các ngữ liệu liên quan Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Khảo sát hiện tượng tỉnh lược ngữ dụng trong các bài phóng sự trên báo HHT2” nhằm góp phần bổ sung kiến thức về phép tỉnh lược, giúp hiểu rõ hơn về vai trò của phép tỉnh lược trong liên kết và nghĩa trong báo chí, cũng như tác động của nó tới khả năng tiếp nhận thông tin của độc giả.
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung khảo sát hiện tượng tỉnh lược ngữ dụng trong các bài phóng sự trên báo Hoa học trò 2, nhằm phân tích các chuỗi phát ngôn liên quan đến đề tài này Các phát ngôn trong bài viết được kết nối chặt chẽ dựa trên nhiều yếu tố như ngữ cảnh, thời gian, không gian, mục đích cũng như các yếu tố văn hóa và xã hội Việc nghiên cứu này giúp làm rõ cách thức các yếu tố ngữ nghĩa hình thành nên cấu trúc nội dung của các phát ngôn trong bài phóng sự Đây là một hướng tiếp cận mới để hiểu rõ hơn về hiện tượng tỉnh lược ngữ dụng trong lĩnh vực báo chí trẻ tuổi.
Trong khuôn khổ luận văn và do hạn chế về thời gian, chúng tôi chỉ khảo sát hiện tượng tỉnh lược ngữ dụng trong các bài phóng sự đăng trên báo HHT2 trong giai đoạn từ năm 2008 đến 2009, nhằm tập trung phân tích các đặc điểm chính của hiện tượng này để cung cấp nội dung phù hợp với SEO.
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài này là phân tích hoạt động của phương thức tỉnh lược trong văn bản, làm rõ các dạng biểu hiện cụ thể của nó Qua đó, đề tài thể hiện giá trị liên kết và ngữ nghĩa của tác phẩm, cũng như dụng ý nghệ thuật của tác giả Phương thức tỉnh lược đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng hiểu và cảm nhận các tầng ý nghĩa trong văn bản.
Khảo sát đa dạng các bài phóng sự trên báo HHT2 trong 2 năm 2008 -
Năm 2009 đặt ra câu hỏi về mối quan hệ đa dạng giữa chủ ngôn và lược ngôn, cũng như mức độ liên kết giữa chúng trong các văn bản Việc khôi phục các phát ngôn tỉnh lược đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá giá trị của tác phẩm cũng như ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận của độc giả Hiểu rõ sự kết nối giữa chủ ngôn và lược ngôn giúp làm rõ đặc điểm của các phát ngôn trong văn bản, từ đó nâng cao khả năng phân tích và đánh giá tác phẩm một cách toàn diện.
6 Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện luận văn này, chúng tôi đã dùng các phương pháp sau: